میان سالن‌های نشست‌های بین‌المللی و آسمان شهرهای سودان، رقابتی نابرابر شتاب گرفته است: میانجی‌گری‌هایی که می‌کوشند آتش‌بسی به دست آورند تا راه پایان جنگ را باز کند، و پهپادهایی که دامنه حملات را گسترش می‌دهند و هزینه آن را برای غیرنظامیان افزایش می‌دهند.
در حالی که ایالات متحده و شرکایش می‌کوشند تلاش‌های صلح را هماهنگ کنند، دو طرف جنگ همچنان به میدان نبرد امید بسته‌اند؛ آن هم در شرایطی که درباره گسترش منطقه‌ای درگیری هشدار داده می‌شود. کدام‌یک به واقعیت نزدیک‌تر است: آتش‌بسی که دیپلماسی بتواند آن را برقرار کند یا ادامه جنگی که جبهه‌هایش گسترش می‌یابد و ابزارهایش تغییر می‌کند؟
ششمین نشست مشورتی درباره سودان که ۲۱ اکتبر در ژنو برگزار شد، تصویری روشن از گستردگی تلاش‌های دیپلماتیک پیرامون این بحران ارائه کرد. این نشست کشورهای عضو گروه‌های چهارجانبه و پنج‌جانبه، قدرت‌های بزرگ، کشورهای همسایه و حامیان ابتکارهای صلح را گرد هم آورد. نشست پایان یافت، اما این پرسش همچنان باقی ماند که آیا شرکت‌کنندگان می‌توانند این توافق‌نظر را به اقداماتی تبدیل کنند که رفتار طرف‌های درگیر و حامیان آن‌ها را تغییر دهد یا نه.
مسعد بولس، مشاور ارشد رئیس‌جمهوری آمریکا در امور عربی و آفریقایی، در پیامی در حساب خود در پلتفرم «ایکس» پس از نشست، موضع واشینگتن را چنین خلاصه کرد: «جنگ سودان باید پایان یابد و هیچ راه‌حل نظامی‌ای برای این درگیری وجود ندارد.» او هشدار داد که ادامه جنگ، هزینه ویرانگر آن را برای غیرنظامیان افزایش می‌دهد و خطر گسترش بی‌ثباتی به منطقه را در پی دارد.
او توضیح داد که حمایت واشینگتن از تلاش‌های گروه پنج‌جانبه، شامل سازمان ملل متحد، اتحادیه آفریقا، اتحادیه اروپا، سازمان «ایگاد» و اتحادیه عرب، برای تسهیل روندی سیاسی، فراگیر و معتبر با مالکیت سودانی، در کنار فعالیت این کشور در چارچوب گروه چهارجانبه، شامل ایالات متحده، سعودی، امارات متحده عربی و مصر، قرار دارد. گروه چهارجانبه برای برقراری آتش‌بس بشردوستانه با هدف رسیدن به آتش‌بس دائمی تلاش می‌کند.
این رویکرد نشان می‌دهد که تلاش می‌شود توقف درگیری‌ها به توافق سیاسی پیوند بخورد، نه اینکه هر مسیر جدا از مسیر دیگر پیش برود. با این حال، فاصله میان هماهنگ‌کردن موضع میانجی‌ها و گرفتن تعهد از طرف‌های درگیر همچنان زیاد است. این همگرایی دیپلماتیک هنوز به توافقی علنی، همراه با جدول زمانی اجرا و سازوکار نظارت، تبدیل نشده است؛ در حالی که طرف‌ها همچنان به پیروزی نظامی امید بسته‌اند و جریان تسلیحات ادامه دارد.
تحرکات ژنو ادامه تلاش‌های پیشین است که از جمله آن‌ها می‌توان به کنفرانس‌های پاریس، لندن و برلین، نشست‌های سازمان ملل و شورای امنیت در نیویورک و رایزنی‌های منطقه‌ای اشاره کرد. کارکرد این نشست‌ها متفاوت است: از بسیج کمک‌های بشردوستانه و هماهنگ‌کردن مواضع گرفته تا تسهیل گفت‌وگو. با این حال، همه آن‌ها در یک هدف مشترک‌اند: تلاش برای جلوگیری از فروپاشی و فراهم‌کردن زمینه توافقی سیاسی که وحدت سودان را حفظ کند.
میدان نبرد همچنان در اولویت است
در سوی دیگر ماجرا، اظهارات عبدالفتاح البرهان، فرمانده ارتش سودان، نشان می‌دهد که او همچنان به پیروزی نظامی امید بسته است. البرهان در آخرین سخنرانی خود در وادی حلفا، مخالفتش با مذاکره با نیروهای «پشتیبانی سریع» را تکرار کرد و خلع سلاح و تسلیم این نیروها را شرطی در برابر ادامه عملیات نظامی قرار داد.
در شورای امنیت، الحارث ادریس، نماینده دائم سودان، صلح را گزینه‌ای راهبردی برای دولت خود معرفی کرد، اما موفقیت آتش‌بس را به پایان دادن به کنترل نیروهای «پشتیبانی سریع» بر تأسیسات غیرنظامی و خانه‌های مردم مشروط دانست. او همچنین خواستار خروج مزدوران و توقف ارسال تسلیحات و تأمین مالی این نیروها شد. به گفته او، هدف از این ترتیبات جلوگیری از سوءاستفاده از آتش‌بس برای تجدید تسلیح و ممانعت از تجزیه کشور است.
اعلام موافقت نیروهای «پشتیبانی سریع» با پیشنهادهای کاهش تنش، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که آن‌ها آماده اجرای این پیشنهادها هستند؛ زیرا پیش‌تر نیز چنین موضعی هم‌زمان با ادامه عملیات نظامی این نیروها اعلام شده بود. از این رو، معیار پایبندی باید رفتار نیروها در میدان، حفاظت از غیرنظامیان، تسهیل امدادرسانی و پذیرش ترتیباتی باشد که بتوان بر اجرای آن‌ها نظارت کرد.
این اختلاف دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که ناکامی تلاش‌ها برای برقراری آتش‌بس را می‌توان ناشی از اختلاف بر سر کارکرد آن دانست: آیا آتش‌بس مقدمه‌ای برای توافق و امتیازدهی متقابل است یا هر طرف می‌کوشد از آن برای تثبیت دستاوردهای خود یا تضعیف رقیب استفاده کند؟
وجدی صالح، از رهبران حزب «بعث عربی» و نیروهای امضاکننده اعلامیه نایروبی، معتقد است تشدید درگیری‌های نظامی و افزایش حملات پهپادی به شهرها نشان‌دهنده تلاش هر طرف برای تقویت موقعیت و گسترش کنترل خود پیش از دستیابی به آتش‌بس است. به گفته او، این رویکرد بر این محاسبه استوار است که ترتیبات آتش‌بس بر حضور واقعی نیروها در میدان تکیه خواهد داشت.
صالح گفت این تاکتیک‌ها ممکن است برقراری آتش‌بس را به تأخیر بیندازند؛ زیرا هر طرف می‌کوشد توافق بر سر کاهش تنش و توقف درگیری‌ها را تا زمانی که موقعیت نظامی خود را بهبود دهد، عقب بیندازد. این وضعیت در شرایطی رخ می‌دهد که موازنه میدانی بی‌ثبات است و ممکن است به سود یکی از دو طرف تغییر کند.
او تأکید کرد که آتش‌بس برای پایان دادن به جنگ و حفاظت از غیرنظامیان ضرورتی بشردوستانه است و نیروهای مدنی مخالف جنگ از زمان آغاز درگیری‌ها در آوریل ۲۰۲۳ خواستار آن بوده‌اند. او افزود که این نیروها به تاکتیک‌های طولانی‌کردن جنگ اتکا ندارند و معتقد است تلاش‌های بین‌المللی می‌تواند با اعمال فشار بر طرف‌های درگیر، به برقراری آتش‌بس کمک کند.
شریف، از رهبران حزب «کنگره سودان» و ائتلاف «صمود»، نیز با او هم‌نظر است و تشدید درگیری‌ها را به تحرکات منطقه‌ای و بین‌المللی برای برقراری آتش‌بسی مرتبط می‌داند که امکان ارسال کمک‌های بشردوستانه را فراهم کند و زمینه را برای روند سیاسی آماده سازد.
او معتقد است افزایش حملات پهپادی با هدف تحمیل واقعیتی تازه پیش از توافق صورت می‌گیرد، اما بعید می‌داند که این حملات وضعیت نظامی را در میدان بهبود دهد؛ به‌ویژه آنکه مناطق غیرنظامی و کاروان‌های امدادرسانی نیز هدف قرار می‌گیرند. شریف گفت فشارهای بین‌المللی به سطح بالایی رسیده است. او مهلت ۶۰روزه در پرونده گسترش تحریم تسلیحاتی به سراسر سودان و تسلیحات پهپادی را نیز به ترتیبات و رایزنی‌های میان نیروهای منطقه‌ای و بین‌المللی و طرف‌های جنگ مرتبط دانست.
پهپادها چگونه جغرافیای جنگ را تغییر می‌دهند؟
در همین حال، ماهیت جنگ در حال تغییر است و دیگر فقط به شهرهایی محدود نمی‌شود که کنترل آن‌ها دست‌به‌دست می‌شود. پهپادها امکان داده‌اند حملات به مناطقی دور از خطوط درگیری نیز کشیده شود.
آنت ویبر، نماینده ویژه اتحادیه اروپا در امور شاخ آفریقا، این تحول را چنین توصیف کرد: «جنگ پهپادی جغرافیای درگیری را گسترش می‌دهد.» حملات اخیر در خارطوم، کردفان، دارفور و ابیی، هزینه انسانی این شیوه جنگ را آشکار می‌کند؛ شیوه‌ای که شمار زیادی قربانی بر جا گذاشته است. نگرانی‌ها از گسترش منطقه‌ای جنگ نیز، به‌ویژه پس از رسیدن پهپادها به مناطق حساس مرزی با سودان جنوبی و مناطق دیگری در مجاورت مرزهای اتیوپی و چاد افزایش یافته است.
بحث‌های شورای امنیت نشان می‌دهد که درک خطرهای ناشی از این وضعیت رو به افزایش است، اما در عین حال دشواری توافق بر سر اقداماتی برای مهار آن‌ها را نیز آشکار می‌کند. در نشست ۱۶ اکتبر، رزماری دی‌کارلو، معاون دبیرکل سازمان ملل متحد، احتمال تشدید درگیری‌ها را به ادامه ورود تسلیحات و جذب نیروهای جنگی مرتبط دانست. او گفت هیچ‌یک از دو طرف درگیری تعهدی قابل‌اعتماد به توافق نشان نمی‌دهند و بر این باورند که حمایت خارجی به آن‌ها امکان می‌دهد با توسل به زور، دستاوردهای بیشتری کسب کنند.
از این منظر، چشم‌انداز برقراری آتش‌بس تنها به نزدیک‌شدن مواضع طرف‌های درگیر بستگی ندارد؛ بلکه به تأثیرگذاری بر طرف‌هایی نیز وابسته است که توان ادامه جنگ را در اختیار آن‌ها می‌گذارند. کیت فاستر، معاون نماینده دائم بریتانیا، نیز بر همین نکته تأکید کرد و توسعه توان پهپادی را به شبکه‌هایی در خارج از سودان مرتبط دانست که خرید، تأمین مالی، انتقال و پشتیبانی از این تسلیحات را بر عهده دارند.
این رویکرد با اختلاف‌نظر در داخل شورای امنیت روبه‌روست. در حالی که جفری بارتوس، سفیر آمریکا، و ژروم بونافون، نماینده دائم فرانسه، خواستار گسترش تحریم تسلیحاتی شدند، روسیه با گسترش محدوده جغرافیایی تحریم‌ها مخالفت کرد و معتقد بود محدودیت‌های موجود کافی است و گسترش آن‌ها ممکن است به دولت سودان آسیب بزند. به این ترتیب، توافق بر سر پایان دادن به جنگ همچنان از توافق بر سر ابزارهایی که بتوانند طرف‌های درگیر را به توقف آن وادار کنند، دورتر است.
این اختلاف، تلاش‌های میانجی‌گری را با آزمونی واقعی روبه‌رو می‌کند: آیا میانجی‌ها می‌توانند تضمین‌هایی فراهم کنند که آتش‌بس قابل اجرا باشد و فشاری اعمال کنند که ادامه جنگ را پرهزینه‌تر سازد؟
شکستن این چرخه مستلزم فشاری است که محاسبات دو طرف و حامیان آن‌ها را تغییر دهد و امید بستن به دستاوردهای یک دور دیگر از نبرد را از میان ببرد. تا زمانی که چنین اتفاقی نیفتد، غیرنظامیان همچنان بهای انتظار برای آتش‌بس را می‌پردازند و پهپادها پیش از میانجی‌ها، واقعیت‌های میدان را رقم می‌زنند.
