اسطوره سینما آنتونی هاپکینز در «البحر الأحمر»: زندگی‌ام فراتر از آن چیزی بود که انتظار داشتم

در گفت‌وگویی نادر دربارهٔ ابعاد «هانیبال لکتر»… تا فلسفه و موسیقی

بازیگر بریتانیایی، آنتونی هاپکینز، روی صحنه جشنواره (عکس: ایمان الخطاف)
بازیگر بریتانیایی، آنتونی هاپکینز، روی صحنه جشنواره (عکس: ایمان الخطاف)
TT

اسطوره سینما آنتونی هاپکینز در «البحر الأحمر»: زندگی‌ام فراتر از آن چیزی بود که انتظار داشتم

بازیگر بریتانیایی، آنتونی هاپکینز، روی صحنه جشنواره (عکس: ایمان الخطاف)
بازیگر بریتانیایی، آنتونی هاپکینز، روی صحنه جشنواره (عکس: ایمان الخطاف)

پس از کارنامه‌ای سینمایی که نزدیک به شش دهه را در برگرفته است، اسطورهٔ بازیگری جهان، آنتونی هاپکینز، چهارشنبه‌شب در جشنوارهٔ فیلم دریای سرخ در جدّه روی صحنه رفت؛ تا گفت‌وگویی طولانی ارائه کند که آمیزه‌ای از طنز، فلسفه و خاطرات حرفه‌ای نادر بود. در طول یک ساعت کامل، هاپکینز—که وارد دههٔ نهم زندگی شده—با ذهنی هوشیار و آمادگی برای مرور مسیر حرفه‌ای خود ظاهر شد و از نگاهش به بازیگری، نوشتن، موسیقی و جزئیات شخصیت‌های ماندگاری که حافظهٔ سینما را ساخته‌اند، سخن گفت.
هاپکینز، برندهٔ دو اسکار بهترین بازیگر برای نقش‌هایش در «سکوت بره‌ها» (۱۹۹۱) و «پدر» (۲۰۲۰)، خطوط اصلی مسیر هنری خود را چنین ترسیم کرد: «زندگی‌ام بسیار فراتر از آن چیزی پیش رفت که انتظارش را داشتم. هنوز هم احساس می‌کنم شخص دیگری این مسیر را برایم نوشته است». این زبان شگفتی‌زدگی کلید فهم رابطهٔ او با هنر، انتخاب‌های بازیگری‌اش و حتی زندگی شخصی‌اش است.

هانیبال لکتر... نبوغ شر

شخصیت «هانیبال لکتر» یکی از برجسته‌ترین نقش‌های هاپکینز است. او در این گفت‌وگو به تفصیل دربارهٔ این شخصیت در «سکوت بره‌ها» صحبت کرد و خوانشی متفاوت از شیوهٔ ساخت نقش ارائه داد. هاپکینز توضیح داد که: «من تلاش نکردم شرّ را بفهمم؛ فقط سعی کردم یک ماشین بدون احساس را بازی کنم.»

شخصیت «هانیبال لکتر» یکی از قوی‌ترین شخصیت‌هایی است که هاپکینز در طول مسیر حرفه‌ای خود ارائه کرده است (IMDb)

او باور دارد جذابیت لکتر از آن‌جاست که همچون «مفیستوفیلس» (نامی برای شیطان)، نقاط ضعف انسان و عمق شکنندگی‌اش را می‌داند. او همچنین راز یکی از مشهورترین مؤلفه‌های نقش را فاش کرد: «اگر بدون پلک‌زدن به یک سگ یا گربه نگاه کنید... می‌ترسد. این قدرت چشم است». همان چیزی که پایهٔ «نگاه ثابت» ترسناک لکتر شد.

میان تاریخ و خیال

وقتی از او پرسیدند ترجیح می‌دهد شخصیت‌های تاریخی را بازی کند یا شخصیت‌های خیالی، پاسخی داد که توجه سالن را جلب کرد: «همهٔ شخصیت‌ها خیالی‌اند... ما هم خیالی هستیم!»
او توضیح داد که هنگام آماده‌سازی نقش‌ها، حتی در مورد شخصیتی پیچیده مثل ریچارد نیکسون، خود را در پژوهش‌های طولانی‌مدت غرق نمی‌کند: «کمی تحقیق می‌کنم، اما اطلاعات زیاد ذهن را شلوغ می‌کند. مغز باید از آشوب خالی باشد.»
از نظر او بازی در نقش یک شخصیت تاریخی، بازآفرینی است، نه بازتولید واقعیت: «نیکسون من، نیکسون واقعی نیست... او نسخهٔ الیور استون است.»
او سپس خاطره‌ای طنزآمیز از روز تست گریم نقش نیکسون تعریف کرد؛ روزی که تیم گریم برایش بینی مصنوعی گذاشت، اما پس از برداشتن آن، ناگهان خطوط چهره نیکسون را در آینه دید و گفت: «یک کلاه، یک کفش، یک ضربهٔ کوچک گریم... کافی است تا ناگهان وارد روح شخصیت شوی.»

آنتونی هاپکینز در نمایی از «سکوت بره‌ها»

ترس... سایهٔ بازیگر و سوخت او

محور قوی‌تر سخنان هوبکنز دربارهٔ «ترس» بود؛ جایی که بی‌درنگ توجه‌ها را جلب کرد که چگونه این اسطورهٔ سینما و دارندهٔ نشان امپراتوری بریتانیا (CBE) می‌گوید: «ترس از شکست تمام زندگی‌ام همراهم بوده است، اما روبه‌رو شدن با آن در نتیجهٔ سلسله‌ای از حمایت‌ها و هل‌دادن‌هایی بود که از سوی کارگردانان و بازیگرانی که کنارم بودند دریافت کردم.» او داستانی تأثیرگذار دربارهٔ یکی از بازیگران آمریکایی تعریف کرد که هنگام تمرین‌های فیلم «نیکسون» تلاش کرده بود او را خرد کند. هابکینز می‌گوید به اولیور استون مراجعه کرد و خواست که از فیلم کنار گذاشته شود، زیرا احساس نمی‌کرد که توانایی ایفای نقش را دارد. پاسخ قاطع استون این بود: «تو هیچ جا نخواهی رفت. این نقش را بازی می‌کنی... چه تبدیل به موفقیت شود، چه یک شکست تمام‌عیار.»
هاپکینز ، یکی از مشهورترین و پربارترین بازیگران بریتانیایی در پاسخ به پرسشی از یکی از حاضران دربارهٔ راه رهایی از ترس در فرهنگ‌های محافظه‌کار، یکی از صریح‌ترین پاسخ‌هایش را داد: «وقتی بچه هستیم همیشه احمق به نظر می‌رسیم... بعد بزرگ می‌شویم و تجربه‌های احمقانه و خطرناک می‌کنیم... این زندگی است!» و ادامه داد: «نمی‌توانید از کودک بخواهید حرکت نکند یا حرف نزند... باید جرئت کنید کارها را انجام دهید... حتی اگر مردم به شما بخندند.»

آنتونی هوبکنز (جشنواره)

 

موسیقی... عشق نخست

در محور دیگری، هاپکینز دربارهٔ شیفتگی‌اش به موسیقی سخن گفت؛ هنری که به روح او نزدیک‌تر است. او توضیح داد که همسرش نخستین مشوق ورودش به این حوزه بوده و برای مخاطبان تعریف کرد که همسرش او را به نوشتن، آهنگ‌سازی و نقاشی تشویق کرده، با اینکه خود او به توانایی‌اش در هیچ‌یک از این مهارت‌ها باور نداشت. تا اینکه ارکسترهای جهانی، آثار او را در ریاض در سال ۲۰۲۳ نواختند. او با اشاره به شوپنهاور گفت: «موسیقی فراتر از تجربهٔ انسانی است... نمی‌توان آن را با کلمات بیان کرد.»
تماشاگران پس از پایان نشست با تصویر تازه‌ای از هاپکینز سالن را ترک کردند: فقط بازیگر نابغه‌ای نیست که «هانیبال لکتر»، «نیکسون» و «اودین» را آفریده؛ بلکه حکیمی است که زندگی، هنر و موسیقی را با شفافیتی شگفت‌آور تأمل می‌کند؛ نشستی که ترکیبی از طنز، فلسفه و سرکشی بود و با تشویق طولانی برای مردی به پایان رسید که از مرز شهرت عبور کرده و به مرحله‌ای آرام‌تر و عمیق‌تر رسیده؛ مرحله‌ای که خود او آن را «معجزهٔ بودن» می‌نامد.

 



تاریخ جهان مدرن در یک کپسول

جیمز جویس
جیمز جویس
TT

تاریخ جهان مدرن در یک کپسول

جیمز جویس
جیمز جویس

«تاریخ جهان مدرن از ۱۹۵۰ تا امروز» عنوان بلندپروازانه کتابی است که امسال به قلم جرمی بلک منتشر شده است (ناشر: آرکتوروس، لندن).
‏Jeremy Black, A History of the Modern World: From 1950 to the Present Day (Arcturus Publishing Ltd, London, 2026)
در نگاه نخست، این پرسش به ذهن می‌رسد: آیا ممکن است کتابی واحد با حجمی بیش از ۲۵۴ صفحه، بتواند رویدادهای ۷۶ سالی را دربرگیرد که از حیث حوادث بزرگ و سرنوشت‌سازی که برداشت ما از زندگی پس از جنگ جهانی دوم را شکل داده‌اند، از پربارترین سال‌ها بوده‌اند؟ پاسخ این است که نویسنده کتاب ــ که استاد تاریخ دانشگاه اکستر بریتانیاست ــ از طریق تمرکز بر انفجار جمعیت جهان، تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین، گسترش ارزش‌های لیبرال جدید در قبال اقلیت‌ها، ورود تلویزیون به تقریباً همه خانه‌ها، عصر رایانه و شبکه جهانی اینترنت، اکتشافات فضایی و پیشرفت‌های پزشکی و فناوری، موفق شده است به این هدف که تقریباً ناممکن به نظر می‌رسد، دست یابد.
نویسنده کتاب خود را به فصل‌هایی با این عناوین تقسیم کرده است: محیط زیست، بشریت، جامعه، فناوری‌ها، اقتصاد، فرهنگ، سیاست جهانی، سیاست ملی و نگاهی به آینده. در اینجا، با توجه به محدودیت فضای در اختیار، تنها به بررسی یکی از این حوزه‌ها، یعنی فرهنگ، می‌پردازم.

ژان پل سارتر

فرهنگ در میانه قرن گذشته، تا حد زیادی تحت سلطه جنگ سرد میان دو بلوک قرار داشت: بلوک شرق به نمایندگی اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای کمونیستی متحد آن، و بلوک غرب سرمایه‌داری به نمایندگی ایالات متحده آمریکا و اروپای غربی. بلوک نخست اصل «رئالیسم سوسیالیستی» را در هنر و ادبیات پذیرفته بود، درحالی‌که بلوک دوم به تجربه‌گرایی آزاد در شکل و محتوا گرایش داشت. رویارویی این دو قطب متقابل بر بسیاری از کشورهای آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین نیز تأثیر گذاشت؛ همان‌گونه که در بیش از یک کشور عربی، بحث‌وجدل‌هایی درباره مکتب «هنر برای هنر» و مکتب «هنر برای جامعه» درگرفت.
با آغاز هزاره سوم، فرهنگ نیز، همچون اقتصاد و جامعه، در نتیجه ریشه‌کن‌شدن بی‌سوادی (چنان‌که در چین اتفاق افتاد)، افزایش شمار تحصیل‌کردگان در جهان سوم و ورود به عصر دیجیتال، به سوی جهانی‌شدن گرایش پیدا کرد. این روند در چندین حوزه نمود یافت: ورزش، سینما، تلویزیون، فلسفه‌های پسامدرن، موسیقی عامه‌پسند، هنرهای تجسمی و معماری.
ورزش، به‌ویژه فوتبال، پیوندی تنگاتنگ با سیاست پیدا کرد. از نمونه‌های آن می‌توان به تحریم آفریقای جنوبی از سوی کشورهای متعدد در دوره‌ای اشاره کرد که نظام آپارتاید و جداسازی نژادی میان سفیدپوستان و سیاه‌پوستان را اجرا می‌کرد؛ همچنین در دوره‌ای نزدیک‌تر، اختلاف‌نظرهایی که درباره مشارکت روسیه در بازی‌های المپیک ۲۰۲۴، پس از حمله این کشور به اوکراین، بروز کرد.
در عرصه سینما، الگوی آمریکایی با افتتاح چندین شهر تفریحی بر اساس الگوی «دیزنی‌لند» در کالیفرنیا و فلوریدا و سپس در توکیو و پاریس، جایگاه خود را تثبیت کرد. (پارک پاریس در سال ۲۰۲۲ میزبان ۳۷۵ میلیون بازدیدکننده بود.)
بااین‌حال، سینمای آمریکا تنها بازیگر این عرصه نبود و رقبایی نیز داشت: سینمای ایتالیا از اواخر دهه چهل با فیلم‌های «نئورئالیستی»، فرانسه در اواخر دهه پنجاه با فیلم‌های «موج نو»، سینمای نوی آلمان در فاصله سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۸۲ (که از چهره‌های شاخص آن ورنر هرتسوک بود)، سینمای پرمحصول هند (بالیوود) و سینمای نیجریه (معروف به نالیوود). اما سینمای چین همچنان به چرخ‌دنده‌های نظام سیاسی وابسته ماند. فیلم‌هایی نیز با رویکردی جسورانه در نقد سیاست‌های آمریکا ساخته شدند؛ از جمله فیلم «اینک آخرالزمان» (۱۹۷۹) که محکومیت جنگ آمریکا در ویتنام بود.
فرهنگ در میانه قرن گذشته، تا حد زیادی تحت سلطه جنگ سرد میان دو بلوک شرق و غرب قرار داشت.
گسترش تلویزیون به کاهش نسبی شمار مخاطبان رادیو و سینما انجامید و بازیگران صفحه کوچک را به شهرتی رساند که از شهرت ستارگان فیلم‌های سینمایی کمتر نبود. مجموعه‌های تلویزیونی متعددی درباره زندگی اجتماعی ساخته شد و در کنار آن‌ها، برنامه‌های طنز و پلیسی نیز رواج یافت. ساعات پخش برنامه‌ها افزایش پیدا کرد و شبکه‌های ماهواره‌ای جدیدی ظهور کردند. در میان مجموعه‌هایی که از میزان بیننده بالایی برخوردار شدند، می‌توان به برخی سریال‌های ترکی و تعدادی از مجموعه‌های عربی اشاره کرد.
اگر به حوزه فلسفه و اندیشه بپردازیم، درمی‌یابیم که اگزیستانسیالیسم، که سورن کی‌یرکگور دانمارکی، مارتین هایدگر آلمانی و ژان پل سارتر فرانسوی پایه‌های آن را بنا نهاده بودند، در دو دهه پس از جنگ جهانی دوم تأثیرگذاری فراوانی داشت. این دوره با ظهور تئاتر ابزورد نیز هم‌زمان بود؛ نمایشی که ساموئل بکت، اوژن یونسکو و آرتور آداموف از چهره‌های برجسته آن بودند.
اما با ظهور ساختارگرایی به دست فردینان دو سوسور، کلود لوی‌استروس و رولان بارت، نفوذ اگزیستانسیالیسم رو به افول گذاشت. پس از آن، مکاتب پسامدرن، از جمله واسازی (ژاک دریدا) و فلسفه‌های میشل فوکو، ژاک لاکان و لویی آلتوسر پدید آمدند؛ اندیشه‌هایی که از نظام‌های فکری مارکسیسم و روان‌کاوی فرویدی تغذیه می‌کردند.
بااین‌حال، این مکاتب در بیشتر موارد فلسفه‌هایی اروپایی و غربی باقی ماندند و در جهان اسلام و چین تأثیر چندانی بر جای نگذاشتند. در جهان عرب نیز بحث‌وجدل‌ها عمدتاً حول دو دیدگاه می‌چرخید: نگریستن به جهان از منظر دینی و نگریستن به آن از منظر سکولار.
در عرصه رمان، آثار مدرنیستی با محتوای عمیق (مانند رمان‌های جیمز جویس، آندره ژید، توماس مان و فرانتس کافکا) جای خود را به آثاری دادند که فروش و استقبال بیشتری داشتند؛ مانند رمان‌های آگاتا کریستی که به بیش از صد زبان ترجمه شدند. فیلم‌هایی نیز که بر اساس رمان‌های او ساخته شدند، همچون «قتل در قطار سریع‌السیر شرق» (۱۹۷۴) و «مرگ بر روی نیل» (۱۹۸۴)، میلیون‌ها بیننده داشتند.
در کتاب جرمی بلک، تصویر و کلمه در کنار یکدیگر کامل می‌شوند. در این اثر، علاوه بر نقشه‌ها و نمودارها، شمار زیادی عکس از شخصیت‌ها، رویدادها و مکان‌های گوناگون گرد آمده‌اند که همگی در ترسیم تصویری زنده از فضای عصر مدرن در ذهن و تخیل خواننده سهیم‌اند.


استبداد ذائقه

استبداد ذائقه
TT

استبداد ذائقه

استبداد ذائقه

یکی از رایج‌ترین عبارت‌ها در گفت‌وگو درباره ادبیات و هنر این است که می‌گوییم: «ذائقه‌ها قابل بحث نیستند.» این عبارت در ظاهر نشان‌دهنده تسامحی ستودنی است؛ زیرا به هر فرد حق می‌دهد آنچه را می‌خواهد دوست بدارد و از آنچه می‌خواهد بیزار باشد. اما ممکن است به بهانه‌ای تبدیل شود که امکان گفت‌وگو درباره کیفیت و ابتذال را از میان می‌برد و تجربه سطحی را با داوری سنجیده یکسان می‌گیرد.
تردیدی نیست که هر انسانی حق دارد بگوید: «این اثر را دوست داشتم» یا «از آن خوشم نیامد». پسندیدن تجربه‌ای شخصی است که نمی‌توان آن را به زور تحمیل کرد؛ اما آزادی ذائقه به این معنا نیست که همه داوری‌ها از ارزش یکسانی برخوردارند. تفاوت بزرگی وجود دارد میان اینکه بگوییم «این اثر را دوست نداشتم» و اینکه بگوییم «این اثر بد است». جمله نخست تجربه گوینده را توصیف می‌کند، اما جمله دوم درباره خود اثر داوری می‌کند. در اینجا بجاست بپرسیم این داوری بر چه اساسی صورت گرفته، صاحب آن تا چه اندازه با هنری که درباره‌اش سخن می‌گوید آشناست و چه میزان تجربه در مقایسه و تشخیص دارد.
ذائقه از همان ابتدا کامل و شکل‌گرفته به دنیا نمی‌آید. خواننده‌ای که جز یک نوع کتاب را نشناخته باشد، ابزارهای محدودی برای داوری دارد؛ همان‌طور که شنونده‌ای که فقط با یک سبک موسیقی مأنوس بوده است، واکنشش تحت تأثیر همان چیزی قرار می‌گیرد که به آن عادت کرده است. هرچه تجربه گسترده‌تر شود، تفاوت‌ها آشکارتر می‌شوند و توانایی تشخیص افزایش می‌یابد.
حتی بسیاری از چیزهایی که «سلیقه شخصی» می‌نامیم، ممکن است حاصل عادت باشند. آنچه بارها در برابر ما تکرار می‌شود، برایمان آشنا می‌شود و امر آشنا به ما نزدیک‌تر به نظر می‌رسد، حتی اگر ارزش بیشتری نداشته باشد. ازاین‌رو، ممکن است عادت در هیئت ذائقه‌ای مستقل ظاهر شود، درحالی‌که در حقیقت محصول محیط، تربیت و تکرار است.
ما در بسیاری از زمینه‌ها می‌پذیریم که تجربه تفاوت ایجاد می‌کند. داوری کسی که تازه خطاطی را آغاز کرده است، با داوری یک خوش‌نویس یکسان نیست؛ همان‌طور که برداشت کسی که برای نخستین بار غذایی را می‌چشد، با برداشت کسی که با مواد تشکیل‌دهنده و شیوه‌های پخت آن آشناست، تفاوت دارد. بااین‌حال، وقتی به هنر و فرهنگ می‌رسیم، تردید می‌کنیم؛ گویی همه نظرها صرفاً به این دلیل که شخصی‌اند، ارزش یکسانی دارند.
هرکس حق دارد اثری ساده را به اثری پیچیده‌تر ترجیح دهد، بارها به سراغ کتابی سبک برود و کتابی بزرگ را پس از چند صفحه کنار بگذارد. اما ترجیح شخصی، مسئله ارزش را فیصله نمی‌دهد؛ زیرا ممکن است از اثری که از نظر هنری محدود است لذت ببریم و درعین‌حال، ارزش اثری برجسته را به رسمیت بشناسیم، بی‌آنکه دوستش داشته باشیم.
از همین‌جاست که عبارت «ذائقه‌ها قابل بحث نیستند» مسئله‌سازتر از آنچه به نظر می‌رسد، جلوه می‌کند. اگر هر واکنش شخصی حکمی نهایی باشد، پس نقد چه نیازی است؟ آموزش هنر و ادبیات چه فایده‌ای دارد؟ چرا تاریخ هنرها را می‌خوانیم یا می‌آموزیم که رمان، سینما و موسیقی چگونه تحول یافته‌اند؟ وجود این حوزه‌ها بر این فرض استوار است که ذائقه را می‌توان پرورش داد و گسترش بخشید و انسان می‌تواند بیش از گذشته ببیند، بشنود و درک کند.
این سخن به معنای آن نیست که ذائقه خوب باید ذائقه‌ای یکسان و همگانی باشد یا قرار است همه مردم چیزهای مشابهی را دوست داشته باشند. منظور این است که انسان ابزارهای گسترده‌تری برای انتخاب در اختیار داشته باشد و تفاوت میان آنچه شخصاً به آن گرایش دارد و آنچه از نظر او ارزشمند است، بشناسد.
ذائقه در خلأ شکل نمی‌گیرد. در هر دوره، نهادها و صداهایی وجود داشته‌اند که به برخی آثار جایگاهی بالاتر از آثار دیگر بخشیده‌اند: مدرسه، دانشگاه، روزنامه، منتقد، انتشارات و مجله فرهنگی و سپس، در دوره‌های بعد، جوایز، فهرست‌ها و برنامه‌های تلویزیونی. این نهادها از خطا مصون نبوده‌اند و همیشه هم عادلانه عمل نکرده‌اند، اما وظیفه تفکیک و گزینش را بر عهده داشته‌اند و چارچوبی گسترده‌تر از واکنش فوری و فردی در اختیار خواننده قرار می‌داده‌اند.
امروزه نفوذ بسیاری از این واسطه‌ها کاهش یافته و ابزارهای تازه‌ای جای آن‌ها را گرفته‌اند که سریع‌تر و تأثیرگذارترند. بازار فقط به ذائقه پاسخ نمی‌دهد، بلکه در ساختن آن نیز مشارکت می‌کند. تکرار، تبلیغات و فراگیری این تصور را به وجود می‌آورند که آنچه همه می‌بینند، ارزش دیدن دارد و آنچه همه می‌خرند، ارزش خریدن. سپس پلتفرم‌ها و الگوریتم‌ها از راه می‌رسند و اغلب چیزهایی را به ما عرضه می‌کنند که شبیه آن چیزهایی است که پیش‌تر دوست داشته‌ایم؛ در نتیجه، میدان کشف تجربه‌های تازه را محدود می‌کنند، درحالی‌که این توهم را به وجود می‌آورند که دامنه انتخاب‌هایمان گسترده‌تر شده است.
با گسترش شبکه‌های اجتماعی، داوری‌های فرهنگی بیش از پیش به واکنش‌های سریع، از لایک و اشتراک‌گذاری گرفته تا امتیازدهی و شمار بازدیدها، وابسته شده‌اند. این اعداد بیش از آنکه ارزش را اندازه بگیرند، توانایی دیده‌شدن و فراگیرشدن را می‌سنجند. بااین‌حال، رفته‌رفته به‌عنوان نشانه‌هایی از کیفیت به آگاهی ما راه یافته‌اند؛ تا جایی که اثری که بیشتر در معرض دید قرار می‌گیرد، خودبه‌خود بهترین اثر به نظر می‌رسد، هرچند دلیل این حضور گسترده ممکن است روابط، دوستی‌ها یا فعالیت‌های خود صاحب اثر باشد.
یکی از خطرناک‌ترین دگرگونی‌ها در ذائقه معاصر همین‌جاست: درهم‌آمیختن شهرت و ارزش. ممکن است اثری فراگیر شود چون ساده است، یا جنجال برمی‌انگیزد، یا در لحظه‌ای مناسب به مخاطبان عرضه شده است، یا از دستگاه قدرتمند بازاریابی برخوردار است. هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی برای داوری درباره سطح و کیفیت آن کافی نیست.
منتقد، ویراستار، مجله فرهنگی و نهاد آموزشی، هرکدام به درجات متفاوت، نقش واسطه میان اثر و مخاطب را ایفا می‌کردند. اما امروز یک اثر می‌تواند پیش از آنکه هرگونه بحث جدی درباره ارزش آن آغاز شود، به مخاطبانی انبوه دست پیدا کند. در بسیاری از موارد، داوری زمانی از راه می‌رسد که شهرت، افکار عمومی‌ای ساخته است که مقاومت در برابر آن دشوار می‌شود.
ازاین‌رو، ذائقه آن‌قدرها هم که دوست داریم تصور کنیم، امری کاملاً فردی نیست. ما انتخاب می‌کنیم، بله؛ اما در محیطی انتخاب می‌کنیم که پیوسته به ما پیشنهاد می‌دهد چه بخوانیم، چه ببینیم و به چه گوش بسپاریم و برخی آثار را آن‌قدر در برابر دیدگانمان تکرار می‌کند که به بخشی از آگاهی ما تبدیل می‌شوند.
از همین‌جاست که دیگر پرسش فقط این نیست که چه چیزی را دوست داریم، بلکه این نیز هست که این علاقه چگونه شکل گرفته و چه کسانی در شکل‌دادن به آن سهم داشته‌اند. اگر ذائقه شکل‌پذیر است، امروز چه کسی آن را هدایت می‌کند؟ منتقد و نهاد فرهنگی، یا بازار و پلتفرم و اینفلوئنسر و الگوریتم؟

نویسنده سعودی


هناء الإدريسي به «الشرق الأوسط»: هوش مصنوعی هنرمند را به شخصیتی کارتونی تبدیل می‌کند

در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)
در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)
TT

هناء الإدريسي به «الشرق الأوسط»: هوش مصنوعی هنرمند را به شخصیتی کارتونی تبدیل می‌کند

در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)
در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)

هنرمند مراکشی، هناء الادریسی، با گام‌هایی حساب‌شده به صحنه هنری بازمی‌گردد. او پس از آنکه سال گذشته، پس از مدتی دوری، نخستین ترانه خود را با عنوان «مکمّله بالنیّه» منتشر کرد، امروز ترانه «زیباترین لحظه» را روانه بازار می‌کند. او معتقد است فاصله زمانی میان انتشار آثار، به هنرمند فرصت می‌دهد تا گام‌های خود را با دقت بازبینی کند.
هنگامی که از او می‌پرسیم آیا «زیباترین لحظه» نیز مانند نخستین ترانه‌اش، مقطعی از زندگی شخصی او را ثبت می‌کند، پاسخ می‌دهد: «نه، به‌هیچ‌وجه چنین چیزی نیست. اما مردم در نگاه نخست تصور کردند ازدواج کرده‌ام و تماس‌های تبریک از هر سو سرازیر شد. آن‌ها پس از دیدن عکس‌هایی از پشت صحنه فیلم‌برداری کلیپ که در حساب اینستاگرامم منتشر کرده بودم، گمان کردند شریک زندگی‌ام را پیدا کرده‌ام.»
الادریسی می‌گوید از توجه مردم به خبر ازدواج فرضی‌اش خوشحال شده و با استقبال گسترده‌ای که ترانه به دست آورده، احساس شادی یک عروس واقعی را تجربه کرده است.
از سوی دیگر، هناء الادریسی تأکید می‌کند که ازدواج گام آسانی نیست؛ تصمیمی است که قرار است تنها یک بار در زندگی گرفته شود و مستلزم شناخت و بررسی دقیق شخصیت طرف مقابل است. او می‌گوید: «ازدواج نهادی است که نمی‌توان با تصمیمی نسنجیده به آن وارد شد. من نیز آگاهانه و از روی تصمیم قبلی، اقدام به ازدواج را به تأخیر انداخته‌ام. برای اینکه بتوانیم تمام عمر در کنار یک نفر زندگی کنیم، باید انتخاب درستی داشته باشیم.»

او هنوز هم به ترانه‌های دوران طلایی هنر گوش می‌دهد (هناء الادریسی)

او اعتراف می‌کند که تاکنون ازدواج نکرده است؛ با وجود شایعات فراوانی که در این زمینه درباره‌اش منتشر شده و همگی بی‌اساس بوده‌اند. بااین‌حال، این احتمال را منتفی نمی‌داند و تأکید می‌کند که هرگاه زمان مناسب فرا برسد، موضوع را علنی خواهد کرد.
«زیباترین لحظه» از جمله ترانه‌هایی است که برای مراسم عروسی مناسب‌اند. الادریسی در این‌باره توضیح می‌دهد: «این ترانه به‌طور ویژه برای چنین مناسبتی ساخته شده است و قصد داشتیم عروس و داماد نخستین رقص خود را پس از جشن ازدواج با آهنگ آن اجرا کنند.»
او در گفت‌وگو با «الشرق الاوسط» فاش می‌کند که این ترانه محصول امروز نیست، بلکه مدت‌ها در کشوی نیکولا شبلی، آهنگساز آن، باقی مانده بود. او ادامه می‌دهد: «این ترانه به دست خوانندگان زن بسیاری رسید و برخی از آن‌ها نیز صدایشان را روی آن ضبط کردند، اما به دلایل مختلف قسمت هیچ‌کدام نشد. اجرای آن به احساس و عاطفه زیادی نیاز دارد. شبلی از همان ابتدا مطمئن بود که من خواننده مناسب برای اجرای این ترانه هستم؛ به همین دلیل دوباره به من بازگشت، چون به‌سادگی می‌توان گفت این ترانه سهم من بود.»
او خود را خوش‌شانس می‌داند که برای اجرای این ترانه انتخاب شده است و می‌گوید: «این ترانه از همان ابتدا برای من نوشته شده بود و با وجود گردش طولانی‌اش میان چندین خواننده، سرانجام نزد من ماند. آن را در سطحی که انتظار می‌رفت اجرا کردم و احساس مسئولیت زیادی داشتم؛ زیرا پیش از من به دست خوانندگان بسیاری رسیده بود. خوش‌شانس بودم که سرانجام نصیب من شد.»

کلیپ «زیباترین لحظه» به کارگردانی زاک غصن ساخته شده است (هناء الادریسی)

الادریسی این ترانه را به گویش لبنانی اجرا می‌کند. ترانه‌سرای آن تونی ابی‌کرم و آهنگساز و تنظیم‌کننده‌اش نیکولا شبلی است. او درباره دلیل انتخاب این گویش برای دومین اثرش پس از شش سال دوری از صحنه می‌گوید: «گویش لبنانی پس از زبان مادری‌ام، مراکشی، به قلبم نزدیک‌تر است. مدت‌های طولانی در لبنان زندگی کرده‌ام و نخستین ترانه‌ای که پس از شرکت در برنامه «ستار آکادمی» منتشر کردم، به گویش لبنانی بود و عنوانش «ما بصدّق» بود. ترانه‌هایم را به گویش‌های مختلف اجرا کرده‌ام، اما افراد زیادی از من می‌پرسیدند چه زمانی دوباره به خواندن به گویش لبنانی بازمی‌گردم. به همین دلیل، «زیباترین لحظه» را فرصتی مناسب برای این بازگشت دیدم.»
هناء الادریسی تأکید می‌کند که پس از «زیباترین لحظه»، خود را برای انتشار آثار تازه‌ای به گویش‌های مصری، خلیجی، مراکشی و لبنانی آماده می‌کند و می‌گوید در انتخاب ملودی‌هایی با ریتم دلنشین وسواس دارد.
او توضیح می‌دهد: «آثارم به‌تدریج و با فاصله زمانی میان انتشار هر ترانه منتشر خواهند شد؛ زیرا ترجیح می‌دهم در این فرایند شتاب نکنم. انتخاب اینکه کدام ترانه زودتر از بقیه منتشر شود، به تصمیمی دقیق نیاز دارد. شرایط و اوضاع نیز در به تأخیر افتادن انتشار یک اثر در مقایسه با اثری دیگر نقش دارند. برای مثال، درست نیست در دوران جنگ ترانه‌ای شاد ارائه کنم. همین مسئله بارها مرا واداشته است یک گام به عقب بردارم. چنین شرایطی در تصمیم‌های من درباره انتشار آثارم تأثیر می‌گذارند.»
کلیپ «زیباترین لحظه» به کارگردانی زاک غصن ساخته شده است؛ کارگردانی که این هنرمند مراکشی او را یکی از استعدادهای تازه و چشمگیر عرصه سینما و موسیقی می‌داند. او توضیح می‌دهد که شخصاً علاقه دارد فرصت را در اختیار استعدادهای جوانی قرار دهد که شایستگی آن را دارند و می‌گوید: «نام‌های بزرگ عرصه کارگردانی نیز فعالیت خود را با گام‌های کوچک آغاز کردند و سپس توانستند جایگاه خود را تثبیت کنند و به شهرت برسند. بنابراین، ضروری است به کارگردانان جوان فرصت نخستین تجربه را بدهیم؛ شاید در آینده موفقیت‌های پی‌درپی به دست آورند.»
وقتی از او می‌پرسیم آیا شخصاً در جزئیات فیلم‌برداری کلیپ‌های ترانه‌هایش دخالت می‌کند، پاسخ می‌دهد: «در تمام جزئیات مربوط به کارم دخالت می‌کنم، حتی کوچک‌ترین آن‌ها؛ زیرا همیشه به دنبال بهترین نتیجه هستم و این کار مستلزم نظارت دقیق و حسی من است. بااین‌حال، گاهی از یک اشتباه کوچک یا لغزشی که ممکن است پیش بیاید چشم‌پوشی می‌کنم؛ زیرا کمال تنها از آن خداست. وقتی در تذکرهایم سخت‌گیری می‌کنم، ممکن است هم خودم خسته شوم و هم دیگران را خسته کنم. به همین دلیل، گاهی ترجیح می‌دهم از میزان تذکرهایم کم کنم تا کار بدون دشواری و فرسوده کردن کسانی که با من همکاری می‌کنند، پیش برود.»
درباره اینکه چرا برای ساخت کلیپی که تماماً با هوش مصنوعی تولید شده باشد اقدام نمی‌کند، می‌گوید: «اصلاً چنین فکری به ذهنم نرسیده است، اما ممکن است در صحنه‌ای کوتاه از این فناوری استفاده کنم؛ همان‌طور که در «زیباترین لحظه» نیز چنین اتفاقی افتاد. اما با ساخت کامل یک کلیپ با هوش مصنوعی کاملاً مخالفم؛ زیرا چنین کاری روح اثر را از آن می‌گیرد. آنچه از کلیپ‌های ساخته‌شده به این شیوه دیده‌ام، اعتقادم را تقویت کرده است؛ چون هر بار یکی از آن‌ها را تماشا می‌کنم، احساس می‌کنم هنرمندان و مردمی که در آن حضور دارند، از مقوا یا پلاستیک ساخته شده‌اند. من به‌هیچ‌وجه به این سبک تعلق ندارم؛ زیرا صحنه‌های طبیعی و واقعی را ترجیح می‌دهم.»

«امروز با حال‌وهوای موسیقایی متفاوتی نسبت به گذشته روبه‌رو هستیم... اما احساس می‌کنم هنر اصیل و واقعی غایب است»

او در ادامه می‌گوید همراهی با هر نوآوری تازه‌ای ضروری است، به شرط آنکه این کار به شیوه‌ای مناسب و در حد امکانات موجود انجام شود. او می‌افزاید: «هنوز نمی‌دانیم سرانجام این موج چه خواهد شد یا تا چه اندازه پیشرفت خواهد کرد. چاره‌ای جز انتظار، دنبال کردن این پیشرفت فناورانه و رصد تغییراتی که به همراه خواهد آورد، نداریم.»
از سوی دیگر، هناء الادریسی احتمال ورود به عرصه بازیگری را منتفی می‌داند؛ زیرا آن را کاری دشوار تلقی می‌کند. او می‌گوید: «ما خوانندگان، در کلیپ‌های ترانه‌هایمان نیز نقش بازی می‌کنیم، اما برداشتن گامی بزرگ برای حضور در یک سریال یا فیلم بعید است؛ به‌ویژه اینکه احساس خواهم کرد به حوزه‌ای وارد شده‌ام که به آن تعلق ندارم.»
او اضافه می‌کند: «پیش‌تر تجربه اجرای برنامه تلویزیونی را داشته‌ام، اما از آن خوشم نیامد. بنابراین، هناء الادریسی همچنان شیفته حرفه اصلی خود، یعنی خوانندگی، باقی خواهد ماند.»
این هنرمند مراکشی امروز، درحالی‌که به فضای موسیقی نگاه می‌کند، آرزو دارد حال‌وهوای دوران طلایی هنر دوباره به صحنه بازگردد. او در پایان می‌گوید: «بی‌تردید امروز با حال‌وهوای موسیقایی متفاوتی نسبت به گذشته روبه‌رو هستیم، اما احساس می‌کنم هنر اصیل و واقعی غایب است. وقتی به موسیقی امروز گوش می‌دهم، احساس می‌کنم با نسخه‌هایی مشابه و تکراری روبه‌رو هستم که تولیدشان به تلاش چندانی نیاز ندارد. من به نسلی تعلق دارم که وارد استودیو می‌شد تا ترانه را از صفر بسازد؛ گویی در آشپزخانه آن مشغول پخت‌وپز است. این کار زمان می‌برد تا اثر به‌تدریج جا بیفتد و پرداخت نهایی آن انجام شود؛ نه اینکه مانند امروز، یک‌شبه روانه بازار شود. من شخصاً هنوز به ترانه‌های قدیمی گوش می‌دهم تا از لحظات زیبای هنری لذت ببرم. این ترانه‌ها را جاودانه می‌نامم، زیرا هرگز از شنیدنشان خسته نمی‌شوم.»