فیلم‌های ترسناک… داستان سفر از تحقیر و به‌حاشیه‌رانی تا «اعتبار هنری»

آیا هناء العُمَیر، کارگردان سعودی، فیلمی ساخته است که اساساً نباید می‌ساخت؟

هناء العمير
هناء العمير
TT

فیلم‌های ترسناک… داستان سفر از تحقیر و به‌حاشیه‌رانی تا «اعتبار هنری»

هناء العمير
هناء العمير

نوشتن معمولاً کار آسان و سریعی نیست. شکل‌گیری ایده و نگارش این مقاله نیز به‌کندی پیش رفت. ازاین‌رو، وقتی یادداشت (توییت) منتقد سینما، فهد الاسطاء، را در پنجم اکتبر جاری خواندم، با خرسندی لبخند زدم. او، که از او سپاسگزارم، سرنخ را به دستم داد؛ سرنخی که همچون «نخ آریادنه» آن را گرفتم و دنبال کردم تا از هزارتوی پراکندگی و سردرگمی بیرون بیایم؛ سردرگمی‌ای که از آغازهایی ناشی می‌شد که هرکدام خود را به من پیشنهاد می‌کردند، بی‌آنکه بتوانم یکی را انتخاب کنم.
منتقد، الاسطاء، یادداشت خود را منتشر کرد و در کنار آن یادداشت دیگری قرار داد که پوستر فیلم «جحیم العابرین» را دربر داشت؛ اقتباس سینمایی از رمانی به همین نام نوشته اسامه المسلم. کارگردانی فیلم را هناء العُمَیر بر عهده دارد و فیلمنامه را خود المسلم نوشته است. یادداشت الاسطاء نشان می‌دهد که او آثار العُمَیر را می‌شناسد و دنبال می‌کند و از فیلم‌هایش، از نخستین اثر او، مستند «بعیداً عن الکلام/ به دور از حرف‌»، به این‌سو، ابراز تحسین می‌کند. سپس جمله‌ای می‌آید که با علامت تعجب پایان می‌یابد: «تصور نمی‌کردم نخستین فیلم بلند او از این نوع باشد!» منظورش فیلمی در ژانر وحشت و دلهره است. او یادداشتش را با این جمله به پایان می‌رساند: «اما چالش دقیقاً همین‌جاست!»
از لحن تعجب‌آمیز سخنان الاسطاء نمی‌توان دریافت ایده کارگردانی یک فیلم ترسناک به دست هناء العُمَیر را به‌سادگی پذیرفته است. بااین‌حال، پیش‌بینی می‌کنم که دیگران در فضای سینمایی و خارج از آن نیز این ایده را نپذیرند. این موضوع عجیبی نیست؛ در دنیای کوچک سینمای داخلی، کسانی هستند که خود را فیلم‌سازانی مستقل و نخبه‌گرا، نه تجاری، طبقه‌بندی می‌کنند. منظورشان از سینمای تجاری، «فیلم‌های ژانری» (Genre Films) است؛ حال آنکه میان مستقل بودن یک فیلم‌ساز و ساختن فیلم‌هایی که در دسته‌بندی‌های ژانری سینما قرار می‌گیرند، هیچ تضادی وجود ندارد. همچنین، رد کردن «فیلم‌های ژانری»، از جمله فیلم‌های ترسناک، بر اساس اندک دانسته‌های من درباره سینمای مستقل، از دلایل پیدایش این سینما نبوده است.
فیلم‌ساز مستقل می‌تواند فیلمی از «ژانرهای غیرنخبه‌گرا!» بسازد و استقلال خود را نیز از دست ندهد. آنچه اهمیت دارد و واقعاً تفاوت ایجاد می‌کند، نه نوع اثری که ساخته می‌شود، بلکه چگونگی ساختن آن است. برای مثال، «ادیسه، ۲۰۲۶» ساخته کریستوفر نولان، فیلمی ژانری در گونه فانتزی و اکشن است، اما حتی با دیگر اقتباس‌های سینمایی از حماسه هومر نیز تفاوت دارد. افزون بر این، بسیاری از فیلم‌های ترسناک محصول سینمای مستقل‌اند؛ از جمله «شیطان درون»، «پروژه جادوگر بلر»، «ما»، «برو بیرون» و «فعالیت فراطبیعی».

فهد الأسطاء

رد و انکار؛ پدیده‌ای آشنا

رد یا تحقیر برخی هنرها یا گونه‌های ادبی و هنری، به‌ویژه در آغاز ظهورشان، پدیده‌ای آشنا و تکرارشونده است. چه کسی تصور می‌کند رمان، این «محبوب توده‌ها» که بسیاری برای پیوستن به صف نویسندگانش بر سر آن رقابت می‌کنند، در آغاز پیدایش خود شکلی ادبی با ارزش و جایگاهی پایین‌تر از شعر و نمایش کلاسیک به شمار می‌رفت؟
روحانیون و منتقدان، هر دو، آن را به بی‌مایگی متهم می‌کردند و درباره تباه کردن خوانندگان به‌وسیله آن هشدار می‌دادند؛ حال آنکه مردم استقبال گسترده‌ای از خواندنش می‌کردند. اما سرانجام، آتش رد و تحقیر آن به‌تدریج فروکش کرد.
در قرن گذشته نیز درام رادیویی و تلویزیونی موسوم به «اپرای صابونی» (Soap Opera) با تحقیر و اتهام بی‌مایگی روبه‌رو شد و آن را هنری ارزان‌قیمت و مبتذل می‌دانستند. افزون بر این، فهرستی از نام‌های تحقیرآمیز برای آن ساخته بودند؛ از جمله «washtub weeper» و «washboard weeper».
حتی خود اصطلاح «اپرای صابونی» نیز حامل نوعی ریشخند ضمنی است؛ زیرا دو مفهوم متضاد را کنار هم قرار می‌دهد: اپرا به‌عنوان هنری والا و صابون که با شست‌وشو و زدودن آلودگی‌ها پیوند دارد. این نام همچنین به ارتباط ظهور اپرای صابونی با تبلیغات شرکت‌های تولیدکننده صابون اشاره می‌کند.
موضع منتقدان نیز تفاوتی نداشت؛ همان‌گونه که در آغاز از رمان روی گردانده بودند، از این گونه نمایشی نیز چشم پوشیدند. حتی مخاطبان آن، که عمدتاً زنان بودند، از تمسخر در امان نماندند.
اپرای صابونی ناچار بود از آغاز دهه ۱۹۳۰ تا دهه ۱۹۷۰ میلادی منتظر بماند تا شاهد تغییر مثبت نگرش منتقدان به خود باشد. اکنون، وقتی کسی صفحات یک یا دو کتاب مرجع درباره این گونه نمایشی را ورق می‌زند، از گستردگی تلاش‌هایی که صرف نقد و مطالعه آن شده است، شگفت‌زده می‌شود.

جوردن پیل

وحشت و راه طولانی رسیدن به مشروعیت

مسیر فیلم ترسناک از تحقیر تا کسب احترام، به مسیر «اپرای صابونی» شباهت دارد؛ هرچند راه فیلم ترسناک برای رسیدن به احترام و مشروعیت طولانی‌تر بوده است.
تمرکز فیلم‌های ترسناک اولیه بر خشونت خونین و هیولاها، سرگرمی ارزان‌قیمت و سطحی بودن آن‌ها از نظر فکری، از دلایل بدنامی این آثار و قرار گرفتنشان در معرض تحقیر و به‌حاشیه‌رانی بود. در نتیجه، منتقدان و پژوهشگران نیز از آن‌ها فاصله می‌گرفتند و جز در مواردی اندک و با فاصله‌های زمانی طولانی، رویکردهای انتقادی چندانی به آن‌ها نشان داده نمی‌شد.
در دهه ۱۹۸۰، نقد سینمایی و نظریه فیلم بیش از هر زمان دیگری به فیلم ترسناک توجه کردند. نکته جالب این بود که همان ویژگی‌هایی که پیش‌تر موجب روی‌گردانی از این ژانر شده بودند، به نقاط تلاقی رویکردهای انتقادی روان‌شناختی، ایدئولوژیک، فمینیستی و اسطوره‌شناختی به فیلم ترسناک تبدیل شدند.
این پژوهش‌ها، با وجود تفاوت روش‌هایشان، در این ایده به هم رسیدند که وحشت سینمایی نوعی گفتمان مخالف فرهنگ مسلط شکل می‌دهد. آن‌ها کوشیدند لایه‌های پنهان این فیلم‌ها را بیرون بکشند و با استدلال‌هایی عمیق و قانع‌کننده، و درعین‌حال گشوده به تفاوت دیدگاه‌ها، نشان دهند که فیلم‌های ترسناک لزوماً رسانه‌ای برای سرگرمی ارزان‌قیمت نیستند و داستان‌هایی که روایت می‌کنند، از شرایط و اوضاع سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعیِ شکل‌دهنده به تولید و دریافت آن‌ها جدا نیستند.
برای مثال، می‌توانم از کتاب دکتر رابین وود، «هالیوود از ویتنام تا ریگان، ۱۹۸۶»، و کتاب پاتریک لوتشانیو، «آن‌ها یا ما... خوانش‌های الگومند از فیلم‌های تهاجم موجودات فضایی، ۱۹۸۷»، نام ببرم.
این دو کتاب در تغییر اولیه و تأثیرگذار نگاه و موضع من نسبت به فیلم‌های ترسناک نقش داشتند و به‌تدریج مرا از انزجار به پذیرش این گونه سینمایی و مطالعه گهگاه درباره آن سوق دادند.

وود و لوتشانیو

رابطه هالیوود با فرهنگ سیاسی ایالات متحده، محور اصلی کتاب وود است. او فیلم‌های دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ را با نگاهی تحلیلی، جدی و عمیق، در پس‌زمینه جنگ ویتنام، جنبش‌های فمینیستی، رسوایی واترگیت و سیاست جنسی بررسی می‌کند.
وحشت در فصل‌های کتاب وود صرفاً سرگرمی‌ای ارزان‌قیمت و مبتذل نیست که تماشاگر از طریق آن از مسائل و دغدغه‌های خود فرار کند؛ بلکه به‌عنوان یک ژانر سینمایی مطرح می‌شود که ظرفیت بازنمایی بحران‌ها و هراس‌های اجتماعی و سیاسی و بیان ترس‌ها و اضطراب‌های جامعه را دارد.
لوتشانیو در کتاب خود بر فیلم‌های علمی‌تخیلی و فیلم‌های هیولایی دهه ۱۹۵۰ تمرکز می‌کند؛ دوره‌ای که جنگ سرد میان دو بلوک سرمایه‌داری و کمونیسم به اوج خود رسیده بود و ترس از کمونیسم، سلاح هسته‌ای، احتمال تهاجم و بی‌ثباتی‌های ناشی از آن را برانگیخته بود.
لوتشانیو در رویکرد خود به موضوع کتاب، نظریه کارل گوستاو یونگ، به‌ویژه مفهوم ناخودآگاه جمعی و ایده کهن‌الگوها (Archetypes)، را به کار می‌گیرد تا توضیح دهد موجودات فضایی مهاجم و هیولاها، فرافکنی‌هایی از ناخودآگاه جمعی‌اند؛ بازنمایی‌هایی که ترس‌ها، امیال و کشمکش‌های روانی جامعه آمریکا را آشکار می‌کنند.
در دو دهه نخست هزاره سوم، گونه‌ای تازه و متفاوت از فیلم‌های ترسناک ظهور کرد که ویژگی‌ها و مؤلفه‌های سینمای هنری را در خود داشت.

آیا وحشت مشروعیت دارد؟

درحالی‌که مطالعات و مقاله‌ها درباره فیلم‌های ترسناک انباشته می‌شدند، این فیلم‌ها نیز از نظر شکل، زیبایی‌شناسی و موضوع در مسیر تحول قرار داشتند. در دو دهه نخست هزاره سوم، گونه‌ای تازه و متفاوت از فیلم‌های ترسناک پدید آمد که ویژگی‌ها و مؤلفه‌های سینمای هنری را در خود داشت.
این تحول به تغییر نگرش نهادهای سینمایی نسبت به این آثار انجامید. دیگر فیلم‌های ترسناک به حاشیه رانده نمی‌شدند و درهای جشنواره‌ها به رویشان بسته نبود؛ یا اگر برخی جشنواره‌ها درهای خود را به روی آن‌ها می‌گشودند، فرصت شرکت در رقابت‌های جایزه‌ها را از آن‌ها دریغ نمی‌کردند.
براد وایزمن در کتاب خود با عنوان «وحشت بدون نقاب، ۲۰۲۳»، فصل بیست‌وسوم را با این پرسش نام‌گذاری کرده است: «آیا وحشت مشروعیت دارد؟» (Is Horror Legit?) در زیر این عنوان، تصویری از جوردن پیل دیده می‌شود که تندیس اسکار را بالا برده است.
وایزمن فصل را چنین آغاز می‌کند: «سال ۲۰۱۸ سالی استثنایی برای فیلم‌های ترسناک بود. برای نخستین بار، در یک سال دو فیلم متعلق به ژانر وحشت نامزد جایزه بهترین فیلم در مراسم اسکار شدند.»
این دو فیلم عبارت‌اند از «برو بیرون» (Get Out) ساخته جوردن پیل و «شکل آب» (The Shape of Water) ساخته گیرمو دل تورو.
با وجود آنکه «شکل آب» در ژانر فانتزی رمانتیک طبقه‌بندی می‌شود، وایزمن آن را فیلمی ترسناک می‌داند؛ زیرا «ریشه‌های آن عمیقاً در ادبیات وحشت جای دارند». او در اینجا به‌طور ضمنی به فیلم «موجودی از مرداب سیاه» اشاره می‌کند.
«برو بیرون» نیز طبقه‌بندی دیگری دارد. این فیلم یکی از آثار ژانر وحشت است که برای متمایز کردن آن از فیلم‌های ترسناک «کلاسیک»، اصطلاح «وحشت متعالی» (Elevated Horror) را برایش به کار برده‌اند.
نکته قابل‌توجه این است که برخی کارگردانان این اصطلاح را رد کرده‌اند و آن را تبعیض‌آمیز و طردکننده دانسته‌اند. جوردن پیل یکی از این مخالفان است. او در اظهارنظری که در نشریه «ورایتی» در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۲ منتشر شد، گفت:
«نمی‌خواهم مردم تصور کنند که می‌کوشم فیلم‌های “والا” یا “دارای ارزش هنری برجسته” بسازم. به نظرم این دامی است که اصلاً نمی‌توانم آن را بپذیرم؛ چون، همان‌طور که می‌دانید، عاشق ساختن فیلم‌های دیوانه‌وار و تکان‌دهنده‌ام. دوست دارم فیلم‌های عجیبی بسازم که اساساً انتظار نمی‌رود من آن‌ها را بسازم. گاهی نیز دوست دارم کسانی را که از زاویه‌ای دیگر به مسائل نگاه می‌کنند، به چالش بکشم.»
آیا می‌توان گفت هناء العُمَیر، کارگردان سعودی، نیز مانند جوردن پیل فیلمی ساخته است که اساساً نباید می‌ساخت؟ آن کسانی که از زاویه‌ای دیگر به او نگاه می‌کنند و او با ساختن «جحیم العابرین» به چالششان می‌کشد، چه کسانی هستند؟ آیا این همان چالشی است که منتقد، الاسطاء، به آن اشاره می‌کند؟
رد این اصطلاح از سوی پیل و دیگران چه معنایی دارد؟ وقتی یک طبقه‌بندی تازه به دام تبدیل می‌شود، منظور چیست؟
من از مخالفت پیل و هم‌نظرانش با این اصطلاح و این طبقه‌بندی جدید خوشم آمد؛ همان‌طور که از پافشاری او بر ساختن فیلم‌هایی که دوست دارد، خوشم آمد. دلایلی که شاید پاسخ دادن به آن‌ها موضوع مقاله دیگری باشد!

نویسنده و منتقد سعودی



جایزه «بهترین رمان عربی» برای آنطوان الدویهی به‌خاطر «زمستان بزرگ»

أنطوان الدويهي
أنطوان الدويهي
TT

جایزه «بهترین رمان عربی» برای آنطوان الدویهی به‌خاطر «زمستان بزرگ»

أنطوان الدويهي
أنطوان الدويهي

آنتوان الدویهی، شاعر، رمان‌نویس و پژوهشگر همکار ما، پس از آنکه در سال ۲۰۱۵ جایزه «بهترین اثر رمان‌نویسی لبنانی» را برای کتاب ««غريقة بحيرة موريه/ غریق دریاچه موریه» دریافت کرد؛ جایزه‌ای که وزارت فرهنگ لبنان به او اعطا کرده بود، این بار جایزه «بهترین رمان عربی» را از هیئت کتاب شارجه دریافت کرد. این جایزه به‌خاطر شاهکار اخیرش «الشتاء الکبیر/ زمستان بزرگ» به او تعلق گرفت؛ رمانی که الشرق الأوسط اخیراً گفت‌وگویی با نویسنده درباره آن منتشر کرده بود.
این جایزه برای الدویهی غافلگیرکننده است؛ زیرا نویسنده از توجه رسانه‌ها دوری می‌کند و در فعالیت ادبی خود به انزوا گرایش دارد. او همواره در جهان درونی خویش اقامت دارد و مدت‌هاست در خلوت خود، بر دامنه وادی قزحیا در ارتفاعات جبل لبنان، گوشه‌نشینی اختیار کرده است.
آثار ادبی، شعری و روایی الدویهی بر جهان‌های درونی انسان استوارند و تماماً از «روزنوشت‌های زندگی درونی» او سرچشمه می‌گیرند؛ روزنوشت‌هایی که از چهارده‌سالگی تا امروز به نوشتن آن‌ها ادامه داده است. نوشته‌های او، چه پژوهشی باشند و چه مستندنگارانه، هیچ منبع دیگری ندارند. از همین‌جا وحدت عمیق جهان ادبی او، انسجام آن، و یگانگی زبان، دغدغه‌ها، احساسات و چشم‌اندازهای زیبایی‌شناختی‌اش در تمام آثار پیاپی او طی یک‌سوم قرن شکل می‌گیرد؛ از «کتاب وضعیت» در سال ۱۹۹۳ تا «زمستان بزرگ» که به‌تازگی منتشر شده است.
یکی از مهم‌ترین پیامدهای این جایزه آن است که توجه خوانندگان عرب را به نویسنده‌ای متفاوت و در ادبیات عرب بسیار منحصربه‌فرد جلب می‌کند؛ نویسنده‌ای که در اعماق روان انسان فرو می‌رود و با روح مکان‌ها، منظره‌ها و وضعیت‌ها درهم می‌آمیزد؛ جایی که خود فرد با خودِ سرزمین و خودِ جماعت تلاقی می‌کند.
در همین معنا، شاعر انسی الحاج درباره او گفته است: «چه نوشت؟ خودِ یک فرد، خودِ یک سرزمین و خودِ یک ملت را نوشت.» او همچنین گفته است: «آنتوان الدویهی را باید همچون دانه‌های مروارید، یکی‌یکی خواند.»
در همین راستا، سمیر عطالله، نویسنده و روزنامه‌نگار، نوشته است: «از زمانی که خواندن الدویهی را آغاز کردم، عادت کرده‌ام با سرخوشی به این رخوت افسونگر و دلنشین کشیده شوم. هیچ قلمی برای من دلپذیرتر از قلمی نیست که چنین تجربه‌ای در عمق خویشتن دارد و چنین پایداری‌ای در ژرفای پاکی و خلوص از خود نشان می‌دهد.»
این جایزه در برابر جریانی قرار می‌گیرد که امروزه در میان بسیاری از رمان‌نویسان عرب و حتی در غرب رواج یافته است؛ جریانی که می‌توان آن را در عبارت «ادبیات موضوع‌محور» خلاصه کرد. در این رویکرد، رمان‌نویس در هر اثر تازه از موضوعی به موضوع دیگر می‌رود و هر بار انبوهی از اطلاعات پژوهشی و مستند را گرد می‌آورد؛ اطلاعاتی که در بسیاری از موارد، هوش مصنوعی نیز در تولید آن‌ها مشارکت دارد.
این گرایش به معنای فاصله گرفتن از جهان‌های درونی نویسندگان و حرکت از «ادبیات نویسندگان» به سوی «ادبیات خوانندگان» است؛ حرکتی که از منطق بازار و سازوکار تجاری عرضه و تقاضا پیروی می‌کند.
اما ادبیات الدویهی که بر یگانگی زندگی درونی در زمان، و بر فردیت، ذهنیت، خصوصیت و عمق آن استوار است، بازگرداندن اعتبار به ادبیات بزرگ است؛ ادبیاتی که نقطه مقابل جهانی نوشتاری به شمار می‌رود که هرچه بیشتر در هزارتوهای شبکه‌های اجتماعی و تأثیرات هوش مصنوعی غرق می‌شود؛ تأثیراتی که به پایان ادبیات می‌انجامند.
الدویهی در «زمستان بزرگ» رنج‌های هفده‌سالگی را روایت می‌کند و خاطره و مکان را با زبانی عمیق، فلسفی و استوار به یاد می‌آورد؛ زبانی که تأمل، توصیف طبیعت و کاوش در تأثیر خشونت و حافظه بر انسان را درهم می‌آمیزد.
با رمانی نمادین و فلسفی روبه‌رو هستیم که رفتار انسان و رابطه او با خویشتن را بررسی می‌کند و بر تأملات درونی راوی و رابطه او با زندگی، مرگ، خشونت و جنگ استوار است.
شخصیت‌های دیگر رمان بیشتر به سایه‌هایی می‌مانند که راوی را احاطه کرده‌اند؛ حضورشان بیش از آنکه در ساختار متن محوری باشد، کارکردی در پیشبرد روایت دارد.
الدویهی در تأملات عمیق خود، پدیده‌های خشونت، انتقام و خون مباح را بررسی می‌کند و آن‌ها را به رفتار فردی و جمعی پیوند می‌دهد. او درباره مفهوم مسئولیت جمعی و تأثیر آن بر الگوی موروثی انتقام‌گیری خانوادگی پرسش‌هایی مطرح می‌کند.


چرا فیلسوفان فرانسوی وحشت‌زده بودند؟


میشل سر
میشل سر
TT

چرا فیلسوفان فرانسوی وحشت‌زده بودند؟


میشل سر
میشل سر

این پرسشی است که میشل سر روزی مطرح کرد. او یکی از مهم‌ترین فیلسوفان فرانسه در قرن بیستم بود که در سال ۲۰۱۸ درگذشت. برخی معتقدند او از همه کسانی که در دوران موج‌های فکری ساختارگرایی و پساساختارگرایی بر صحنه پاریس مسلط بودند، از جمله فوکو، دریدا، دلوز و دیگران، مهم‌تر است. اما شهرت بیشتر نصیب آن‌ها شد تا او. شاید دلیلش این بود که بیشتر دوران تدریس خود را در دانشگاه‌های آمریکا گذراند، نه دانشگاه‌های فرانسه. بااین‌حال، بعدها به شهرت گسترده‌ای دست یافت و حتی به عضویت برجسته آکادمی فرانسه درآمد.
به هر حال، مسئله این نیست. مسئله این است که میشل سر، پس از بررسی تاریخ فلسفه فرانسه در طول قرون، به حقیقتی پی برد: بخش بزرگی از فیلسوفان فرانسوی در دوران زندگی خود در معرض سرکوب، ممنوعیت و تعقیب قرار گرفتند. آن‌ها در فضایی آکنده از وحشت و ترس، و حتی گاهی تهدید به مرگ، می‌نوشتند. به بیان دیگر، برای نگارش آثارشان و بیان حقیقت و اندیشه‌های خود، جانشان را به خطر می‌انداختند. اما اکنون همین افراد مایه شکوه و عظمت اندیشه فرانسوی شده‌اند.
بزرگ‌ترین شاهد این مدعا خود دکارت است؛ مشهورترین روشنفکر فرانسوی در تمام تاریخ. اما او تنها نمونه نیست. در واقع، فیلسوفان قرن‌های هفدهم و هجدهم و حتی نوزدهم، اغلب در لبه پرتگاه و بدون هیچ تضمین مادی یا معنوی زندگی می‌کردند.
اما از آنجا که فیلسوف فرانسوی معاصر دیگر با هیچ‌یک از این مشکلات روبه‌رو نیست، تصور می‌کنیم پیشینیان او نیز همیشه همین وضعیت را داشته‌اند. این اشتباهی است بس بزرگ.
در واقع، فیلسوفان معاصر فرانسه از همه انواع آزادی‌های فکری، تضمین‌های مادی، مناصب دانشگاهی، حقوق‌های راحت و غیره برخوردارند. هیچ‌کس آن‌ها را تهدید یا مرعوب نمی‌کند. روشنفکران جهان جنوب به این نعمت آنان غبطه می‌خورند.

ولتر

اما فیلسوفان گذشته وضع دیگری داشتند. برای نمونه، شخصی به نام دولامتر (۱۷۰۹-۱۷۵۱) را در نظر بگیریم. او پزشک و فیلسوف مادی‌گرای فرانسوی بود؛ به این معنا که خارج از چارچوب عقاید کلیسای قدرتمند و مسلط کاتولیک که در آن زمان بر ذهن‌ها سلطه داشت، زندگی می‌کرد.
ازاین‌رو، کتاب او با عنوان «انسان ماشینی» بلافاصله پس از انتشار، از سوی دانشکده الهیات کاتولیک و روحانیون محکوم شد. او حتی ناچار شد از ترس ترور یا بازداشت، از فرانسه فرار کند.
بی‌تردید، او در برداشت مادی‌گرایانه و الحادی خود از هستی زیاده‌روی کرده بود و به همین دلیل عصر خود را بهت‌زده کرد. باید این مسئله را درک کنیم.
این فیلسوف در سال ۱۷۴۹ چه کرد؟ کتابی با عنوان «انسان ماشینی» منتشر کرد. او به بررسی انسان به‌عنوان ماشینی زیستی و فیزیولوژیک پرداخت که از مجموعه‌ای از عملکردهای اندامی تشکیل شده است؛ درست مانند همه حیوانات و موجودات زنده.
اما این برداشت علمی خام، پیش از زمان خود مطرح شده بود و شوک بزرگی به آگاهی مسیحی و ایمانی رایج وارد می‌کرد. به همین دلیل، با خشونت به او پاسخ دادند. نه‌تنها کتابش را در ملأعام سوزاندند، بلکه قصد ترور نویسنده آن را نیز داشتند.
ازاین‌رو، او از فرانسه گریخت و به فردریک دوم، پادشاه مستبد اما روشن‌اندیش پروس، ملقب به فردریک کبیر، پناه برد.
معروف است که این پادشاه قدرتمند تا حد زیادی از عقاید سنتی قدیمی رها بود. به همین دلیل، اندیشمندانی را که از سرکوب بنیادگرایانه کاتولیک‌های فرانسه یا مسیحیان به‌طور کلی می‌گریختند، گرد خود جمع می‌کرد.
می‌دانیم که خود ولتر نیز در دوره‌ای به او پناه برد. فردریک تا نهایت شیفته ولتر بود و او را استاد و الگوی خود می‌دانست.
این نمونه، بزرگ‌ترین شاهد آن است که قدرت سیاسی می‌تواند شیفته روشنفکران باشد؛ به‌ویژه اگر روشن‌اندیش باشد، حتی اگر در آن دوران مستبد باشد.
این بدان معناست که میان فردریک، پادشاه مستبد اما روشن‌اندیش آلمان، و لویی پانزدهم، پادشاه مستبد و تاریک‌اندیش فرانسه، تفاوتی بسیار بزرگ وجود دارد.
فیلسوف دیگری نیز بود به نام دولباخ، دوست دیدرو و دانشنامه‌نویسان. او صاحب محفل مشهور پاریسی بود که روشنفکران در آن گرد هم می‌آمدند و جسورانه‌ترین مناظره‌ها و بحث‌های فلسفی را برگزار می‌کردند.
بیشتر کتاب‌های او از سوی بنیادگرایان سرسخت ممنوع یا در ملأعام سوزانده شدند. آنان دولباخ را به دشمنی با دین و خروج کامل از آن متهم می‌کردند.
در واقع، برداشت او از جهان و تاریخ، صرفاً علمی و فلسفی بود و در نتیجه، هیچ ارتباطی با دیدگاه دینی یا الهیات مسیحی مسلط نداشت.
برای این موضوع، خود دکارت را مثال می‌زنیم؛ کسی که برخلاف بارون دولباخ، هرگز ملحد نبود. او به خدا و ارزش‌های عالی دینی و اخلاقی، ایمانی راسخ و تزلزل‌ناپذیر داشت.
معروف است که دکارت مشهورترین فیلسوفی است که فرانسه در سراسر تاریخ خود پرورانده است. اما با وجود تمام ایمان و احترامش به دین، ناچار شد برای رهایی از فشار بنیادگرایان متعصب، خارج از فرانسه زندگی کند؛ زیرا ایمان فیلسوفان با ایمان مردم عادی تفاوت دارد.
او بیشتر عمر خود را در هلندِ لیبرال و برخوردار از تسامح دینی گذراند. در آنجا کتاب مشهورش «گفتار در روش» را بدون امضا منتشر کرد؛ از ترس تعقیب و آزار روحانیون کلیسا و دانشکده‌های الهیات و حقوق شرعی.
نباید آن بیچاره، ژان ژاک روسو، را نیز فراموش کنیم که شرایط از هر سو علیه او متحد شدند و خواب و آرامش را از او گرفتند.
آن‌قدر تعقیبش کردند که به جنون کشاندند. معروف است که او آثار روشنگرانه و شاهکارهای نبوغ‌آمیز خود را در فضایی آکنده از وحشت، تنهایی کامل و انزوای مطلق نوشت.
از چندین جهت با نگاه‌های خصمانه به او می‌نگریستند؛ شرایط علیه او بود و چاقوها برای ضربه‌زدن به او تیز می‌شدند و در کمینش بودند.
بااین‌همه، او رمان جاودانه «هلوئیز جدید» را به ما هدیه داد؛ که به نوعی داستانی تازه از مجنون لیلی است. همچنین کتاب «امیل، یا درباره تربیت»، «قرارداد اجتماعی» و کتاب مشهور «اعترافات» یا خاطراتش را به یادگار گذاشت؛ کتابی که زمان فرسوده‌اش می‌کند، اما هرگز از میان نمی‌برد.
همه این آثار در فضایی از ترس و تعقیب‌وگریزهای شدید پلیسی نوشته شدند. کار به جایی رسید که او را سنگ‌باران کردند و پنجره خانه‌اش را شکستند. حتی سنگ بزرگی به اتاق خوابش، در کنار تختی که در آن می‌خوابید، رسید.
همه این‌ها به این دلیل رخ داد که او چیز تازه‌ای می‌نوشت که با اندیشه‌های رایج درباره دین، عقیده، تربیت و سیاست مخالف بود.
نمونه دیگر، «لامارک»، کاشف نظریه تکامل حتی پیش از داروین، است. رقیبان و حسودانش که از حمایت قدرت برخوردار بودند، او را محاصره کردند.
یکی از آن‌ها او را دیده بود که در برابر ناپلئون هق‌هق‌کنان گریه می‌کرد و طلب عفو و بخشش می‌کرد.
آن‌ها به دلیل نبوغ انفجاری‌اش که توان تحمل آن را نداشتند، تحقیرش کردند و درهم شکستند.
مگر المتنبّی نگفته است:
أزل حسد الحساد عني بكبتهم
فأنت الذي صيرتهم لي حسدا
ودع كل صوت غير صوتي فإنني
أنا الطائر المحكي والآخر الصدى

(حسادت حسودان را با سرکوبشان از من دور کن
زیرا تویی که آنان را به حسادت بر من واداشته‌ای
و هر صدایی جز صدای مرا رها کن
زیرا من همان پرنده‌ای هستم که آوازش بازگو می‌شود و دیگران پژواک آن‌اند)

اما درباره اوگوست کنت، دیگر جای سخن بسیار است. بنیان‌گذار فلسفه علمی اثبات‌گرایی که بعدها بر فرانسه سلطه یافت، برخلاف تصور ما زندگی آرامی نداشت.
او را از مدرسه مشهور پلی‌تکنیک پاریس اخراج کردند. در نتیجه، سرخورده و شکست‌خورده به شهر زادگاهش، مونپلیه، در ساحل دریای مدیترانه بازگشت.
آن‌قدر او را تعقیب و آزار کردند که به مرز جنون رساندند. حتی مدتی در بیمارستان روانی بستری شد، پیش از آنکه به هوش و تعادل و سلامت خود بازگردد.
اما هیچ‌یک از این‌ها مانع تألیف کتاب‌های اساسی او نشد؛ به‌ویژه اثر بزرگش «درس‌هایی در فلسفه اثباتی».
فهرست طولانی است: فهرست روشنفکرانی که به دلایل مختلف طرد، تعقیب و سرکوب شدند. نمی‌توانیم همه آن‌ها را در اینجا برشماریم.
اما می‌خواهیم همراه میشل سر درنگی کنیم بر این نکته ارزشمند.
این فیلسوف بزرگ می‌گوید:
فرزندان خانواده‌های صاحب‌نام و اشرافی، به‌ندرت می‌توانند فیلسوف یا نابغه شوند. چرا؟ زیرا آنان در رفاه زندگی می‌کنند و از موانع، دشواری‌ها و مشقت‌های زندگی رنج نمی‌برند.
تنها کسانی که زندگی آن‌ها را ورز داده و در کوره خود گداخته است، نامزد انجام کارهای بزرگ فلسفی‌اند.
چگونه ممکن است کسی که جز روی آسان و راحت زندگی را ندیده است، فیلسوف شود؟
چگونه ممکن است کسی که پیش از نوشتن حتی یک حرف، هزار بار نمرده است، به متفکری نابغه تبدیل شود؟


لی سو یون: وظیفه ادبیات تغییر جهان نیست

لي سو يون
لي سو يون
TT

لی سو یون: وظیفه ادبیات تغییر جهان نیست

لي سو يون
لي سو يون

خوانندگان عرب با جهان‌های داستانی نویسنده کره‌ای، لی سو یون، از طریق رمان «تلفن آخرین وداع‌ها» آشنا شدند؛ رمانی که در صدر فهرست پرفروش‌ها قرار گرفت و ترجمه عربی آن از سوی انتشارات «الکرمه» در قاهره منتشر شد.
این نویسنده در این گفت‌وگو به آثار دیگرش می‌پردازد که در زمره نوشته‌های زندگی‌نامه‌ای قرار می‌گیرند و در آن‌ها پژواک‌های بحران روانی‌اش به گوش می‌رسد؛ بحرانی که تا اقدام به خودکشی و دریافت درمان در مرکز تخصصی پیش رفت، پیش از آنکه بار دیگر ایمانش به امید و زندگی را بازیابد و به‌طور کامل بهبود پیدا کند. و این متن گفت‌وگو:

ـ پس از موفقیت رمان «تلفن آخرین وداع‌ها» و قرار گرفتن آن در فهرست پرفروش‌های کره جنوبی، ترجمه آن به زبان‌های دیگر برای شما چه معنایی دارد؟

ـ از نظر شخصی، ترجمه آثارم و عرضه آن‌ها به زبان‌های دیگر تجربه‌ای بسیار ارزشمند است؛ اما این موضوع فراتر از بُعد شخصی می‌رود و مرا وادار می‌کند بار دیگر درباره ارزش ادبیات تأمل کنم. ادبیات با ایجاد فضایی که فارغ از زبان، فقدان و اندوه بتوانند در آن جای بگیرند، می‌تواند میان انسان‌ها پیوند برقرار کند و جامعه‌ای انسانی و گسترده بسازد.

ـ ترجمه رمان به زبان عربی چطور؟ آیا واکنش‌ها را دنبال می‌کنید؟

ـ راستش وقتی کتابی در کشور دیگری منتشر می‌شود، برای نویسنده دشوار است که دقیقاً بداند روح و معناهای اثرش چگونه از طریق ترجمه منتقل شده‌اند؛ بااین‌حال، باور دارم که جوهر آنچه می‌خواهم بیان کنم، به‌رغم این دشواری‌ها، به خوانندگان می‌رسد.
واکنش‌ها را از طریق شبکه‌های اجتماعی دنبال کرده‌ام و احساس می‌کنم پیوندی صادقانه میان من و خوانندگان در حال شکل‌گیری است. به‌ویژه شور و اشتیاق فراوانی که خوانندگان مصری نسبت به رمان نشان دادند، مرا شگفت‌زده و خوشحال کرد.

ـ آیا آمار فروش را نشانه موفقیت نویسنده می‌دانید؟ از نظر شما موفقیت ادبی چه ویژگی‌هایی دارد؟

ـ آمار فروش چیزی جز یکی از شاخص‌های موفقیت تجاری نیست و آن را نشانه اصلی موفقیت ادبی نمی‌دانم. باور دارم ادبیات از مرزهای زمان فراتر می‌رود. ممکن است کتابی هنگام انتشار فروش چندانی نداشته باشد یا نویسنده‌اش در زمان حیات خود مورد تقدیر قرار نگیرد، اما اثر خوب ماندگار می‌شود. شاید بعدها دوباره کشف و خوانده شود و به اثری کلاسیک تبدیل شود.
از نظر من، موفقیت ادبی در طول زندگی یک نفر کامل نمی‌شود، بلکه با گذشت زمان شکل می‌گیرد و تثبیت می‌شود.

ـ ایده این رمان چگونه به ذهن شما رسید؟

ـ این رمان با کتابی آغاز شد که هنگام بستری بودن در بخش روان‌پزشکی بیمارستان خواندم؛ کتابی با عنوان «مصاحبه‌های کالبدشکافی روان‌شناختی» نوشته دکتر ادوین اشنایدمن که عوامل روان‌شناختی نهفته در پس خودکشی را بررسی می‌کند.
هنگام خواندن کتاب، خودم را در حال تصور اندوه کسانی دیدم که پس از رفتنم باقی می‌مانند و اینکه زندگی‌شان چگونه ادامه خواهد یافت. از همین‌جا به فکر نوشتن رمانی درباره این موضوع افتادم. سپس عنصری تخیلی به آن افزودم و حاصل کار رمان «تلفن آخرین وداع‌ها» شد.

ـ آیا واقعاً فکر می‌کنید می‌توان با عزیزانی که از دست داده‌ایم و در جهان دیگر هستند ارتباط برقرار کرد؟ آیا می‌توان به‌صورت گذشته‌نگر اشتباهاتی را که در حق آن‌ها مرتکب شده‌ایم جبران کرد یا دست‌کم از آن‌ها عذر خواست؟

ـ اگر مفهوم ارتباط را گسترش دهیم و آن را به گفت‌وگوی مستقیم و رودررو محدود نکنیم، فکر می‌کنم ما پیوسته در طول زمان با اشیا و آدم‌ها ارتباط برقرار می‌کنیم. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که خاطره‌ای، مکانی یا شیئی که از درگذشتگان به‌جا مانده است، ناگهان به یادمان می‌آید.
باور دارم هر لحظه‌ای که قلب‌ها با یکدیگر پیوند می‌یابند، لحظه‌ای از ارتباط واقعی است. وقتی بتوانیم خودمان و دیگری را درک کنیم و گذشته و حال را در جایگاه درست خود قرار دهیم، بخشش و آشتی امکان‌پذیر می‌شود؛ حتی اگر این درک دیرهنگام حاصل شود.

ـ شما تجربه‌های دشواری از افسردگی، اختلالات خوردن و حملات هراس را پشت سر گذاشتید که نزدیک بود شما را به مرز خودکشی برسانند. چرا این تجربه‌ها را در آثار مختلفتان، از جمله کتاب «کمی افسرده‌ام، اما آدمی عادی هستم»، با خوانندگان در میان گذاشتید؟

ـ تصمیم به انتشار داستان شخصی‌ام آسان نبود. درحالی‌که تردید داشتم، مادرم به من گفت وقتی در بیمارستان بودم، به دنبال کتاب‌هایی درباره افسردگی گشته، اما داستانی شبیه داستان من پیدا نکرده است.
به همین دلیل آرزو داشت کتابی برای کسانی بنویسم که تجربه‌های مشابهی را پشت سر می‌گذارند؛ برای کسانی که احساساتی را در درون خود حمل می‌کنند که بیانشان با کلمات دشوار است. تصمیم گرفتم این بار خودم سخن بگویم. از همین‌جا مسیر من به‌عنوان نویسنده آغاز شد.

ـ آیا بهتر نبود این تجربه‌ها به‌طور ضمنی و از خلال آثار داستانی شما بازتاب پیدا کنند، نه اینکه به شکلی مستقیم و نزدیک به زندگی‌نامه یا خاطرات مطرح شوند؟

ـ فکر می‌کنم بزرگ‌ترین تفاوت میان رمان و زندگی‌نامه، «حضور مستقیم انسانی» است. بیان اندوهی عمیق از طریق داستانی تخیلی، از نظر تأثیر با بیان آن از طریق تجربه‌ای واقعی و زیسته تفاوت دارد.
به باور من، صرف توانایی صحبت مستقیم درباره بیماری روانی، بدون پرده‌پوشی و پیچاندن موضوع، پیام قدرتمندی دارد: افرادی که از این بیماری‌ها رنج می‌برند، از جامعه جدا نیستند، بلکه در میان ما و همراه ما زندگی می‌کنند.

ـ به نظر شما، تجربه‌های شخصی نویسنده در زمینه رنج روانی و شکنندگی انسانی، آثار او را در چشم خوانندگان جذاب‌تر می‌کند؟

ـ باور دارم تجربه زندگی هر نویسنده، جذابیت و ویژگی بیشتری به آثارش می‌بخشد. حتی اگر این تجربه جنبه‌هایی از ضعف انسانی را در بر داشته باشد، به صاحب آن توانایی عمیق‌تری برای همدلی با دیگران می‌دهد.
بسیاری از هنرمندان، شکنندگی و رنج خود را به شکل‌هایی خلاقانه‌تر از بیان هنری تبدیل می‌کنند و همچنان درباره ماهیت زندگی و چیزها پرسش می‌طرح می‌کنند. اگر برخی افراد بخواهند به‌دلیل همین مسائل از ارزش آثارشان بکاهند، در نهایت این قضاوت به خود آن‌ها مربوط است.

ـ آیا کتاب «شاید اندوه یک بیماری باشد» نیز در چارچوب به‌اشتراک‌گذاشتن رنج‌های شخصی با خوانندگان قرار می‌گیرد یا موضوع دیگری دارد؟

ـ این کتاب زندگی‌نامه‌ای بلند است که شش ماهی را مستند می‌کند که در یک بخش بسته روان‌پزشکی گذراندم. کتاب به اتفاقاتی می‌پردازد که در بیمارستان میان افرادی که از رنج روانی به‌سر می‌بردند رخ داد و همچنین مسیرهای بهبودی آن‌ها را روایت می‌کند.

ـ درباره کتاب «نسخه گربه‌ها» که حیوانات خانگی در آن نقش اصلی را دارند، چه می‌گویید؟

ـ این کتاب نیز در دسته زندگی‌نامه‌های بلند قرار می‌گیرد و سفر عشقی را روایت می‌کند که از طریق زندگی با یک گربه کشف کردم. لحظاتی را ثبت می‌کند که احساس می‌کردم می‌خواهم همه‌چیز را رها کنم، اما صدای نفس‌های گربه دوباره احساس زندگی را به من بازمی‌گرداند.
این داستان درباره کسی است که عشق‌ورزیدن را بلد نبود و به‌تدریج آن را از طریق رابطه‌اش با یک حیوان خانگی آموخت.

ـ چه چیزی به‌عنوان نویسنده به شما احساس رضایت و شادی می‌دهد؟

ـ بزرگ‌ترین چیزی که به من احساس رضایت می‌دهد، شنیدن این حرف از خوانندگان است که آثارم به آن‌ها کمک کرده تا نیروی ادامه زندگی را پیدا کنند. خوشحال می‌شوم وقتی می‌بینم خوانندگان ظرفیت‌های نامحدود نوشتن و تأثیر آن را کشف می‌کنند و زندگی‌شان به‌واسطه آن تغییر می‌کند.
یکی از تأثیرگذارترین تجربه‌ها برای من، نامه‌ای بود که از یکی از زندان‌ها به دستم رسید. زندانی‌ای که به فکر پایان دادن به زندگی خود بود، پس از آنکه همسرش یکی از کتاب‌هایم را به او هدیه داده بود، برایم نوشت که تصمیم گرفته یک بار دیگر به زندگی فرصت بدهد. آن نامه هنوز هم در خاطرم زنده است.

ـ در پایان، آیا نوشتن هنوز می‌تواند در جهانی که به نظر می‌رسد سرنوشتش را احمق‌ها تعیین می‌کنند، تفاوتی ایجاد کند؟

ـ شاید نویسنده نتواند تمام جهان را تغییر دهد، اما کتاب می‌تواند یک انسان را تغییر دهد. به همین دلیل هرگز از امید دست نمی‌کشم؛ اگر بتوانم فقط زندگی یک نفر را به سمت بهتر شدن تغییر دهم، برایم کافی است.