در حالی که میان نیروهای سیاسی درگیریها و رقابتهای شدیدی جریان دارد ــ که در قالب کارزارهای انتخاباتی پیش از موعد انتخابات ۱۱ نوامبر خود را نشان میدهد ــ بخشهایی از جامعه عراق با «بیتفاوتی» و گاه حتی «نارضایتی» به رفتارهای انتخاباتی مینگرند، بهویژه به دلیل گسترش بیش از اندازهی تصاویر و شعارهای تبلیغاتی در پیادهروها، خیابانها و میدانهای عمومی.
بسیاری از شهروندان تنها از طریق تلفنهای همراه خود، سخنرانیها و بیانیههای نامزدهای مختلف را دنبال میکنند؛ سخنانی که اغلب باعث خشم و دلزدگی آنان میشود، چرا که از نظر آنها «بیمعنا» بوده یا سرشار از مضامین فرقهای، منطقهای یا مذهبی است که برای طیف گستردهای از مردم عادی، دیگر تکراری، خستهکننده و غیرمنطقی شده است.
شعار «فرصت را از دست ندهید» که از سوی «ائتلاف نیروهای دولت» به رهبری عمار الحکیم مطرح شده، با انتقادات گستردهای روبهرو گردید؛ چرا که به باور منتقدان، این شعار بازتولید همان گفتمان فرقهای است که احزاب شیعی در دو دههی گذشته تثبیت کردهاند. از نظر بسیاری، پیام ضمنی این شعار آن است که حکیم و ائتلاف او خواهان تداوم قدرت و حفظ آن در دست جریان شیعی هستند.
همین وضعیت در مورد کارزار تبلیغاتی محمد الحلبوسی، رهبر جریان «تقدّم»، نیز صدق میکند. او در کمپین انتخاباتی خود شعار «ما یک امت هستیم» را برگزیده است که از نگاه بسیاری به عنوان اشارهای به «امت سنّی» تعبیر میشود که او نمایندگی آن را بر عهده دارد. الحلبوسی در یکی از جشنهای انتخاباتی خود گفته بود:
«جمیل، نامزدی با هویت سنّی است که از مردم و استان خود دفاع میکند.»
در روزهای اخیر، ویدئوهایی از دانشجویان دانشگاهها منتشر شده که میگویند فریب داده شدهاند تا در کنفرانسی انتخاباتی شرکت کنند که توسط نعیم العبودی، وزیر آموزش عالی و از رهبران گروه «عصائب اهل الحق»، برگزار شده بود. به گفته دانشجویان، به آنها گفته شده بود که قرار است جلسهای برای بحث درباره مسائل آموزشی برگزار شود، اما پس از حضور متوجه شدند که این نشست انتخاباتی است. این ماجرا موجب شد که وزیر آموزش عالی هرگونه اطلاع از موضوع و فریب دانشجویان را انکار کند.
سخنرانیها و برنامههای انتخاباتی که حدود دو هفته مانده به موعد برگزاری انتخابات فضای کشور را پر کردهاند، محور پرسشی بودند که روزنامه «الشرق الأوسط» از گروهی از شهروندان، کارمندان و روزنامهنگاران عراقی برای آگاهی از دیدگاهشان درباره ماهیت انتخابات پیشرو، نتایج احتمالی آن و ارزیابی کلی آنچه در کارزارهای تبلیغاتی نامزدها جریان دارد، مطرح کرد.
مشکل برنامههای انتخاباتی
احمد الهذال، کارمند شرکت نفت جنوب، بر این باور است که کارزارها، شعارها و رفتارهای انتخاباتی عواملی هستند که «ممکن است بسیاری را به شدت از طبقه سیاسی ناراضی کرده و در نتیجه از مشارکت در انتخابات بازدارند، بهویژه به سبب ماهیت فرقهای، نمایشی و تحریکآمیز آنها».
او میگوید: «بیش از هر چیز از این تبلیغات میترسم؛ زیرا چیزی جز جشنوارههایی از سخنرانیهای غیرواقعبینانه و برنامههای انتخاباتی مبهم نیستند، ضمن آنکه منجر به آلودگی بصری از طریق تصاویر بیپایان نامزدها در خیابانها و پیادهروها شدهاند؛ تصاویری که رأیدهندگان هیچ توجهی به آنها ندارند.»
هیچ تغییر اساسی در کار نخواهد بود
جمانه ممتاز، روزنامهنگار اهل موصل، بعید میداند که انتخابات پیشرو «تغییری اساسی به وجود آورد، چنانکه طرفداران مشارکت ادعا میکنند که این انتخابات راهی برای تغییر نقشه سیاسی است».
او اما «تا حدی» موافق است که «مشارکت گسترده میتواند تفاوتی ایجاد کند»، اما به گفتهاش، «واقعگرایی سیاسی حکم میکند که هرکس پول، سلاح و رسانه در اختیار دارد، به طور طبیعی شانس بیشتری برای تحمیل معادله قدرت دارد.»
ممتاز با یادآوری انتخابات دوره گذشته در سال ۲۰۲۱ میگوید: «در آن زمان نیروهایی که معمولاً پیروز میشدند اعتراض کردند، هوادارانشان در برابر منطقه سبز تجمع کردند و در نهایت پس از کنارهگیری جریان صدر دولت تشکیل شد. این بدان معناست که آرای مردم اساساً تغییری در معادله سیاسی ایجاد نکرد.»
او سطح انتظارات خود را از «مشارکت گسترده مردمی» پایین میداند، زیرا «نیروهای سنتی در رفع ناامیدی مردم هیچ پیشرفتی نداشتهاند و بیشتر فعالان سیاسی هنوز بر تکیه به پایگاههای تاریخی خود اصرار دارند و در فصل انتخابات، شکاف فرقهای را برای تضمین رأیها تغذیه میکنند.»
غیبت جریان صدر
به باور ممتاز، عدم حضور جریان صدر در این انتخابات «مهمترین تفاوت» نسبت به دورههای گذشته خواهد بود و «این امر باعث توزیع مجدد آرا میان سایر نیروها میشود، امری که شاید ائتلافها را بازترسیم کند، اما توازن کلی نظام سیاسی را تغییر نخواهد داد مگر آنکه جریان جدیدی پدید آید که بازتابدهنده خواست عمومیِ سرخورده باشد.»
ممتاز در مورد فضای پیش از انتخابات در موصل میگوید: «جامعه موصل چندان تغییر نکرده است؛ نوعی شور و شوق متعادل نسبت به مشارکت وجود دارد، اما این بیشتر بر مبنای مصلحتگرایی است تا تمایل واقعی به تغییر سیاسی. مردم بیشتر به امید بهبود خدمات محلی رأی میدهند تا باوری به توانایی پارلمان برای اصلاح نظام.»
بیاعتمادی گسترده
بزورک محمد، روزنامهنگار کرد مقیم سلیمانیه، میگوید:
«در کشورهای پیشرفته، انتخابات جلوهای از بلوغ سیاسی و اجتماعی است و مشارکت شهروندان در تصمیمگیریهای کلان را تضمین میکند، اما آنچه ما در دو دهه گذشته شاهدش بودهایم، ناکامی کامل انتخابات در تحقق خواستههای مردم بوده است.»
او به وضعیت شک و بیاعتمادی نسبت به روند انتخاباتی در میان بیشتر شهروندان اشاره میکند و میگوید: «مردم دریافتهاند که انتخابات چیزی جز تجدید بیعت با احزاب و گروههای حاکم نیست و دیگر هیچ امیدی به صندوقهای رأی به عنوان تنها ابزار تغییر در جامعهای فرسوده از شعارهای فرقهای، مذهبی و گاه قومی وجود ندارد.»
محمد میافزاید: «احزاب سیاسی از تحریم احتمالی مردم به شدت میترسند و به همین دلیل تلاش میکنند احساسات رأیدهندگان خود را با سخنرانیهای فرقهای، مذهبی و قومی برانگیزند تا آنان را به مشارکت وادارند.»
نبود جایگزین
مینا کاظم، آموزگار اهل شهر ناصریه، با تردید درباره چگونگی آغاز سخن خود درباره انتخابات میگوید:
«نمیدانم از کجا شروع کنم، اما باور من ــ و شاید اشتباه کنم ــ این است که هرکس گمان میکند در این انتخابات پیشرفتی به سوی بهتر شدن حاصل میشود، دچار توهم است.»
او میافزاید: «مشکل اصلی در این است که هیچ نظام جایگزینی برای انتخابات جهت تحقق تغییر واقعی وجود ندارد؛ تغییر به هر حال رخ میدهد، اما تنها به این معنا که برندگان سود میبرند و بازندگان کنار میروند. از نظر من، خودِ قانون انتخابات یک مشکل است، زیرا باعث میشود بلوکها و احزاب قدرتمند دوباره به قدرت برسند، آنهم در حالیکه همگی منافع شخصی خود را بر منافع کشور ترجیح میدهند.»
