رماننویس ایرلندی، سالی رونی، انتظار نداشت واکنش بریتانیا به تعهد او برای اهدای درآمد حاصل از فروش رمانهایش به سازمان «فلسطین اکشن» که در بریتانیا تروریستی شناخته شده و از ژوئیه ۲۰۲۵ فعالیت آن ممنوع شده است، تا این اندازه سریع باشد. هرچند دیوان عالی حکم داد که این طبقهبندی غیرقانونی است، دادگاه تجدیدنظر آن حکم را لغو کرد و این جنبش همچنان ممنوع است.
شاید رونی اصلاً انتظار هیچ واکنشی را نداشت. او در مقالهای که اوت ۲۰۲۵ در روزنامه «آیریش تایمز» (Irish Times) منتشر شد، اعلام کرده بود که درآمد کتابهایش را به این سازمان اهدا خواهد کرد. او گفته بود: «مایلم روشن کنم که قصد دارم از درآمد آثارم، افزون بر بهرهگیری از جایگاه عمومیام بهطور کلی، برای ادامه حمایت از جنبش (فلسطین اکشن) و اقدامات مستقیم علیه نسلکشی استفاده کنم.»
او اضافه کرده بود که خوشحال خواهد شد اگر اظهاراتش در روزنامههای بریتانیا منتشر شود تا افکار عمومی این کشور از موضع او آگاه شوند. اما دیگر چنین کاری نه ممکن است و نه قانونی؛ زیرا به گفته او، مقامهای بریتانیایی شهروندان را از آزادیهای اساسی و حق ابراز دیدگاههای متفاوت محروم کردهاند تا روابط خود با اسرائیل را حفظ کنند.
به گفته ناشر آثار رونی، انتشارات «فیبر اند فیبر»، ممنوعیت این جنبش و جرمانگاری حمایت از آن، وضعیتی از نظر اخلاقی غیرقابلقبول ایجاد کرده است؛ زیرا این انتشارات دیگر نمیتواند حقالتألیف رونی را به او پرداخت کند و در نتیجه، خود رونی نیز نمیتواند به فروش کتابهایش در بریتانیا ادامه دهد. برای خروج از این وضعیت، نویسنده و ناشر تصمیم گرفتند توزیع کتابهای او را در بریتانیا متوقف کنند.

«آدمهای معمولی»، روشنفکران و کتابفروشیها
با وجود آنکه آرزوی رونی برای انتشار اظهاراتش در بریتانیا برآورده نشد، پیشبینی میکنم روزهای خوش و شادی را سپری میکند و اکنون، درحالیکه اخبار مربوط به جهش فروش کتابهایش، بهویژه در بریتانیا، را دنبال میکند، احساس خوشحالی عمیقی دارد؛ جهشی که نتیجه هجوم «آدمهای معمولی» برای خرید رمانهای اوست.
اما لوفهاگن در مقالهای در روزنامه «گاردین» در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ نوشت که فروش رمانهای رونی تنها طی یک هفته پس از اعلام تصمیم ناشر برای توقف عرضه آثار او در بریتانیا، ۳۰۰ درصد افزایش یافت. به گزارش همین منبع، صاحب یک کتابفروشی مستقل به نام «بوکمارکد» گفته است که سه رمان رونی را در اختیار داشتند که ظرف سه ساعت به فروش رفتند. «آدمهای معمولی» تمام موجودی کتابهای او را خریدند و دیگر امکان تهیه نسخههای بیشتری را ندارند.
«آدمهای معمولی» عنوان رمانی از رونی است که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد. این اثر به مجموعهای تلویزیونی تبدیل شد که محصول مشترک «بیبیسی» و «هولو» است.
اوضاع در دست کتابفروشیهاست
در ایرلند نیز بازار کتاب شاهد جهش چشمگیری در فروش آثار رونی است و میزان افزایش فروش به هزار درصد رسیده است. این افزایش به سفارشهای خرید اینترنتی از کتابفروشیهای ایرلندی نسبت داده میشود. کتابفروشیها در دو سوی مرز تلاش میکنند تا برای پاسخگویی به تقاضا برای رمانهای رونی، بیشترین تعداد ممکن از کتابهای او را تأمین کنند.
توماس کینی، صاحب «کتابفروشی کینی» در شهر گالوی، از افزایش دهبرابری سفارشهای خرید کتاب نسبت به دوران پیش از «بحران رونی» سخن گفته و توضیح داده است که ۹۵ درصد سفارشها از بریتانیا دریافت شدهاند («گاردین»، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶).
او اضافه میکند که وضعیت کنونی عجیب است و با آنچه در گذشته شناخته شده بود، تفاوت دارد. او در ایرلندی زندگی کرده است که کتابها در آن به اتهام کفرگویی ممنوع میشدند و مردم ناچار بودند برای بهرهمندی از آزادی خواندن هر آنچه میخواهند، به بریتانیا پناه ببرند. اما اکنون اوضاع وارونه شده است و این بریتانیاست که خوانندگان رونی سفارشهای خرید کتابهای او را از آنجا به ایرلند میفرستند.
از جمله کتابفروشیهایی که اعلام کردهاند موجودی کتابهای رونی در آنها به پایان رسیده، میتوان به کتابفروشی «نو آلابایز» در بلفاست و «بریج بوکس» در درومور اشاره کرد؛ فروش این دو کتابفروشی نیز بهدلیل سفارشهای رسیده از بریتانیا افزایش یافته است.

شباهت شب رونی به روزگار جویس
این تصور درست نیست که بریتانیا همواره بهشتی برای نویسندگان و خوانندگان بوده که ایرلندیها به آن پناه میبردند. بریتانیا نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر نمیتواند ادعا کند که در کارنامهاش هیچ لکهای از ممنوعیت کتاب وجود ندارد. در تاریخ سانسور و ممنوعیت کتاب در بریتانیا، فهرستی نهچندان کوتاه از آثار ممنوعه وجود دارد که در صدر آنها رمان «اولیس» اثر جیمز جویس، هموطن سالی رونی، قرار میگیرد.
داستان ممنوعیت «اولیس» شاید مشهورترین و تلخترین ماجرا در تاریخ ممنوعیت کتاب، چه در بریتانیا و چه در ایالات متحده آمریکا باشد. در ادامه، با اندکی تفصیل به ماجرای ممنوعیت «اولیس» خواهم پرداخت؛ زیرا داستان رونی در بیش از یک نقطه با آن تلاقی دارد. اما پیش از آن، به برخی کتابهایی اشاره میکنم که در بریتانیا ممنوع شدند.
رمان «عاشق لیدی چترلی» اثر د. هـ. لارنس، نوشتهشده در سال ۱۹۲۸، از جمله این آثار است. این رمان نخستین بار در سال ۱۹۲۸ در ایتالیا و سپس در پاریس منتشر شد. انتشار آن در بریتانیا نزدیک به سه دهه ممنوع بود تا اینکه پس از آنچه به محاکمه «پنگوئن» معروف شد، ممنوعیتش در سال ۱۹۶۰ لغو شد.
رمان «لولیتا» اثر ولادیمیر ناباکوف و رمان «چاه تنهایی» (۱۹۲۸) نوشته رادکلیف هال نیز با ممنوعیت روبهرو شدند.
کتاب «جاسوسگیر: زندگینامه صریح یک افسر ارشد اطلاعاتی» نوشته پیتر رایت، افسر پیشین سازمان اطلاعات داخلی بریتانیا، نیز به بهانه افشای اسرار دولتی ممنوع شد. این ممنوعیت از سال ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ ادامه یافت.
اما رمان «اولیس» جیمز جویس، داستانی طولانی از ممنوعیت، محاکمه، نسخهبرداری غیرمجاز، سرخوردگی و نومیدی دارد؛ تا آنجا که نویسندهاش گمان میکرد این اثر هرگز رنگ انتشار را نخواهد دید.
«اولیس» و آغاز ادیسه
«ادیسه اولیسِ جویس» در سال ۱۹۱۸ آغاز شد؛ زمانی که مجله ادبی آمریکایی «د لیتل ریویو» (The Little Review) انتشار دنبالهدار این رمان را آغاز کرد. این روند تا زمانی ادامه یافت که پس از انتشار فصل «ناوسیکا» در آوریل ۱۹۲۰ متوقف شد. در پی انتشار این فصل، انجمن مبارزه با رذیلت نیویورک علیه مجله شکایت کرد و آن را به انتشار مطالب مستهجن متهم ساخت.
همچنین در فوریه ۱۹۲۱، هر یک از دو سردبیر مجله، مارگارت اندرسون و جین هیپ، به پرداخت جریمهای معادل ۵۰ دلار محکوم شدند و دستور توقف انتشار رمان به آنها ابلاغ شد.
ممنوعیت «اولیس» در آمریکا تا ششم دسامبر ۱۹۳۳ ادامه یافت؛ زمانی که رسیدگی به پرونده «ایالات متحده علیه کتابی با عنوان اولیس» با صدور حکم قاضی جان ام. وولسی به پایان رسید. او حکم داد: «بر این اساس، ورود اولیس به ایالات متحده مجاز است» (زندگینامه جیمز جویس، ص. ۶۶۷).
جویس هنگامی که خبر لغو ممنوعیت را شنید، چنین واکنش نشان داد: «و بدینترتیب، نیمی از جهان انگلیسیزبان تسلیم میشود و نیمه دیگر نیز از آن پیروی خواهد کرد» (همان، ص. ۶۶۷).
و واقعاً نیز نیمه دیگر، یعنی بریتانیا، سه سال پس از لغو ممنوعیت در آمریکا، در سال ۱۹۳۶ ممنوعیت این رمان را برداشت.
صفآرایی در حمایت از رونی و جویس
صفآرایی نویسندگان و روشنفکران در حمایت از رونی، نقطه تلاقی و پیوندی میان تجربه او و تجربه طولانی و تلخ جیمز جویس با ممنوعیت کتاب است؛ تجربهای که من مایلم آن را «ادیسه اولیسِ جویس» بنامم. نقش فعال کتابفروشیها در هر دو بحران نیز نقطه اشتراک و شباهت دیگری میان آنهاست.
پس از توقف عرضه کتابهای رونی در بریتانیا، صدها نفر نامهای سرگشاده را امضا کردند و از دولت خواستند در اینباره اقدام کند. نامه دیگری نیز از طریق مجله «نیواستیتسمن» منتشر شد که شمار زیادی از نویسندگان، هنرمندان، شخصیتهای رسمی و دو بازیگر سریال «آدمهای معمولی» آن را امضا کرده بودند. در این نامه تأکید شده بود که سالی رونی نویسنده است، نه تروریست.
همکارم ندا حطيط نیز درباره این موضوع مقالهای با عنوان «نویسندگان، اندیشمندان و سینماگران: سالی رونی نویسنده است، نه تروریست» در روزنامه «الشرق الأوسط» در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرده است.
در بیانیهای که اتحادیه نویسندگان ایرلند صادر کرد، آمده بود که نباید از رونی خواسته شود دیدگاههایش را تغییر دهد یا او را به این کار وادار کرد تا ناشرش اجازه داشته باشد کتابهای او را به بریتانیا عرضه کند.
همانند «بحران رونی»، روشنفکران و نویسندگان، بهویژه نویسندگان مدرنیست، نیز در حمایت از جیمز جویس صفآرایی کردند و حکم ممنوعیت انتشار «اولیس» در ایالات متحده را محکوم کردند.
خود جویس نیز کارزار اعتراضی بینالمللی علیه نسخهبرداری غیرمجاز ساموئل راث از رمانش و انتشار نسخهای بدون اجازه از آن به راه انداخت. راث پس از انتشار رمان در پاریس در سال ۱۹۲۲، از نبود حمایت قانونی ناشی از ممنوعیت آن سوءاستفاده کرد و نسخهای غیرمجاز را در آمریکا منتشر کرد. او این رمان را در مجله خود با عنوان «تو ورلدز مانثلی» (Two Worlds Monthly) به چاپ رساند.
جویس توانست امضای ۱۶۷ شخصیت برجسته و نویسنده را برای اعتراض به این اقدام جمعآوری کند؛ از جمله آلبرت اینشتین، ارنست همینگوی، ویرجینیا وولف، ویلیام باتلر ییتس و تی. اس. الیوت (زندگینامه جویس، صص. ۵۸۵ـ۶).
سیلویا بیچ و «شکسپیر اند کامپنی»
اگر سیلویا بیچ، زن آمریکایی ساکن پاریس و صاحب کتابفروشی «شکسپیر اند کامپنی» نبود، «اولیس» هرگز منتشر نمیشد. انتشار رمانی ممنوعه از سوی او، بهویژه با توجه به اینکه تجربهای در این زمینه نداشت و از وضعیت مالی نامناسبی برخوردار بود، ماجراجویی بزرگی به شمار میرفت.
هنگامی که جویس برای اطلاعدادن درباره ممنوعیت رمانش نزد او رفت، بیچ با پرسشی غافلگیرکننده پاسخ داد: «آیا اجازه میدهید کتابفروشی شکسپیر اند کامپنی افتخار انتشار رمان اولیس شما را داشته باشد؟» (زندگینامه جویس، ص. ۵۰۵).
خانم بیچ توانست هزینه انتشار رمان را از طریق پیشفروش و اشتراک و کمکهای مالی حامیان و نویسندگانی مانند همینگوی، وینستون چرچیل و ییتس تأمین کند.
فعالیت بیچ به همینجا محدود نشد؛ او حتی به فکر قاچاق «اولیس» به کشور خود از مسیر کانادا افتاد تا ممنوعیت را به چالش بکشد. برای حدود ده سال و بر اساس نقشه قاچاقی که همینگوی پیشنهاد کرده بود، نسخههای «اولیس» از کانادا وارد آمریکا میشد و به دست مشترکان کتابفروشی بیچ میرسید؛ تا اینکه در سال ۱۹۳۳ ممنوعیت آن لغو شد.
اما اکنون رمانهای رونی در بستههای پستی و از راه درهای پشتی به دست خریداران در بریتانیا میرسند.
به نظر میرسد کتاب همواره بر تصمیمهای ممنوعیت غلبه میکند؛ هرچند این پیروزی گاه به زمان زیادی نیاز داشته باشد!
*نویسنده و منتقد سعودی