احزاب شیعهای که در انتخابات اخیر عراق پیروز شدهاند، به مرحلهٔ اتخاذ تصمیمی درباره سرنوشت «الحشد الشعبی» و گروههای مسلح همسو با تهران نزدیک میشوند. این فرایند در انتظار اجماع شیعی در داخل «چارچوب هماهنگی» است و نیازمند موافقت ایران و، در نهایت، مذاکراتی غیرسنتی با واشنگتن است.
«الشرق الاوسط» از منابعی در احزاب، گروهها و نهادهای امنیتی اطلاع یافته است که طرفهای شیعه اکنون پروندهٔ «الحشد الشعبی» و سلاح گروهها را جدی گرفتهاند. به گفتهٔ منابع، این اتفاق در لحظهای رخ میدهد که عوامل متعددی بر پرونده فشار وارد میکنند؛ از جمله احساس اینکه نیروهای شیعه درگیر نزاعهای ویرانگری شدهاند که به نفوذشان در داخل الحشد مرتبط است.
اگر تصمیم سیاسی اتخاذ شود، توافق بر سر مسیر فنی برای حل، ادغام یا بازساختاردهی «الحشد الشعبی» زمان زیادی نخواهد برد. با این حال، این مسیر در معرض ملاحظات آمریکا قرار میگیرد.
منابع مختلف میگویند که پروندهٔ «الحشد الشعبی» پیچیده و چندلایه است. دلایل آن عبارتند از: درهمتنیدگی منافع میان بازیگران محلی، انتظار برای «تصمیم نهایی ضروری» از سوی ایران و نیاز به انطباق با خواستههای آمریکا درباره وضعیت جدید خاورمیانه که شرط آن «پایاندادن به همهٔ منابع تهدید» است.
عراق پیشتر نیروهای «سازمان بدر» را با سلاحهایشان در وزارت کشور ادغام کرد. رهبر این سازمان، هادی العامری، وارد فعالیت سیاسی شد و از سال ۲۰۰۳ تاکنون در پنج انتخابات عمومی شرکت کرده است.
با وجود اتهام برخی به وزارت کشور مبنی بر پیروی از رویکرد گروههای مسلح شیعی، مسئولان امنیتی میگویند فرایند ادغام، نیروهای مسلح را تحت تصمیم مرکزی وزیر کشور قرار داده است.
امروز وضعیت متفاوت است. تعدد گروهها و تقاطع منافع رهبران آنها و اختلاف دیدگاهها درباره ادغام، خلع سلاح یا ورود به عرصهٔ سیاسی، شرایط را پیچیده کرده است.
«مرحلهٔ جدید»
یک رهبر برجستهٔ شیعه به «الشرق الاوسط» گفت: «عراق در مرحلهٔ آینده نیازی به استفاده از سلاح نخواهد داشت.» او افزود: «وضع کشور باثبات است و نیازمند تغییراتی در سطح امنیت است.»
تا چند سال پیش، این رهبر از سرسختترین مدافعان «محور مقاومت» و مخالفان خلع سلاح آن بود. با این حال، بسیاری از اعضای ائتلاف حاکم شیعی چند ماه پیش از انتخابات ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵، تغییراتی در مواضع سیاسی خود ایجاد کردند.
دربارهٔ تفسیر این تغییر اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را نتیجهٔ حاشیهٔ آزادی سیاسی بیشتر برای گروههای شیعه بهسبب عقبنشینی نفوذ ایران میدانند. برخی دیگر معتقدند تهران با هدف حفظ نفوذ خود در عراق، زمان میخرد و شرایط مذاکراتی خود را بهبود میبخشد.
منابع گفتند که بحثها دربارهٔ «الحشد الشعبی» در مرکز مذاکرات تشکیل دولت جدید و انتخاب نامزد نخستوزیری قرار دارد. برخی نیروهای شیعه پیشنهاد میکنند برنامهٔ دولت جدید شامل بندهای روشن برای رسیدگی به این پرونده باشد.
نوری المالکی، رئیس ائتلاف «دولت قانون»، که درباره تشکیل ائتلاف حکومتی جدید مذاکره میکند، در ابتدای هفته اظهار داشت: «گروهها میخواهند سلاح سنگین خود را تحویل دهند و در ساختار دولت ادغام شوند.»
هر نخستوزیر در عراق موظف است برنامهٔ دولت را برای رأیگیری هنگام کسب رأی اعتماد ارائه کند.
نیروهای شیعه در دو مسیر دشوار مذاکره میکنند: تقسیم سهمیهها در دولت و انتخاب نامزد توافقی برای ریاست آن و تدوین برنامهٔ اصلاحی که با تغییرات ژئوپلیتیک منطقه هماهنگ باشد.
یک مسئول در «چارچوب هماهنگی» گفت که نشستهای اخیر ائتلاف که قرار بود به تشکیل دولت اختصاص یابد، به بحث درباره آینده گروهها و سیاست خارجی نیز پرداخت.
نزاع، نفوذ و خطرات
منابع گفتند که احزاب شیعه دارای شاخههای مسلح، بهویژه آنهایی که بیش از دیگران در نهادهای دولتی ادغام شدهاند، به این نتیجه رسیدهاند که ادامهٔ وضعیت کنونی «هیئت الحشد الشعبی» بهعنوان ابزاری در نزاع داخلی، اکنون به خطری برای خود آنها تبدیل شده است.
منابع افزودند: «رهبران احزاب شروع به نارضایتی از استفاده از الحشد در موازنههای محلی میان متحدان و رقبا کردهاند. همچنین برخی گروهها در دورههای مختلف وارد تنشهای منطقهای شدهاند.»
نخستوزیران پیشین، نوری المالکی و حیدر العبادی، علناً مواضعی انتقادی علیه «الحشد الشعبی» اتخاذ کرده بودند. این هیئت همواره هدف انتقاد سیاسی رهبران پرنفوذ شیعه بوده است.
اختلاف بر سر منصب رئیس «الحشد الشعبی» از برجستهترین نشانههای نزاع در ماههای گذشته بوده است. گروههای شیعه برای کنترل این جایگاه رقابت میکنند. منابع افزودند که احزاب شیعه نگران رهاشدگی تصمیم امنیتی در داخل هیئت هستند؛ نهادی که کنترل آن بین طرفهای مختلف دستبهدست میشود.
یک منبع آگاه گفت: «افزایش نگرانی شیعه با عوامل فشار منطقهای همزمان شده است. در هر حال، بدون موافقت تهران هیچ اقدامی انجام نخواهد شد.» او افزود: «پروندهٔ الحشد الشعبی موضوعی داخلی نیست. شرایط داخلی نیازمند تغییراتی است، اما ورود به مرحلهٔ اجرا نیازمند کلمهای روشن و قطعی از سوی تهران است.»
در ژانویه (دی) ۲۰۲۵، آیتالله علی خامنهای به محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، «ضرورت تقویت و گسترش نقش الحشد الشعبی» را ابلاغ کرد. در آوریل (فروردین) گذشته، مجتبی حسینی، نماینده رهبر ایران در عراق، گفت تلاشهای آمریکا برای حل گروههای مقاومت «آرزوهایی است که تحقق نخواهند یافت.»
رهبر شیعه معتقد است ایران ــ که «فصل الخطاب و تعیینکننده در این پرونده است» ــ دیگر مانند دو سال پیش نیست و انتظار نمیرود موضع سختگیرانه اتخاذ کند. او افزود: «ایران در صورت موافقت، از شیوههای ادغام یا حل استفاده خواهد کرد که پیشتر در عراق امتحان شده و موفق بوده است.»
منابع موثق گفتند که در صورت صدور تصمیم سیاسی و دریافت «تأیید ایران»، مستشارانی مرتبط با «سپاه پاسداران» نقش مهمی در تعیین جزئیات فنی خواهند داشت.
مسیرهای فنی
هر طرف شیعه در «چارچوب هماهنگی» دیدگاه متفاوتی درباره وضعیت «الحشد الشعبی» دارد، اما ایدههای اصلی در چند مسیر اساسی خلاصه میشود.
منابع گفتند که سازوکارهای فنی جدید نیستند؛ برخی از آنها از ۸ سال پیش مطرح شدهاند و بارها اصلاح یا افزودنی شدهاند، اما بهسبب نبود توافق کنار گذاشته میشدند.
مسیر اول: ادغام الحشد در ساختار دولت تا از تبدیل آن به نیروی موازی جلوگیری شود. اختلاف بر سر این است که ادغام باید فردی باشد یا واحدهای کامل.
مسیر دوم: کاهش تعداد نیروهای الحشد تا فرمانده کل نیروهای مسلح تحرکات آنها را کنترل کند و بار مالی کاهش یابد.
مسیر سوم: حفظ ساختار فعلی الحشد، اما قطع ارتباط واحدها با گروههای سیاسی و شبه نظامیان و قرار گرفتن آنها تحت فرماندهی نظامی تابع فرمانده کل نیروهای مسلح.
هر واحد در الحشد به یک گروه مسلح وابسته است و دستورهای متفاوتی از رهبران دریافت میکند که اغلب هماهنگ نیستند و در بسیاری شرایط به رئیس هیئت مراجعه نمیکنند.
حامیان مسیر «قطع ارتباط» معتقدند این مسیر میان حفظ وجود الحشد و قرار دادن آن تحت نظارت نظامی نهادی، بدون انحلال کامل، توازن ایجاد میکند.
یک رهبر شیعه گفت: «مسیر نهایی ممکن است ترکیبی از سه مسیر باشد.» او احتمال داد برخی شخصیتهای وابسته به گروهها به کار سیاسی روی آورند.
انتخابات اخیر شاهد پیشتازی فهرستهایی بود که نماینده شاخههای مسلح هستند؛ مانند ائتلاف «حقوق» ــ بازوی سیاسی «کتائب حزبالله» ــ با حدود ۶ کرسی و افزایش دوبرابری کرسیهای «صادقون» ــ نماینده «عصائب اهل الحق» ــ به حدود ۲۶ کرسی در پارلمان جدید.
«مذاکرات غیرسنتی»
به گفته یک منبع غربی، پروندهٔ «الحشد الشعبی» در مذاکرات با طرفهای آمریکایی مطرح خواهد شد. شکل نهایی مسیر فنی به نتایج این گفتوگوها بستگی دارد.
ایالات متحده خواهان خلع سلاح گروههایی است که به گفته مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، «منابع عراق را به نفع ایران میدزدند.» او این موضوع را در تماس با نخستوزیر عراق در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۵ بیان کرد.
منبع عراقی که خواست نامش فاش نشود گفت: «چارچوب هماهنگی پس از نتایج مثبت انتخابات اخیر، باید مستقیماً با این پرونده برخورد کند و نخستوزیر را از موضع گفتوگوکننده درباره سلاح دور نگه دارد.»
او احتمال داد که فضای مذاکراتی غیرسنتی با دامنهٔ وسیع میان نمایندگان چارچوب هماهنگی و مارک ساوایا، فرستاده آمریکا در عراق، شکل گیرد. ساوایا نقشی غیررسمی ایفا میکند، اما نارضایتی واشنگتن از تأخیر در حل پروندهٔ سلاح را منتقل خواهد کرد.
