دو طرف نه مذاکرات جدی دارند و نه به سوی یکدیگر تیراندازی میکنند. در عوض، ایران و آمریکا در وضعیتی پرتنش و بلاتکلیف قرار گرفتهاند؛ وضعیتی که خطر بازگشت به جنگ یا تثبیت بنبست را در پی دارد.
در مرکز این وضعیت حلنشده، محاسبات و شاید محاسبات اشتباه هر دو طرف قرار دارد.
تحلیلگران میگویند مقامهای ایرانی معتقدند دستاوردهای مقاومت در برابر فشارهای اقتصادی آمریکا و حفظ کنترل بر تنگه هرمز، بیشتر از چیزی است که ممکن است با دادن امتیازهای بزرگ در یک توافق به دست آورند. به نظر میرسد آمریکا نیز روی این حساب کرده است که تشدید فشار اقتصادی بر ایران، جایی موفق شود که حملات نظامی ناکام ماندهاند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، روز چهارشنبه تهدید کرد کشورهایی را که با ایران تجارت میکنند با «پیامدهای اقتصادی عظیم» روبهرو خواهد کرد. با این حال، تاکنون نه آمریکا و نه ایران به خواستههای خود نرسیدهاند.
وقتی دو کشور دو ماه پیش بر سر آتشبس توافق کردند، قرار بود این توافق آنها را در مسیر دستیابی به توافقی گستردهتر در مدت ۶۰ روز قرار دهد؛ توافقی که برنامه هستهای ایران و لغو تحریمهای آمریکا را در بر میگرفت. این مهلت در همین هفته به پایان رسید و ترامپ روز سهشنبه در شبکههای اجتماعی گفت «هیچ مذاکره یا گفتوگویی» در جریان نیست و برنامهای هم برای آن وجود ندارد.
در عوض، به گفته نیکول گرایفسکی، استادیار مرکز مطالعات بینالملل مؤسسه علوم سیاسی پاریس، دو کشور در «وضعیتی از تعلیق مداوم» به سر میبرند.
او افزود: «در چند ماه گذشته تغییر اساسی چندانی رخ نداده، جز اینکه موضع ایران بیش از پیش تثبیت شده و تلاشهای مکرر آمریکا برای یافتن نوعی راه خروج، که تاکنون ناموفق بوده، ادامه داشته است.»
ایران در این ماه فهرستی از خواستههای خود را در برابر بازگشایی تنگه هرمز به روی آمریکا ارائه کرد. این تنگه در امتداد ساحل جنوبی ایران قرار دارد و یکی از مسیرهای اصلی عبور بخش بزرگی از نفت جهان است.
این خواستهها شامل لغو تحریمها، آزاد کردن داراییهای مسدودشده و پرداخت غرامت بابت جنگ بود. شروط مشابهی پیشتر به عنوان بخشی از توافق احتمالی میان دو طرف مطرح شده بود و در تفاهمنامهای که در ژوئن به توافق رسیده بودند نیز گنجانده شده بود، اما این تفاهمنامه خیلی زود از هم فروپاشید.
ایران از چند هفته پیش درباره مدیریت آینده تنگه با عَمّان مذاکره میکند، اما فهرست خواستهها نشان میدهد که حتی در صورت دستیابی به توافق، نیروهای ایرانی همچنان کشتیهای در حال عبور را تهدید و به آنها حمله خواهند کرد. دستکم دو کشتی در روزهای اخیر در این تنگه هدف حمله قرار گرفتهاند.
مهرزاد بروجردی، رئیس دانشکده هنر، علوم و آموزش در دانشگاه علم و فناوری میسوری، گفت: «پس از آنکه تهران از شوک اولیه جنگ عبور کرد، اکنون مصمم است قدرت خود را به نمایش بگذارد.»
او افزود: «استفاده از تنگه هرمز به عنوان سلاح و موضع سختگیرانه ایران در مذاکرات موازی با آمریکا و عَمّان باید در این چارچوب درک شود.»
لحن ترامپ در چند ماه گذشته میان تهدید به نابودی و وعده نزدیک بودن یک توافق دیپلماتیک در نوسان بوده است.
اگر هدف از این رویکرد ترساندن مقامهای ایرانی و وادار کردن آنها به دادن امتیاز بوده، به نظر میرسد نتیجهای معکوس داشته است. ظاهراً آنها متقاعد شدهاند که ترامپ حاضر نیست جنگی تمامعیار را از سر بگیرد؛ جنگی که میتواند به افزایش قیمت نفت منجر شود و در افکار عمومی آمریکا، بهویژه پیش از انتخابات میاندورهای، محبوبیتی نداشته باشد.
الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد در مؤسسه خاورمیانه، یک مرکز پژوهشی مستقر در واشنگتن، گفت: «به نظر میرسد ایران معتقد است آمریکا سرانجام از رویارویی پرهزینه و بلندمدت خسته خواهد شد.»
همزمان، آمریکا بیش از پیش بر فشار اقتصادی بر ایران متمرکز شده است.
جرد کوشنر، داماد ترامپ و فرستاده او، روز دوشنبه به شبکه «فاکس نیوز» گفت مقامهای ایرانی «هیچ علاقهای به انجام کاری که برای ما منطقی باشد نشان نمیدهند».
او در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت مذاکرات، محاصره دریایی با هدف تضعیف بیشتر اقتصاد ایران را محور تمرکز کنونی ترامپ دانست.
ترامپ روز سهشنبه در شبکههای اجتماعی گفت محاصره همچنان به طور کامل برقرار است. او همچنین اعلام کرد تنگه کاملاً باز است، هرچند مقامهای صنعت کشتیرانی به حملات اخیر به کشتیها اشاره کردهاند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در گفتوگویی اخیر با «نیوزمکس» گفت وزارتخانه او قصد دارد اقداماتی را اجرا کند که «در تاریخ منزوی کردن اقتصادی» هیچ کشوری سابقه نداشته است.
حاکمان ایران پیشتر نیز در برابر فشارهای اقتصادی بینالمللی مقاومت کردهاند، هرچند در سال ۲۰۱۵، پس از تشدید تحریمها در دولت باراک اوباما، با دادن امتیازهایی درباره برنامه هستهای خود موافقت کردند.
با توجه به موضع ایران تاکنون، به نظر میرسد ایرانیان هزینه مستقیم تحریمها را متحمل شوند. آنها همین حالا با تورم بسیار بالا روبهرو هستند و برای تأمین کالاهای اساسی با مشکل مواجهاند.
بروجردی گفت ایران در برابر تحریمهای آمریکا «تا حد ممکن تلاش خواهد کرد درد اقتصادی ناشی از آن را به مردم خود منتقل کند و روی این حساب کرده است که واشنگتن ابتدا عقبنشینی خواهد کرد».
مجتبی خامنهای، رهبر ایران، افراد تندرو و وفادار به خود را در سمتهای مهم نظامی منصوب کرده است که نشانهای از تمایل او به حفظ کشور در وضعیت آمادگی برای جنگ است.
واتانکا گفت وقوع یک رویارویی جدید احتمالاً زیرساختهای انرژی منطقه، پایگاههای آمریکا در خاورمیانه و کشتیرانی تجاری را وارد درگیری خواهد کرد.
در حال حاضر، به همان اندازه محتمل به نظر میرسد که بنبست ادامه پیدا کند و مسائل اصلی، از جمله برنامه هستهای ایران و تنگه هرمز، همچنان حلنشده باقی بمانند.
گرایفسکی گفت: «هرچه این وضعیت تعلیق بیشتر ادامه پیدا کند، بیشتر تثبیت میشود و یافتن راه خروجی که هر یک از دو طرف بتواند آن را چیزی جز امتیازدهی معرفی کند، دشوارتر خواهد شد.»
سرویس نیویورکتایمز
