کمتر از دو ماه تا پایان سال جاری باقی مانده است، اما نتایج حاصل از فروش فیلمهای سعودی در سال جاری، از موفقیتهایی بیسابقه سخن میگویند. «گیشهی فروش» فیلمهای سعودی از آغاز سال تا نیمهی ماه گذشته، اکتبر، ۲۳ درصد از مجموع درآمد حاصل از همه فیلمهایی را که در سالنهای پادشاهی عربى سعودى به نمایش درآمدهاند، به خود اختصاص داده است. این رقم چندان اندک نیست، همانگونه که ممکن است در ابتدا به نظر برسد، زیرا سهم فیلمهای سعودی در مقایسه با کل فیلمهای عربی و خارجی که در سالنهای این کشور نمایش داده میشوند، از ۴ درصد فراتر نمیرود.
در واقع، بازار سینمای سعودى طی حدود پنج سال گذشته شاهد جهش چشمگیری در تعداد فیلمهای تولیدشده در داخل کشور بوده است، فیلمهایی که راه خود را به آسانی به سالنهای نمایش باز کردهاند.
این موفقیتی است که سعودى نه از نظر شمار فیلمسازان و نه از نظر تعداد تماشاگران انتظارش را نداشت، اما با شتابی چشمگیر به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل شده است.
پایهگذاری سینما
از سال ۲۰۱۸، هنگامی که عهد جدید توسعه و فرهنگ در سعودى پایهگذاری و اجرای آن آغاز شد، نتایج برنامهریزیهای انجامشده در حوزههای گوناگون بهروشنی پدیدار شد. هر زمینهای را که بنگری، امروز بهتر از گذشته است: از توسعهی اجتماعی و فرهنگی گرفته تا هنر، اقتصاد، علم و ابزارهای گوناگون دانش.
سینما نیز جایگاهی ویژه در توجه مسئولان یافت؛ مؤسسات حمایت و تولید و انجمنهای سینمایی تأسیس شد، در حالی که سالنهای سینما در شهرهای مختلف کشور گسترش یافتند. ناشران نیز توجه خود به انتشار کتابهای سینمایی را افزایش دادند. افزون بر این، دو جشنواره سینمایی نیز راهاندازی شد: یکی ویژه فیلمهای محلی و خلیجی (یعنی «جشنواره فیلمهای سعودی») و دیگری با ابعاد جهانی («جشنواره بینالمللی فیلم دریای سرخ»).
بخش بزرگی از این تلاشها نتیجهی تأسیس «هیئت فیلمهای سعودی» به ریاست عبدالله آلعیاف است؛ کسی که از پیشینهای سینمایی برخوردار است و فعالیتش از سالهای نخستین این قرن آغاز شد. انتخاب او و نیز سایر رؤسا و مدیران بخشهای مختلف، نهتنها از نظر گزینش اشخاص موفقیتآمیز بود، بلکه از نظر ایجاد و تضمین زیرساختهای هنری، تولیدی و فرهنگیِ لازم برای رشد سینمای بومی نیز بسیار مؤثر واقع شد.
مقایسهها
بر اساس بررسیهای بیطرفانه و کارشناسانه، در جهان عرب (و حتی در بیشتر کشورهای جهان) تجربهای مشابه با این میزان تلاش و دستیابی به نتایج در زمانی چنین کوتاه وجود ندارد. مؤسسات مشابهی در برخی کشورها تأسیس شده بودند، اما بسیاری از آنها نتوانستند با انرژی و تداوم لازم ادامه دهند یا در فعالیتهایی تبلیغاتی برای منافع حاکمیت حل شدند.
آنچه در تجربه سعودى تحسینبرانگیز است، گامهای استوار، سنجیده و هدفمند آن در راه تحقق یک صنعت سینمایی جامع است.
اگر به اعداد بازگردیم، کافی است بگوییم که در سال گذشته، ۲۰۲۴، سهم درآمد فیلمهای سعودی از بازار داخلی از ۸ درصد فراتر نرفت. این بدان معناست که آنچه در نه ماه و نیم نخست سال جاری به دست آمده، تقریباً سه برابر آن مقدار است.
ارزیابی فیلمهایی که این موفقیت را رقم زدهاند، با دلایل موفقیت تجاریشان تفاوت دارد؛ برخی از فیلمهای موفق از سطح هنری آگاهیبخشی برخوردارند، مانند «هوپال» که در میان فیلمهای سعودی در رتبه دوم قرار گرفت و ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار دلار فروش داشت. برخی دیگر کاملاً عامهپسندند، مانند «شباب البومب ۲» به کارگردانی حازم فوده که با ۷ میلیون و ۳۰۰ هزار دلار، از نظر فروش در رتبه نخست ایستاد. این فیلم از نوع کاملاً تجاری و مردمی است.
نکته جالب آن است که تقریباً تمام فیلمهای سعودی تولیدشده در پنج سال اخیر (اگر نگوییم همه آنها) با دقت و برنامهریزی ساخته شدهاند و موضوعاتی را مطرح کردهاند که به فرد و جامعه مربوط است — خواه در قالب کمدی، خواه درام یا خیالپردازی. بنابراین، حتی آن دسته از فیلمهایی که بر پایهی جذب مستقیم تماشاگران عام ساخته شدهاند (مانند «آواز زاغ» از محمد السلمان و دو فیلم «شباب البومب») نیز با خواستهها و علایق مخاطبان خود ارتباط برقرار کردهاند.
فیلم «هوپال» ساخته عبدالعزیز الشلاحی و پیش از آن «نوره» اثر توفیق الزایدی، به عنوان نمونه، با نگاه به تاریخ پیش از سال ۲۰۱۸ آن را میراث و سنت تلقی کردند و بر همین اساس نیز در داخل و خارج از کشور با استقبال روبهرو شدند. برخی دیگر نیز از ژانر هیجان و تعلیق برای رساندن پیام خود بهره گرفتند، مانند آثار لعلی کلثمی.
جشنواره و همایش
این تمام ماجرا نیست. چند روز پیش، سومین دوره «فروم فیلم سعودی» با موفقیتی چشمگیر به پایان رسید — نه فقط به این دلیل که جانی دپ از مهمانان دعوتشده برای سخن گفتن درباره تجربه بازیگری خود بود، بلکه به این خاطر که این فروم، با توجه به اهداف اعلامشدهاش در زمینه پیوند دادن سینمای سعودی به چرخه اقتصادی و تجاری فیلم در جهان و جذب سرمایهها و همکاریهای بینالمللی، ثابت کرد نمایندهای شایسته برای وضعیت کنونی و آرمانهای سینمای سعودى است.
در روزهای آینده نیز، دوره تازهای از «همایش نقد سینمایی» برگزار خواهد شد که همه جنبههای مربوط به زندگی نقد فیلم، پیوند آن با سینما، مخاطبان و نقش فرهنگی و روشنگرانهاش را بررسی میکند.
این مسیری است نسبتاً کوتاه، اما از نظر عملی سرشار از دستاورد؛ هرچند هنوز راهی طولانی برای تحقق اهداف در همه زمینههای هنری و صنعتی سینما در پیش است.
