پشت پرده سناریوهای جنگ پنجم در سودان چیست؟

این اولین جنگ ارتش سودان در خاک کشور نیست. چهار جنگ قبلی در مجموع ۵۷ سال طول کشیدند. جنگ جنوب بزرگ ترین و ویرانگرترینش بود که از ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۲ و از ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۵ (۳۹ سال) جریان داشت و در نهایت به استقلال سودان جنوبی در سال ۲۰۱۰ ختم شد.
جنگ اول با امضای توافقنامه صلح آدیس آبابا میان دولت جعفر نمیری رئیس جمهور اسبق و جنبش های شورشی جنوب (انانیا ۲) پایان یافت و نتیجه اش کشته شدن و آوارگی صدها هزار نفر از مردم بیگناه بود. جنگ دوم میان دولت سودان و جنبش آزادی بخش خلق سودان به رهبری جان گارانگ درگرفت و با توافق صلح در سال ۲۰۰۵ به پایان رسید که زمینه را بعدها برای استقلال جنوب سودان فراهم کرد.
جنگ سوم در دارفور بین ارتش سودان و گروه های مسلح منطقه بود که از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ باعث کشته و آوارگی میلیون ها نفر شد و با توافق صلح در دوحه در ۲۰۱۰ پایان یافت.
جنگ بین حکومت مرکزی و جنبش آزادی بخش خلق سودان- بخش شمالی آن (یا به اصطلاح جنوب جدید) به رهبری عبد العزیز الحلو و مالک عقار پس از جدایی جنوب سودان در سال ۲۰۱۰ برای ۹ سال در ۲۰۱۱ شروع شد و فرجام آن امضای توافق ناقص با عقار در ۲۰۲۰ بود. عبد العزیز الحلو پس از آن در مناطق «آزاد شده» تحت کنترلش در جنوب ولایت نیل آبی مستقر شد.
تجزیه سودان فرجام دو جنگ جنوب سودان بود. جنگ دارفور حکومت را از پا درآورد و گروه های شبه نظامیان مسلح سردرآوردند و بیش از ۸ ارتش در یک کشور تشکیل شدند. گروه «جنجوید» یا مرزداران در همین دوره متولد شد که هسته اصلی نیروهای پشتیبانی سریع به رهبری سپهبد محمد حمدان دقلو معروف به «حمیدتی» به شمار می روند. حمیدتی معاون رئیس شورای حاکمیت سودان است.
جنگ های کوچک چند روزه میان این چهار جنگ بزرگ در سودان به وقوع پیوستند؛ مثل شورش هاشم العطا در سال ۱۹۷۲ و عملیات مزدوران در سال ۱۹۷۶ و نبرد سال ۲۰۰۸ به رهبری جنبش عدالت و مساوات که تا مرز ام درمان پیش رفت. ابراهیم خلیل رهبر آن زمان جنبش عدالت و مساوات بود.
این جنگ ها در مجموع ۵۷ سال طول کشید و تر و خشک با هم سوختند و سودانی که روزی «سبد غذای کشورهای عربی» بود حالا باید روزی خود را از کمک های بین المللی تامین کند و یکی از فقیرترین کشورهای جهان شده است.
اما جنگ ارتش ها پایانی ندارد.. جنگ آخری ارتش با نیروهای پشتیبانی سریع که هنوز چندی از آن نگذشته به قول کارشناسان و استراتژیست ها خطرناک ترین جنگ برای سودان و تمامیت ارضی و انسجام اجتماعی آن است. جنگ کنونی اولین جنگی است که از کانون قدرت در خارطوم، پایتخت و بخش های شمالی آغاز می شود. این مناطق هیچگاه درگیر جنگ افروزی ها نبودند چون جنگ های قبلی همواره از مناطق پیرامونی آغاز می شدند.
این جنگ از جنس جنگ های خیابانی در دل شهرها است که بی گمان تلفات جانی و مالی در بین غیر نظامیان سنگین خواهد داشت. همین گواه بس که در روز اول جنگ فقط ۵۹ نفر از غیر نظامیان جان باختند و تعداد زیادی از ساختمان ها و املاک خراب شدند.
این جنگ خطرناک است چرا که به طور همزمان در خارطوم و مروی (شمال) و الفاشر و نیالا (غرب) و الابیض (مرکز) و القضارف و کسلا و پورت سودان (شرق) شعله کشید و به سمت شرق و غرب و راست و چپ زبانه می کشد.
سناریوهای جنگ یکی از یکی بدتر هستند. جنگی است که برنده ندارد. همه می بازند؛ چنانکه کمال اسماعیل ژنرال بازنشسته می گوید. او افزود «دست بالا خواه با ارتش یا با نیروهای پشتیبانی سریع باشد و یا اینکه جنگ بدون برنده پایان یابد.. همه بازنده اند.. هیچ کس پیروز نیست.. این جنگ به درازا خواهد کشید.. و تبعات و آثار بزرگی خواهد داشت.. بر غیر نظامیان و زیر ساخت ها.. و ضربه سنگین روحی به کودکان و آینده آنان».
اسماعیل افزود «جنگ ها انواع بسیاری دارند.. اما جنگ در شهرها و مناطق مسکونی بدترین و سهمگین تر هستند.. و با نبردها در فضای باز فرق دارد چون جنگ در مناطق غیر مسکونی صرفا سربازان را درگیر می کند».
الجمیل الفاضل تحلیلگر سیاسی برجسته سودانی با اسماعیل هم نظر است و می گوید «اگر جنگ گسترش پیدا کند بستر مناسبی برای جدایی مناطق و شاید ایالت ها از کنترل حکومت فراهم می کند». 
الفاضل افزود «شاید این جنگ خیر باشد و اگر طول بکشد و گسترش پیدا کند دو طرف درگیر قادر به ادامه وضع نخواهند بود و در نهایت سلاح شکست و از صحنه سیاسی خط می خورد».
الفاضل معتقد است «احتمال گسترش این جنگ به مناطق دیگر با توجه به بافت اتنیکی و قبیله ای در درون نیروهای درگیری که به جان هم افتاده اند زیاد است چون زادگاه و خاستگاه طرف شکست خورده منزوی خواهد شد.. و احتمال جدایی آن در عمل مطرح خواهد شد و در این شرایط حتی نیازی به همه پرسی برای تعیین سرنوشت نیست».
سناریوهای بدتری هم هستند. لشکرهای فراوانی از گروه های مسلح که با رژیم البشیر جنگیدند منتظرند ببینند زور کدام طرف می چربد تا صف بندی کنند.
همچنین گروه های مسلح دیگری همچون درع الشمال و ابوعاقله کیکل و الصوارمه خالد سعد هستند که در مناطق معین مستقرند و اینها نیز ممکن است وارد این کشمکش شوند. بدین ترتیب خارطوم همانند بیروت در دوره جنگ داخلی ارتش های محله ای خواهد داشت که کنترل محله های تحت نفوذشان را در اختیار دارند و به جز خودشان هیچ کس حق ورود به مناطقشان را نخواهد داشت.
اسماعیل با ابراز نگرانی درباره تبدیل شدن این جنگ به یک جنگ غیر قابل کنترل اتنیکی و میان قبایل گفت «سودان قبل از آغاز جنگ بستر مناسبی برای نژاد پرستی و مشکلات و آسیب های اجتماعی بود .. این جنگ به این آسیب ها دامن می زند.. انسجام اجتماعی از بین خواهد رفت».
گزارش ها حاکی از این است که گروه های کتائب الظل (گروه اسلام گرا) و الامن الشعبی و الدفاع الشعبی و هیئت عملیات دستگاه امنیتی وابسته به جنبش اسلامی (عناصر رژیم سابق) حضور میدانی گسترده و فعال و علنی دارند. الفاضل می گوید «این گروه ها به عنوان بازوی ارتش به ارتش کمک می کنند که اگر ارتش در جنگ کنونی دست بالا را داشته باشد مشخص می شود که این کمک و پشتیبانی رایگان نبوده است. و همچنین معنایش این است که نظام ایدئولوژیک خیلی سفت و محکم به قدرت باز می گردد».
این کارشناس سیاسی خاطر نشان کرد «ژنرال های ارتش شاید متوجه شدند که باید صفوفشان را با نیروهای ذخیره آماده محکم کنند.. و این نیروها اخوان هستند که با تمام وزن و اعتبار خود وارد این نبرد شده اند چون بازگشت روند سیاسی پایان حتمی آنهاست و به این دلیل آنها درگیر جنگ وجودی شده اند. این نبرد برای آنها نبرد زندگی یا مرگ است».
جنبش اسلامی دست بالا را در ارتش سودان دارد چون این ارتش در دوره حکمرانی ۳۰ ساله عمر البشیر رئیس جمهور مخلوع شکل گرفت. ساختار لایه های ارتش و فشار فرماندهان ارشد وابسته به اسلامگرایان مانع همگرایی بیش از حد البرهان با نیروهای مدنی تحول خواه می شود. 
الفاضل یادآور شد «ارتش اتاق کنترل جنبش اسلامی شده و اسلامگرایان از طریق ارتش برنامه های سیاسی خود را اداره می کنند.. این قفل اصلی است که کلید آن هنوز پیدا نشده».
از سوی دیگر، اگر نیروهای پشتیبانی سریع در این جنگ پیروز شوند یکپارچگی و انسجام ملی دچار آسیب جدی خواهد شد و شکاف های اتنیکی بین ساکنان بخش های شمالی و ساکنان بخش های غربی همچون زخم های کهنه سرباز خواهند کرد. این رویه موجب بی ثباتی می شود. الفاضل در این باره معتقد است «با این حال شاید سناریوی پیروزی نیروهای پشتیبانی سریع برای مردم سودان بهتر از سناریوی اول باشد چون نظام اسلامگرای سابق در صورت پیروزی البرهان باز تولید می شود. سناریوی دوم احتمال پیروزی حمیدتی است. اگر حمیدتی پیروز میدان شود چاره ای جز پناه گرفتن پشت نیروهای سیاسی دموکراسی خواه نخواهد داشت و خود حمیدتی در این نبرد خود را پرچمدار تحول خواهی معرفی کرده است».
نیروهای پشتیبانی سریع اصولا زیر پر و بال «جنبش اسلامی» پا گرفت. هنگامی که اسلام گرایان پشت حمیدتی را نگیرند او چاره ای به جز نیروهای دموکراسی خواه نخواهد داشت. حمیدتی گفت «نیروهای پشتیبانی سریع برای دموکراسی تا پای مرگ می روند». او افزود «دو اردوگاه دموکراسی خواه و کودتاچی مقابل هم قرار گرفتند و ما در چنین شرایطی وارد این جنگ شدیم».
الجمیل گفت «دیگر فرقی نمی کند که فرمانده نیروهای پشتیبانی سریع در اظهاراتش جدی بوده یا خیر اما او پس از این نمی تواند تعهداتش را پس بگیرد».