عربي English Türkçe اردو فارسى
Logo
آخرین خبرها
فرهنگ و هنر

«اسلام در قرن بیست و یکم»: ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر

ریتا فرج
ریتا فرج
    هاشم صالح
TT
TT

«اسلام در قرن بیست و یکم»: ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر

ریتا فرج
ریتا فرج

ریتا فرج کاملاً به حساسیت موضوع آگاه بود. و به همین سبب تصویری کامل از مبارزه قهرمانانه زنان از قرن نوزدهم تا به امروز ارائه می‌دهد
این مجله جدید به صعود قوی خود در محیط پاریس و جهان عرب ادامه می‌دهد. پیش‌بینی می‌کردیم خسته می‌شود، به له‌له زدن خواهد افتاد همان‌طور که برای مجله‌های دیگر پیش آمد، اما خوشبختانه پیش‌بینی ما درست ازآب درنیامد. شماره سوم آن که چند روز پیش منتشر شد به نظر پربار، وسیع و سرشار از افکار جدید و روشنگری‌های پرشمار بود. شماره را پژوهشگر مشهور لبنانی ریتا فرج آغاز می‌کند. او یکی از بهترین مغز‌های کنونی عربی است، نه تنها در سطح زنان بلکه در سطح مردان نیز. به نظر من شمار زنان و مردان روشنفکر که به سطح او برسند چندان زیاد نیست. او با داشتن روش جدی، واژگان دقیق و ارائه اندیشه یا روشن ساختن آنها متمایز است. به این معنا که او پیشرو سطحی به شکل شعارها و سخن‌های توخالی نیست بلکه مبتنی بر آشنایی حقیقتی با مشکلات در سنت و مدرنیته به یک اندازه است. عنوان مبحث طولانی که مجله را با آن غنی ساخته چنین است: اسلام زنانه و چالش نظام پطریارکی(پدرسالارانه) در فقه تشریعی اسلامی. اما تشریح این عنوان سخت که به نظر گنگ و ناهموار می‌آید، پیش ازآنکه وارد اصل موضوع بشویم اجازه بدهید سخنی مختصر درباره پدیدآورنده پژوهش، ریتا فرج بگویم. او پژوهشگری لبنانی در زمینه علوم اجتماعی و عضو ناظر بر مرکز پژوهش و تحقیقات«المسبار» دبی هیئت تحریریه است. این مرکز نشانه منبع روشنگری عالی در قلب امارات متحده عربی و نیویورک جهان عرب است! اضافه کنم که پژوهشگر ریتا فرج سال 2008 زیر نظر اندیشمند اسلامی دکتر رضوان السید مدرک دکترا در تحقیقات اسلامی را دریافت کرد. تزش این عنوان بسیار مهم را داشت:« خشونت در اسلام معاصر: پدیده‌ای بنیادی یا محصول شرایط؟» این موضوع، مسئله روز است و کسی که به آن پاسخ دهد بزرگ‌ترین خدمت را به فرهنگ معاصرعربی می‌کند. بزرگ‌ترین ترس من این است که پاسخ متضمن بخش اول پرسش باشد. مهمترین کتاب‌های او بدین قرارند: زن فقیهان و زن مدرنیته: گفتمان نابرابری دردایره فکری فقهی. همچنین ریتا در انتشار کتاب گروهی درباره تدریس فلسفه در جهان عرب مشارکت داشت. این کتاب زیر نظر یونسکو منتشر شد.
تز اصلی این پژوهش دشوار و سنگین در چند جمله خلاصه می‌شود: نظام پدرسالار یا پاپی برتاریخ ما و حتی بر تاریخ اروپا تا انقلاب فرانسه که آن را لغوکرد و برانداخت تسلط دارد. پس ازآنکه اروپا به تدریج رو به آزادی از آن رفت تا جایی که آن را به طور کامل حذف کرد و دیگر نشانی از آن نظام عقب مانده در فرانسه یا سراسر اروپا باقی نماند. اما تاکنون و تا حد زیادی به خصوص در لایه‌های سنتی همچنان برما حاکم است. و نظام پطریارکی یا پاپی همان نظام مردسالارانه است که درآن مردها زنان و کودکان را کنترل می‌کنند. نظامی است که امتیازهای متعددی در همه زمینه‌های سیاسی، اخلاقی و قانونی به مردها می‌دهد. یک نظام اجتماعی است که درآن مردان بر زنان تسلط دارند. بزرگ‌ترین نمونه آن شخصیت احمد عبدالجواد در سه‌گانه مشهور نجیب محفوظ است: او تجسم بخش پدر پطریارک در همه ابعاد است. و اکنون این سئوال را پیش می‌کشیم: چگونه زنان عرب و مسلمان می‌توانند از هیمنه این نظام پدرسالار که در مدت بیش از هزار سال بر جوامع ما مسلط است رها شوند؟ کار به هیچ وجه آسان نیست و ریتا فرج کاملاً به اهمیت این موضوع آگاهی دارد. و به همین دلیل تصویری کامل از مبارزه قهرمانه زنان از قرن نوزدهم تا به امروز به ما ارائه می‌دهد. از مهم‌ترین زنان بزرگ نهضتی ما که نام می‌برد: عائشه تیمور، زینب فواز، ملک حفنی ناصف، عائشه عبدالرحمن(بنت الشاطی) هدی شعراوی و نظیره زین الدین. ریتا فرج به ما می‌گوید، آخرین زن چنان جرأتی یافت که خواستار حق اجتهاد دینی برای زنان شد! و این مسئله‌ای بی سابقه است. این را گفتم به خصوص که جامعه پدرسالار، زن را به طور کامل در این زمینه حذف می‌کند. زن را چه به دین؟ نعوذ بالله! آیا این نظام پرنخوت نیست که آن را ناقص در عقل و دین می‌بیند؟ در دوران تاریک آیا چنین نمی‌پرسیدند: آیا زن روح دارد؟ پس داستانی طولانی است. اما پیشرفتی که زن عرب یا مسلمان کرد بزرگ بود و عالی به خصوص در قرن بیستم و سی سال اخیر. البته نمی‌توان عقلانیت پدرسالار را که صدها سال مسلط بوده در چند سال تغییر داد. به این دلیل که تغییر عقلانیت‌ها همان طور که یکی ازآنها گفت، دشوارتر از جابه جا کردن کوه‌هاست! اما زن عرب یا مسلمان وقتی که در دوران کنونی مدیر، وزیر، استاد دانشگاه، پژوهشگر و فرهیخته بالایی شد از یک تاریخ طویل و عریض حذف و به حاشیه راندن انتقام گرفت. آیا این اندک است؟ کجا بودیم و به کجا رسیدیم؟ آخر آنکه روشن است ریتا فرج کاملاً به اهمیت و دشواری این مأموریت آگاه است. واقعیت اینکه آزادسازی زن عرب و مسلمان از غل و زنجیرهای گذشته به یک چیز بسته است: آیا ممکن است خوانش روشنگرانه و پیشرفته از میراث بر خوانش واپسگرای تاریک اندیش مسلط بر همه جهان عرب و اسلامی از زمان شکست معتزله و فلاسفه و رهبران معنوی بزرگ پیش از 1200 سال پیروز ‌شود؟
پس از پژوهش دکتر ریتا فرج که این شماره با آن آغاز می‌شود، چندین پژوهش‌ مهم دیگر می‌یابیم از جمله، پژوهشی لذت بخش درباره ترجمه قرآن به زبان‌های اروپایی به خصوص فرانسوی و انگلیسی است.
درنهایت نباید اهمیت ورودی‌هایی را فراموش کنیم که هر یک از این موضوع‌ها را قالب‌بندی می‌کنند. مقدمه‌هایی گاه طولانی و پر از روشنگری و اطلاعات بسیار مفیدند. این کار را اوا جانادان معاون سردبیر انجام داده. می‌توان گفت، این پژوهشگر متخصص در مطالعات اسلامی، نیروی محرکه همه مجله است. او واقعاً بر همه مسائل اشراف دارد و بسیار فرهیخته است. او به همه مجله از ابتدا تا به انتها توجه دارد. فکرمی‌کنم موفقیت این مجله تا حد زیادی به او برمی‌گردد. به هرکسی حقش را بدهید.
اندکی برمسئله ترجمه قرآن کریم درنگ می‌کنم. و اینجا پیش از ورود به صلب موضوع باید به یک مسئله شخصی اعتراف کنم. با وجود اینکه من فارغ التحصیل دانشکده ادبیات، بخش زبان عربی دانشگاه دمشقم، گاهی ناچار می‌شوم برای فهم خوب و کامل متن عربی به ترجمه فرانسوی قرآن سری بزنم. چه کسی این را باور می‌کند؟ خوشبختانه، من نسخه‌ای از قرآن کریم به دو زبان فرانسه و عربی دارم: یک صفحه عربی در مقابل صفحه فرانسوی. اینگونه به سادگی از ترجمه فرانسوی مشورت می‌گیرم تا متن قرآن را خوب بفهمم. خوشبختانه، نسخه‌ای که دارم بسیار عالی است و از سوی علامه دکتر صبحی صالح بازنگری شده. این نسخه دو زبانه عربی-فرانسوی را بیش از سی سال دارم و در همه تحقیقات و مطالعاتم به آن تکیه می‌کنم. اما چرا از مسئله تعجب می‌کنید؟ فیلسوف فرانسوی هیپولیت استاد فوکو و همه همنسلانش زندگی‌اش را در ترجمه عالی از هگل سپری کرد: پدیدارشناسی روح. و به نظر می‌رسد ترجمه‌ای بسیار دقیق بود به این دلیل که او ده‌ها سال به تجدید و ویرایش آن ادامه داد. گفته می‌شود فرهیختگان آلمان برای فهم متن آلمانی از این ترجمه عالی فرانسوی کمک می‌گرفتند. چون هگل متفکری سخت فهم است و خود را به آسانی تقدیم نمی‌کند. در نتیجه، مبادا ترجمه و مترجمان را دست‌کم بگیریم به خصوص اگر حرفه‌ای باشند و اصرار کنند بهترین ترجمه ممکن را تحویل دهند. ترجمه یک کار ابداعی به معنای واقعی کلمه است. براین اساس نهضت فرهنگی عربی در سال‌های آینده به آن بستگی دارد.
اکنون برگردیم به ترجمه‌های فرانسوی. به نظرمن مهم‌ترین آنها سه‌تا هستند. اولی ترجمه‌ای است که شرق‌شناس بزرگ رژی بلاشر، استاد میکل و ارکون و همه آن نسل تقدیم کرد. او متخصص بزرگ در مطالعات زبان و ادبیات عربی است. همچنین در مطالعات قرآن و اسلامی تخصص دارد. اهمیت و معتبر بودن ترجمه‌اش از اینجاست.
ترجمه دوم اما همانی است که خانم پژوهشگر بزرگ دونیز ماسون به آن دست زد. همان ترجمه‌ای که دکتر صبحی صالح بازنگری کرد و من دراختیار دارم. مشخص است که این دانشمند بزرگ زندگی خود را اینجا در مغرب و مشخصاً در شهر مراکش سپری کرد. قبول نکرد به زادگاهش پاریس برگردد با اینکه او از یک خانواده‌ بورژوای ثروتمند بود. به اسلام و مسلمانان عشق می‌ورزید و می‌خواست در کنف آنها زندگی کند. دلیل آن اینکه در مرکز شهر قدیمی زندگی کرد و نه در محله مرغوب اروپایی بیرون از شهر. ترجیح داد درمغرب بماند و در مغرب زندگی کند و پژوهش‌های والای خود را در مغرب بنویسد. چه کسی می‌تواند در برابر جاذبه مغرب مقاومت کند؟ به همان شیوه استاد بزرگ مستشرق مشهور ما؛ لویی ماسینیون بسیار به گفت‌وگوی اسلامی-مسیحی اهمیت می‌داد.
ترجمه سوم اما البته ترجمه استاد استادان پروفسور ژاک برک است. سال‌های آخر عمر خود را صرف کار روی آن و بازنگریش کرد. بسیار به آن افتخار می‌کرد و به هرمناسبتی درباره‌اش سخن می‌گفت.

پربازدید

 
 
فرهنگ و هنر

حماقت‌های میشل فوکو در ایران

حماقت‌های میشل فوکو در ایران
TT
TT

حماقت‌های میشل فوکو در ایران

حماقت‌های میشل فوکو در ایران

فوکو پس از آنکه کشتار مخالفان به دست نظام خمینی را دید، در حالی که حسرت می‌خورد و از درون متلاشی می‌شد، سکوت اختیار کرد. این یکی از شگفت‌انگیزترین و عجیب‌ترین تناقض‌هاست: میشل فوکو، فیلسوف مدرنیته و پسامدرنیته، در سال ۱۹۷۸ با هر دو دست برای انقلاب تاریک‌اندیشانه خمینی کف زد. فوکو در آن زمان مشهورترین روشنفکر فرانسوی بود؛ زیرا سارتر در آستانه رفتن بود، کاملاً نابینا شده بود و بیش از دو سال، یا حتی کمتر، به مرگش نمانده بود. افزون بر این، فوکو استاد فلسفه در کولژ دو فرانس بود (که از سوربن بالاتر است) و معروف است که با دوستش ژان دانیل، سردبیر مهم‌ترین و روشنفکرانه‌ترین مجله هفتگی فرانسه، «نوول ابسرواتور»، توافق کرده بود که برای پوشش دادن رویدادهای شعله‌ور در تهران به آنجا برود.
بدین ترتیب، فیلسوف بزرگ ما سوار هواپیما شد و به تهران رفت تا در زمانی که خود خمینی هنوز در حومه پاریس بود، گزارش‌های مطبوعاتی درباره رویدادها بنویسد. این گزارش‌ها در همان مجله و همچنین در روزنامه مشهور ایتالیایی «کورییره دلا سرا» منتشر شدند. او دو بار به تهران سفر کرد: از ۱۶ تا ۲۴ سپتامبر ۱۹۷۸ و از ۹ تا ۱۵ نوامبر؛ یعنی به‌ترتیب هشت روز و شش روز در پایتخت ایران اقامت داشت. در هر دو سفر با افسران بلندپایه شاه و رهبران مخالفان سکولار دیدار کرد. سپس به‌طور ویژه با روحانیون بلندپایه، از جمله آیت‌الله شریعتمداری، ملاقات کرد. افزون بر اینها، با نمایندگان میلیون‌ها تظاهرکننده نیز دیدار داشت و غیره. یکی از آگاهان درباره او می‌گوید:
فوکو شخصاً شیفته خشونت بود و مجذوب آن می‌شد. از هر جامعه باثباتی نفرت داشت. همچنین شیفته توده‌های خروشان و به‌جوش‌آمده، زلزله‌ها و آتشفشان‌ها بود. نیهیلیسم نیچه‌ای او در این انقلاب فراگیر و ویرانگر، ارضای خود را یافته بود. از این رو، در این انقلاب انفجاری که میلیون‌ها نفر در آن شرکت داشتند، نوعی احیای معنوی در جهانی سکولار و الحادی می‌دید که معنای قداست دینی و تعالی الهی را به‌کلی از دست داده بود. منظور، جهان غربی بود که خودش به آن تعلق داشت؛ زیرا او شخصاً یک نیهیلیست ملحد و نیچه‌ای بود.
به تناقض بزرگ اینجا توجه کنید: این مرد ملحد که در کشور خود با تمام توان با مسیحیت می‌جنگید، ناگهان در کشوری دیگر در برابر دین‌داران دیگری زانو زد و سر فرود آورد. چگونه می‌توان این تناقض را توضیح داد؟ خدا می‌داند. و اینجا حق داریم بپرسیم: فوکو در ایران چه کرد؟ او از سنت در برابر مدرنیته، از حکومت دینی در برابر دموکراسی و از گرایش الهیاتی ـ روحانی در برابر فلسفه سکولار و روشنگرانه دفاع کرد. او به‌شدت شیفته این بود که چگونه یک نفر توانسته است بر میلیون‌ها انسان مسلط شود، آن هم فردی روحانی و متعلق به قرون وسطی. او آنان را مسحور خود کرده بود. خمینی با یک نوار ضبط‌شده قادر بود سراسر ایران را به هیجان آورد. همین امر فوکو را شگفت‌زده و شیفته کرده بود، چنان تحت تأثیر قرارش داده بود که از حالت عادی خارج شده و حتی توانایی‌های عقلانی و استدلالی خود را از دست داده بود. سپس تحسین شدید خود را از آمادگی این میلیون‌ها تظاهرکننده برای فدا کردن جان و خونشان در راه خمینی نشان داد. فوکو گمان می‌کرد این امر از همه پارلمان‌های جهان و همه دموکراسی‌های غرب بهتر است. و این همان فیلسوف مدرنیته و پسامدرنیته بود.
فوکو مقاله‌ای با عنوان «شاه صد سال از زمانه خود عقب است» منتشر کرد. به این تناقض توجه کنید: از نظر او، این شاه بود که ایران را دگرگون کرده بود اما از عصر مدرنیته عقب مانده بود، نه خمینی. فوکو تمام مهارت سفسطه‌آمیز خود را به کار گرفت تا ما را متقاعد کند که مدرنیته سکولار و دموکراتیک غرب مشکل است و از نظر فکری و سیاسی عقب‌مانده است، نه خمینی که سراسر در تاریکی و ظلمت قرون وسطی زندگی می‌کرد. شاهی که می‌خواست کشورش را مدرن و توسعه‌یافته کند، مرتجع بود و خمینی که می‌خواست آن را به قرون وسطی بازگرداند، مترقی.
بی‌تردید فوکو در محکوم کردن فسادی که نظام پیشین شاه را می‌خورد، حق داشت. معروف است که گروه او ــ و حتی خانواده‌اش ــ بر صنعت ایران و منابع نفتی تسلط داشتند و فقر شدید مردم در دوران او به مسئله‌ای نگران‌کننده تبدیل شده بود. نگران‌کننده‌تر از آن، گرایش شاه به ولخرجی برای بزرگداشت شکوه باستانی ساسانی، پیش از اسلام، بود. همه اینها مردم مسلمان و دیندار ایران را به‌شدت تحریک می‌کرد. افزون بر این، سرکوب سیاسی ساواک و غیره نیز وجود داشت. همه اینها درست است. اما چرا کاستی‌های طرف مقابل، یعنی خمینی، را نمی‌دید؟
در واقع، فوکو از غرب نفرت داشت و از مدرنیته سرمایه‌داری نیز بیزار بود. از آنجا که بنیادگرایان ایرانی نیز از غرب و مدرنیته سرمایه‌داری نفرت داشتند، فوکو به‌شدت شیفته آنان شد. این شیفتگی تا آنجا پیش رفت که میان یک پادشاه مستبد و ستمگر از یک سو و انسانی «قدیس» و تبعیدی فقیر از سوی دیگر تقابل برقرار کرد. توجه کنید: خمینی در نگاه فوکوی ملحد به قدیس، یا یکی از اولیای صالح خدا، تبدیل شد! استاد فلسفه در کولژ دو فرانس شروع کرد به ستایش خمینی و گفت: چه شگفت‌انگیز است این مرد روحانی مؤمن که ملتی کامل را رهبری می‌کند و با دست خالی در برابر استبدادی تا دندان مسلح می‌ایستد... سخنانی پوچ که بعدها بهای سنگینی برایش داشت.
بدین ترتیب می‌بینیم که از نظر این فیلسوف بزرگ، شر یکسره در یک سو قرار داشت و خیر یکسره در سوی دیگر. سپس نابینایی فکری میشل فوکو به اوج رسید، زمانی که گفت: «یک حقیقت باید برای همه روشن باشد: مفهومی که خمینی از حکومت اسلامی مطرح می‌کند، به این معنا نیست که روحانیون قرار است بر ایران حکومت کنند.»
وقتی فوکو این سخنان را نوشت، خمینی هنوز در حومه پاریس بود و فوکو در تهران مشغول گشت‌وگذار و مشاهده اوضاع. اما چگونه می‌توان باور کرد که روحانیون در نظام الهیاتی و روحانی آینده هیچ نقشی نخواهند داشت؟ فوکو معتقد بود ایرانیان در سایه خمینی می‌توانند آینده‌ای درخشان برای خود بسازند، آن هم از طریق بازگشت هزار سال به عقب...
یکی از آگاهان نیز در این باره می‌گوید:
چیزی که میشل فوکو را در انقلاب ایران مسحور می‌کرد، شکل‌گیری جامعه‌ای الهام‌گرفته از تعالی الهی و قداست دینی بود. آنچه او را مسحور می‌کرد، معنویت سیاسی‌ بود که ما در غرب از عصر رنسانس و بحران‌های بزرگ مسیحیت آن را فراموش کرده‌ایم. سپس فوکو می‌گوید: «تقریباً صدای خنده فرانسوی‌ها را می‌شنوم که وقتی این سخنان را از من می‌شنوند، قهقهه می‌زنند. اما آنها اشتباه می‌کنند.»
او خیال می‌کرد حکومت اسلامی در سیاست، چیزی را تجسم خواهد بخشید که غرب به‌کلی فراموش کرده است: یعنی خصلت روحانی ــ و حتی الهی و متعالی ــ سیاست. این دیگر چه حرفی است؟ فوکو می‌خواهد به دوران پیش از رنسانس، بلکه به دوران پیش از عصر روشنگری بازگردد. او می‌خواهد به عصر بنیادگرایی مسیحی و تاریک‌اندیشی دینی پیش از رنسانس و روشنگری بازگردد. به‌اختصار، او می‌خواهد به قرون وسطای حکومت دینی و روحانی بازگردد. و این، فیلسوف مدرنیته و پسامدرنیته در کولژ دو فرانس است... ما کجا ایستاده‌ایم؟
سپس گمراهی فوکو به جایی رسید که نوشت:
«خمینی سیاستمدار نیست. او فقط یک روحانی است. پس از سقوط شاه، حزب سیاسی خمینی وجود نخواهد داشت و پس از پیروزی بر شاه نیز حکومت خمینی در ایران شکل نخواهد گرفت.»
اما رویدادهای بعدی به‌کلی خلاف این پیش‌بینی را ثابت کردند. در اول فوریه ۱۹۷۹، خمینی به تهران بازگشت و نظامی دینی تشکیل داد که روحانیون بر تمام اجزای آن کنترل داشتند. آنها شروع به اعدام و سر بریدن هزاران نفر کردند... و نتیجه برای همه شناخته‌شده است.
بدین ترتیب می‌بینیم که فوکو در ارزیابی انقلاب ایران در تمام مسیر دچار خطا شد. به همین دلیل، دوستش ژان دانیل که او را به آنجا فرستاده بود، شروع کرد به عذرخواهی شدید بابت اشتباهی که هر دوی آنها مرتکب شده بودند؛ اشتباهی که از نظر او نابخشودنی بود. اما فوکو که کشتار مخالفان به دست آیت‌الله خلخالی و دیگران را دیده بود، سکوت اختیار کرد، در حالی که حسرت می‌خورد و از درون متلاشی می‌شد. شاید به همه آنچه نوشته و انجام داده بود تف انداخت. گفته می‌شود چند هفته در خانه ماند و جرئت نکرد در خیابان‌های پاریس ظاهر شود؛ از خودش و از مردم خجالت می‌کشید... چگونه می‌توانستی، ای مرد، با آن همه شهرت فلسفی، تا این اندازه اشتباه کنی؟ از پشیمانی انگشت می‌گزید، اما دیگر خیلی دیر شده بود.
این درسی است برای همه روشنفکرانی که از آرمانی جز آرمان خودشان دفاع می‌کنند، بلکه از آرمانی ضد آرمان خودشان؛ منظورمان آرمان بنیادگرایی تاریک‌اندیشانه است. این را در حالی می‌گوییم که می‌دانیم روشنفکران چپ و کمونیست ــ و حتی لیبرال‌های ایرانی ــ همگی به صف خمینی پیوستند و در موفقیت جنبش او نقش داشتند. اما او پس از رسیدن به قدرت و تثبیت موقعیتش، خیلی زود سراغ آنان رفت و سرشان را برید. در ایران جدید، روشنفکران مترقی و روشنگر نمی‌خواست؛ فقط روشنفکران بنیادگرایی را می‌خواست که شبیه خودش باشند.
سرانجام مردم ایران شروع کردند بهای سنگین این انقلاب واپس‌گرایانه را بپردازند؛ انقلابی که تقریباً نیم قرن پیش میلیون‌ها نفر با شور و هیجان از آن حمایت کردند. همه انقلاب‌های بزرگی که مدرنیته، شکوفایی و پیشرفت را پدید آوردند، در برابر بنیادگرایی قرار داشتند، جز انقلاب خمینی. همه آنها، از انقلاب شکوهمند انگلیس در سال ۱۶۸۸ گرفته تا انقلاب آمریکا در ۱۷۷۶ و انقلاب فرانسه در ۱۷۸۹، در برابر بنیادگرایی مسیحی و تاریک‌اندیشی دینی قرار داشتند. تنها انقلاب ایران استثنا بود. این انقلاب در جهت خلاف حرکت تاریخ بود. از این رو چیزی سودمند از آن پدید نیامد و به جلو نرفت، بلکه ما را قرن‌ها به عقب بازگرداند. این، به تعبیر محمد ارکون، متفکر بزرگ نوسازی اندیشه اسلامی، «انقلابی وارونه و پشت‌ورو» بود.
و از آن بدتر اینکه صاحبان آن می‌خواهند آن را به ملت‌های همسایه صادر کنند. چه چیزی را صادر می‌کنند؟ اندیشه قرون وسطی و تاریک‌اندیشی‌های آن را؟ عقب‌ماندگی فکری را؟ اینجاست که نقطه مرگ انقلاب ایران نهفته است.

فرهنگ و هنر

«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی

«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی
TT
TT

«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی

«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی

رمان «صفر فاصل خمسه/ صفر ممیز پنج» نوشته احمد القرملاوی، نویسنده مصری، جهانی را بنا می‌کند که در آن مرز میان انسانی و مصنوعی درهم می‌آمیزد و آگاهی قهرمان انسانی آن با «جاه‌طلبی‌های» ماشین درهم می‌تند. رمان جایگاه انسان را در برابر فناوری‌ای به آزمون می‌گذارد که دیگر صرفاً ابزاری در خدمت او نیست، بلکه به ذهنی موازی تبدیل شده است که در شکل‌دادن به تجربه او و آزمودن اراده‌اش مشارکت می‌کند.
این رمان اخیراً از سوی انتشارات دیوان در قاهره منتشر شده است. القرملاوی از همان آغاز، با جمله «ریل‌ها محاصره‌ام کرده‌اند»، ما را وارد ذهن قهرمان و راوی داستان، که با ضمیر اول شخص روایت می‌کند، می‌سازد. ریلزها (ویدئوهای کوتاه و سریع) نوعی فشار بر او وارد می‌کنند و جهانی بدیل می‌سازند که از واقعیت او جذاب‌تر به نظر می‌رسد. او با وجود آنکه مدیر امور کارکنان در یک شرکت چندملیتی است و از نظر مادی و اجتماعی زندگی باثباتی دارد، شغلش را غرق در «دود و دَمِ روزمرگی و قانون کار و آیین‌نامه‌های داخلی» توصیف می‌کند و تصور می‌کند اگر مدیر دیگری جای او را بگیرد، «هیچ‌کس تفاوت چندانی احساس نخواهد کرد». ترس او از اینکه به فردی «قابل‌جایگزینی» تبدیل شود، از کشش او به تجربه‌ای جدا نیست که به او وعده می‌دهد مرکز جهانی باشد که از افکار و خواسته‌های خودش ساخته می‌شود.
روایت ما را با نقشه‌ای از ذهن قهرمان روبه‌رو می‌کند؛ ذهنی که به نظر می‌رسد «ملال» از دوران کودکی بخشی از ساختار آن بوده و در میانسالی به بحرانی وجودی و احساس بی‌معنایی تبدیل شده است. در این هنگام، او در ویدئوهایی که تجربه «اخوت صفر ممیز پنج» را تبلیغ می‌کنند، وعده جهانی دیگر را می‌یابد؛ به‌ویژه از آن رو که این تبلیغات مستقیماً بحران او را هدف قرار می‌دهند. خودش می‌گوید: «می‌دانند چطور مرا از نخ ملال بیرون بکشند، همان‌جایی که می‌خواهند باشم.» بنابراین، تبلیغ فقط لذت گذرایی به او عرضه نمی‌کند، بلکه احساس قدیمی ناتوانی از تحمل زندگی به همان شکلی که هست را هدف می‌گیرد و ورود به این تجربه را همچون فرصتی برای رهایی از آن عرضه می‌کند.

دو جهان و دو ذهن

سطح نخست رمان از زندگی روزمره قهرمان شکل می‌گیرد: آغاز بحران میانسالی او، شغلش و رابطه‌اش با خانواده کوچک خود. سطح دوم در آپارتمانی شکل می‌گیرد که شرکت‌کنندگان در تجربه «صفر ممیز پنج» در آن، هرکدام در اتاقی جداگانه، قرنطینه می‌شوند تا تجربه خود را با پوشیدن «عینک شبیه‌سازی» آغاز کنند. بدین‌ترتیب، یک مکان واحد، مشارکت و انزوا را همزمان در خود جمع می‌کند؛ هر شرکت‌کننده وارد جهانی می‌شود که در آن جز آگاهی خودش و هوش مصنوعی همراهی ندارد.
اما سطح سوم همان جهانی است که عینک در برابر چشمان قهرمان می‌گشاید. او سفری طولانی را آغاز می‌کند و در جریان آن با «پاتریشیا»، رقصنده جشنواره‌ها، آشنا می‌شود و به او دل می‌بازد؛ اما رابطه‌شان به‌تدریج به سوی جنون می‌رود. شگفتی‌های این سفر او را به رویارویی با «خود» دیگرش و بازکشف رابطه‌اش با همسر و جهان خانوادگی‌اش می‌کشاند؛ گویی هوش مصنوعی آنچه را در درون قهرمان پنهان است دوباره ترکیب می‌کند و به آن شکل آدم‌ها، مکان‌ها و موقعیت‌هایی می‌دهد که او می‌تواند با آنها تعامل کند. از این رو، سفر به رویارویی با خویشتن تبدیل می‌شود.
پیوند میان این دو جهان در شخصیت «سلمی» تجسم پیدا می‌کند؛ موجودی ساخته‌شده از هوش مصنوعی که پشت عینک، «با سبزه‌ای دلنشین و پوستی صاف» در برابر قهرمان ظاهر می‌شود. او سلمی را می‌بیند و با او تعامل می‌کند، اما همچنان از او می‌پرسد: «آیا تو واقعی هستی؟» پرسشی که ابهام و تردید درباره مرز میان الگوریتمی و واقعی را بیشتر می‌کند. ویژگی‌های انسانی سلمی ماهیت او را مشخص نمی‌کنند، بلکه تشخیص تفاوت میان آنچه قهرمان احساس می‌کند و آنچه درباره او می‌داند را دشوارتر می‌سازند.
«سلمی» ماهیت این تجربه را با جمله‌ای توضیح می‌دهد که در اعتراف به محدودیت‌های هوش مصنوعی، «صادقانه» به نظر می‌رسد: «تو این تجربه را به‌تنهایی پشت سر می‌گذاری؛ جز تو و هوش مصنوعی کس دیگری وجود ندارد. هوش مصنوعی از افکار و دغدغه‌های تو تغذیه می‌کند، آنها را به زندگی و رویداد تبدیل می‌کند و ممکن است هنگام این ترجمه، دچار خطاهای بزرگی شود؛ هنوز چیزهای زیادی وجود دارد که باید یاد بگیرد.»
بدین‌ترتیب، پشت عینک جهانی «هیبریدی» از دو ذهن شکل می‌گیرد؛ قهرمان افکار و دغدغه‌هایش را در اختیار ماشین می‌گذارد و ماشین آنها را به مکان‌ها، شخصیت‌ها و رویدادها تبدیل می‌کند. بنابراین جهان روایی نه صرفاً امتداد آگاهی اوست و نه آفرینشی مستقل از سوی هوش مصنوعی؛ آنچه او می‌بیند از تعامل میان آنچه درباره خودش می‌داند و آنچه الگوریتم از این مواد می‌سازد، پدید می‌آید.
از این مبادله، روایت متضاد رمان شکل می‌گیرد؛ هوش مصنوعی برای یادگیری و توسعه ابزارهایش به تجربه قهرمان نیاز دارد، در حالی که قهرمان به جهانی که این تجربه در برابرش می‌گشاید وابسته می‌شود؛ وابستگی‌ای که به «اعتیاد» نزدیک است. او در این جهان، احتمالات و احساساتی را تجربه می‌کند که برایش از آنچه بیرون از آن زندگی می‌کند، کم‌تر «واقعی» نیستند. در همان حال، او هم در ساخت تجربه مشارکت دارد و هم به ماده‌ای تبدیل می‌شود که تجربه از آن تغذیه می‌کند. هرچه بیشتر از وجود خود در اختیار آن می‌گذارد، توانایی هوش مصنوعی برای بخشیدن جهانی که جداشدن از آن برایش دشوار است، بیشتر می‌شود.

آزمون‌های فلسفی

قهرمان تجربه خود را با واژگانی توصیف می‌کند که پرسش‌های قدیمی درباره حقیقت، وجود و اراده انسان را به یاد می‌آورند. او از «حقیقت» و «تاریکی نیستی» سخن می‌گوید و درباره حدود اختیار خود در جهانی پرسش می‌کند که الگوریتم از خواسته‌ها و دغدغه‌های او استفاده می‌کند تا او را به مسیری ببرد که شاید از پیش برایش طراحی شده باشد. در اینجا مسئله دیگر این نیست که آیا تصاویری که می‌بیند ساختگی‌اند یا نه؛ او می‌داند که عینک شبیه‌سازی بر چشم دارد، بلکه پرسش این است که آیا همین آگاهی می‌تواند به او توانایی واقعی مقاومت در برابر تأثیر آن را بدهد.
او «پاتریشیا» را که در جریان تجربه با او آشنا می‌شود، «واقعی، مطلق، ذاتی و برطرف‌کننده تردید» توصیف می‌کند. این صفات تلاشی به نظر می‌رسند برای چنگ‌زدن به یک یقین، در زمانی که دیگر نمی‌تواند با قطعیت بگوید آنچه می‌بیند از آگاهی خودش سرچشمه می‌گیرد یا از جهانی که الگوریتم برای او ساخته است؛ هرچه یقین او به واقعی‌بودن احساسش نسبت به پاتریشیا بیشتر می‌شود.
زبان رمان پیوند خود را با جزئیات روزمره و معاصر حفظ می‌کند؛ از هجوم ویدئوهای «ریلز» و ابزار هوش مصنوعی «جِمِنای» گرفته تا حضور سیگارهای الکترونیکی «آیکوس» به‌عنوان جایگزین سیگارهای سنتی. القرملاوی از این واژه‌ها برای ترسیم جهان قهرمان پیش از ورودش به شبیه‌سازی استفاده می‌کند؛ بنابراین تجربه شبیه‌سازی گسستی ناگهانی از زندگی او به نظر نمی‌رسد، بلکه امتداد واقعیتی است که فناوری همین حالا نیز در آن بر توجه، عادت‌های روزمره و تصویری که انسان از خودش دارد تأثیر می‌گذارد. قهرمان نیز به‌تدریج از دل همین واقعیت وارد جهان مصنوعی می‌شود و خود به یکی از «مواد» و منابع آن تبدیل می‌شود.
عنوان «صفر ممیز پنج» نیز منطقه بینابینی‌ای را فشرده می‌کند که رمان در آن حرکت می‌کند. این عدد اعشاری، که میان صفر و یک قرار دارد، با وجود ابهام معنایی‌اش، وضعیت معلق قهرمان میان حقیقت و شبیه‌سازی، انتخاب و تسلیم را تداعی می‌کند؛ و شاید همچنین جایگاه هوش مصنوعی‌ای را نشان دهد که هنوز یادگیری‌اش کامل نشده، و انسانی را که هنوز به یقین نرسیده است.

فرهنگ و هنر

«پژو ۵۰۴»… جنوب و بیهودگی جنگ‌ها

TT
TT

«پژو ۵۰۴»… جنوب و بیهودگی جنگ‌ها

در خانه‌ای لبنانی در جنوب، در مجاورت مرز با فلسطین و جولان اشغالی، بحث و جدل میان «مریم» و «عبدو» در میان غرش هواپیماهای جنگی اسرائیل و گلوله‌باران پراکنده توپخانه بالا می‌گیرد. اینها مشاجره‌های معمول زن و شوهری نیست، بلکه کالبدشکافی سرخوردگی‌هایی است که در اثر پایبندی به عقاید حزبی و آرمان‌های بزرگ ملی روی هم انباشته شده‌اند.
رمان «پژو ۵۰۴» نوشته عفیف دیاب نمی‌خواهد در روزمرگی‌های جنوب زیر بمباران و اشغال فرو برود و نه قصد دارد ویرانی‌هایی را که نسل‌به‌نسل بر آن تحمیل شده به تصویر بکشد؛ بلکه بیش از هر چیز در پی طرح بازتاب‌های انسانی آن رویدادهاست، از خلال خانواده‌ای که همواره در حال جوش‌وخروش است.
رویدادهای «پژو ۵۰۴» که نخستین رمان در کارنامه این روزنامه‌نگار لبنانی است، از اواخر دهه ۱۹۶۰ آغاز می‌شود و در اوایل دهه ۱۹۸۰ پایان می‌یابد. رمان آنچه را میان شکست ژوئن (حزیران) ۱۹۶۷ و یورش به بیروت در سال ۱۹۸۲ رخ داد مستند می‌کند، اما تاریخ و رویدادهای میدانی منبع آن نیستند؛ بلکه این شهادت‌های مردم منطقه مرزی است که دیاب بخش بزرگی از عمرش را صرف گردآوری آنها یا حفظشان در حافظه خود کرده است. و هنگامی که زمان ریختن آنها بر کاغذ فرا رسید، راوی قهرمانانی عادی را برگزید؛ مردمان جنوب که برای مدتی باور داشتند عشق به زمین برای نجات آن از چنگال دشمن کافی است.

یورش اسرائیل در سال ۱۹۸۲

آن روزگار، دوران احزاب سکولاری بود که هر یک به شیوه خود تفنگ به دست گرفتند و در برابر اشغالگر اسرائیلی ایستادند. شخصیت مریم در رمان به یکی از آن احزاب چپ گرایش داشت، در حالی که همسرش عبدو به حزبی پان‌عربی با ایدئولوژی متفاوت تعلق داشت.
در پس‌زمینه پیشروی اسرائیلی‌ها به سوی روستا و کوبیدن خانه‌های آن یکی پس از دیگری، بحث‌های میان زن و شوهر بالا می‌گیرد، بی‌آنکه به اختلاف تبدیل شود. حجم زیادی از آگاهی، عشق و خودانتقادی، با لحنی آمیخته به طعنه، آنها را در برابر این اختلاف حفظ می‌کند. عبدو و مریم به اندازه کافی سرخورده شده‌اند تا دریابند ماندن دیگر ناممکن است. اما تصمیم ترک روستا را دلبستگی به زمین به تأخیر می‌اندازد؛ مریم احساس می‌کند اگر از درخت اقاقیایی که در باغ کاشته شده دور شود، گویی ریشه‌هایش از جا کنده خواهند شد. اما عبدو، که برای مبارزان در کوهستان‌های صعب‌العبور و غارها غذا می‌برد، همچنان به بقایای رؤیا چنگ زده است، با وجود آنکه می‌داند این رؤیا ناگزیر از میان انگشتانش خواهد گریخت:
«زمین از دانه زیتونی کوچک‌تر شده و کشور دارد برای مردگانش قبر می‌کند»، «کشور ما کشتی سوراخ است»، «کشور با خودش می‌جنگد و من برای آسیاب مرگ بچه نخواهم آورد»... اینها برخی از عبارت‌های سرخوردگی است که از زبان شخصیت‌ها جاری می‌شود و زمینه را برای ترک یا آوارگی فراهم می‌کند.
دیاب نام روستای مرزی را نمی‌آورد، زیرا وضعیت آن مانند بسیاری از روستاهای جنوب است که همان رویدادها را از سر گذرانده‌اند و همچنان می‌گذرانند، همان رنج را تجربه کرده‌اند و مردمشان به همان اندازه مریم و عبدو و دیگر شخصیت‌های «پژو ۵۰۴» تلخی واقعیت را چشیده‌اند. از جمله آنها همسایه‌ای به نام «ام ولید» است که شوهرش تفنگ به دست گرفت و به سوی فلسطین رفت و دیگر بازنگشت. و «سعدی»، مادر عبدو، که یک عمر در انتظار عشق خود ماند و روزی که او بازگشت، مرگ خیلی زود او را از وی گرفت؛ سپس دشمن خانه‌اش را ویران کرد؛ خانه‌ای که آخرین یادگار آن مرد برای او بود. «راجی»، برادر مریم، نیز سرخوردگی‌های سیاسی و عقیدتی خود را دارد که او را به مهاجرت نهایی از وطن سوق می‌دهد. اما «رامز»، برادر دوم او، قلب تپنده و خونین داستان و یکی از نمادهای اصلی آن است؛ پزشکی که در اتحاد جماهیر شوروی فارغ‌التحصیل شده و سپس بازگشته تا زخم‌های مبارزان را در جبهه نبرد با اسرائیل مداوا کند.
در کنار قهرمانان عادی رمان، قهرمانانی غیرعادی نیز حضور دارند که نامشان برای خواننده ناآشنا نیست. یک شب، یاسر عرفات، رهبر فلسطینی، را در خانه عبدو می‌بینیم که برای مخفی شدن از اسرائیلی‌ها به آنجا پناه آورده است. حضور عرفات در کتاب بارها تکرار می‌شود، در چارچوب مأموریت‌هایی که او را در اوایل دهه ۱۹۷۰ به جنوب می‌کشاند؛ نویسنده این بخش را بر اساس رویدادهایی واقعی نوشته است.
رمان همچنین بحث‌های فکری و سیاسی داغی را که میان شخصیت‌ها و رهبر فلسطینی دیگری، یعنی جورج حبش، درگرفته بود، مستند می‌کند. قصر مختاره و صاحب آن، ولید جنبلاط، نیز سهمی از روایت و رویدادها دارند؛ روایتی که واقعیت و خیال را در هم می‌آمیزد.
تنها نظام اسد است که با نام از آن یاد نمی‌شود، هرچند یکی از محورهای اصلی رمان است و عنوان کتاب نیز به آن اشاره دارد. «پژو ۵۰۴» مدل خودروهایی بود که مأموران اطلاعات سوریه با آنها به جنوب رفت‌وآمد می‌کردند و در میان مقاومت چپ‌گرا نگرانی ایجاد می‌کردند. همین اتفاق برای عبدو نیز رخ می‌دهد؛ او با وجود همه فشارها و بازجویی‌هایی که از سوی افسران «دولت فرماندهی عالی» بر او وارد می‌شود، حاضر به سازش نیست.
شاید نفس‌گیرترین فصل این رابطه مبهم میان او و نظام سوریه، فصل کلاشینکوف باشد. در موقعیتی تحقیرآمیز برای عبدو، افسران نظام اصرار دارند تفنگی را که خودشان برای مقاومت در برابر دشمن به او داده بودند پس بگیرند. در سفری پرخطر و احاطه‌شده با آوار، مریم خود را ناچار می‌بیند به روستای ویران‌شده‌ای که زیر آتش اسرائیل قرار دارد بازگردد تا کلاشینکوف را در میان خرابه‌های خانه خانواده همسرش پیدا کند.
رمان «پژو ۵۰۴» زن جنوبی را با سیمای واقعی‌اش ترسیم می‌کند. دیاب از خلال مریم و دیگر شخصیت‌های زن، چهره زنانی را بازمی‌آفریند که در دامان آنها بزرگ شده است؛ مادران و مادربزرگانی که علیه اسرائیل در تظاهرات شرکت می‌کردند و برای مبارزان اسلحه و غذا می‌بردند. دیاب می‌کوشد تصویر زن جنوبیِ پرتلاش، مبارز، دانش‌جو و مخالف سرکوب را برجسته کند. همه شخصیت‌های رمان از حس انسانی بالایی برخوردارند؛ حسی که بر مردانگی مرد غلبه می‌کند و رابطه زناشویی را به سوی نوعی رمانتیسم شاعرانه می‌برد.
اما تنها مریم است که به بالاترین درجه واقع‌گرایی رسیده؛ او خیلی زود به بیهودگی جنگ و آرمان‌های بزرگ پی می‌برد و ترجیح می‌دهد خود را به خواندن و تربیت پسرش مشغول کند.
عفیف دیاب با سبکی ادبی که در آن توصیف ظریف و روایت انسانی بر رویدادهای محوری غلبه دارد، رمانش را به مضمون اصلی آن می‌رساند: ممکن است زندگی، دور از بیهودگی سیاسی و حزبی، آرام و خوش باشد.
رمان «پژو ۵۰۴» که از سوی «دارالفارابی» منتشر شده، برای هر زمان و دوره‌ای در جنوب مناسب است. درست است که این رمان روزمرگی‌هایی را مستند می‌کند که بیش از ۴۵ سال از آنها گذشته، اما تراژدی جنوب لبنان از سال ۱۹۴۸ تاکنون همان است؛ با کشتار، ویرانی، آوارگی و سرخوردگی‌های انباشته، و با سوزاندن کشتزارها، خاطرات و تاریخ.
این رمان را دارالفارابی منتشر کرده و طرح جلد آن اثر هنرمند، سکینه حویلا، است.