ریما المسمار هنگامی که در اواخر دهه ۱۹۹۰ و آغاز دهه نخست قرن حاضر به نوشتن نقد سینمایی روی آورد، صدایی فرهنگی و درخشان به این عرصه افزود. صدای او صرفاً صدایی زنانه نبود، بلکه بازتابدهنده فرهنگ او، عشقش به سینما و جدیتش در طرح دیدگاهها بود. این پیش از آن بود که در سال ۲۰۱۶ مدیریت اجرایی صندوق عربی فرهنگ و هنر، «آفاق»، را بر عهده بگیرد. از آن زمان، حضور او در سطح فعالیتهای سینمایی گستردهتر شده است. او نقدنویسی را ترک کرد، در حالی که به اهمیت آن در بنیانگذاری یک پیکره فراگیرتر سینمایی آگاه بود، و آن را «بُعد سیاسی فرهنگ سینما» توصیف میکند.
«شورت شورتیز»
اگر دستکم به پنج سال گذشته نگاه کنیم، از دید شما مهمترین دستاوردهای «آفاق» چه بوده است؟
ـ یکی از برجستهترین دستاوردهای «آفاق»، ادامه حمایت از هنر و فرهنگ در شرایط بسیار دشوار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بوده است؛ تا تضمین شود که هنرمندان و فیلمسازان بتوانند آثار خود را توسعه دهند، داستانهایشان را روایت کنند و آنها را با مخاطبان در داخل و خارج منطقه در میان بگذارند. «آفاق» همچنین کوشیده است نقش خود را از یک نهاد اعطاکننده کمک مالی، به نهادی گسترش دهد که منظومهای فرهنگی و یکپارچه میسازد؛ منظومهای که آموزش، راهنمایی و مشاوره، پژوهش و حمایت نهادی را در بر میگیرد. افزون بر این، «آفاق» در تقویت همکاریهای منطقهای و بینالمللی برای حمایت از هنرمندان و فعالان فرهنگی در رشتههای گوناگون سهیم بوده است؛ امری که به افزایش حضور فیلمها و پدیدآورندگان عرب در جشنوارهها و پلتفرمهای جهانی و تقویت حضور روایت عربی در سطح بینالمللی انجامیده است.
«نتفلیکس» اخیراً سومین دوره «زنان در دنیای سینما» را که «آفاق» تولید کرده، ارائه داد. دو دوره پیشین چه نتایجی داشت که به تداوم این همکاری انجامید؟
ـ موفقیت دو دوره پیشین نشان داد که نیاز روشنی به حمایت مستمر از فیلمسازان زنِ نوپای عرب وجود دارد. شرکتکنندگان نه فقط از آموزش، بلکه از راهنمایی حرفهای، تبادل تجربهها و دیدگاههای خلاقانه و آشنایی با شبکههای فعالان و پدیدآورندگان این حوزه نیز بهرهمند شدند. شماری از شرکتکنندگان همچنین پس از پایان برنامه، پروژههای خود را بهصورت حرفهای توسعه دادند؛ از جمله عایشه شحالتوغ، فیلمساز اردنی و کارگردان «انقلاب خشم» که این اثر در یکی از دورههای پیشین توسعه یافت و اخیراً برای نخستین نمایش آسیایی خود در جشنواره سینمایی آسیایی «شورت شورتیز» در ژاپن برگزیده شد. تداوم همکاری میان «نتفلیکس» و «آفاق» بازتابدهنده تعهد مشترک آنها به حمایت از استعدادهای زن عرب و توانمندسازی صداهای تازه برای ورود به صحنه سینماست.
بر این اساس، توان سینمای نوین عربی را برای جذب استعدادهای زن، چه در برابر دوربین و چه پشت آن، چگونه میبینید؟
ـ سینمای عربی در سالهای اخیر از نظر حضور و مشارکت زنان پیشرفتی چشمگیر داشته است؛ بهگونهای که شمار بیشتری از زنان در کارگردانی، نویسندگی، تهیهکنندگی و حوزههای فنیای فعالیت میکنند که پیشتر دسترسی به آنها کمتر بود. سینمای منطقه همچنین پذیرای دیدگاههای تازه و تجربههای متفاوتتر شده است و این امر فضایی مناسبتر برای داستانهایی ایجاد میکند که زنان محور آنها هستند. با این همه، چالشهایی در زمینه تأمین مالی، تداوم فعالیت، فرصتهای راهنمایی و توسعه حرفهای همچنان باقی است. تغییر واقعی به حضور زنان وابسته است؛ نه فقط در سطح خلاقیت، بلکه در سطح ساختاریِ صنعت نیز.
آیا نقش «آفاق» را وقف خدمت به زنان در سینما میدانید، یا این نقش در پی تقویت حضور سینمای عربی در مجموع نیز هست؟
ـ مأموریت «آفاق» فراتر از حمایت از زنان است؛ این نهاد اساساً هدف خود را تقویت هنر و فرهنگ در همه شکلهای آن در جهان عرب قرار داده است. حمایت از فیلمسازان زن در چارچوب چشماندازی گستردهتر برای ساختن منظومهای فرهنگی فراگیرتر، متنوعتر و پایدارتر صورت میگیرد. سینمای عربی نمیتواند بهطور کامل پیشرفت کند، اگر برخی صداها به اندازه کافی نمایندگی نشوند. از این رو، ابتکارهایی مانند «آزمایشگاه فیلم کوتاه» به تقویت حضور زنان کمک میکنند و همزمان سینمای عربی را در کلیت آن توسعه میدهند.
منظومهای زنانه
آیا تشویق تجربهها و استعدادهای زنانه، از دید شما، مسئلهای جدا از وضعیت کلی سینمای عربی است؟
ـ از دید من، این دو عمیقاً به هم پیوستهاند. حمایت از فیلمسازان زن بخشی از تقویت سلامت و تنوع کل منظومه سینمایی است. هرچه صداهای گوناگونتر نمایندگی بیشتری داشته باشند، این صنعت غنیتر، پویاتر و بازتابدهندهترِ جامعه خواهد شد. تشویق مشارکت زنان همچنین به گسترش دامنه روایت داستانها و غنای روایتهای فرهنگی کمک میکند.
با توجه به پیگیری فعالیتهایشان در سالهای اخیر، کارگردانان و نویسندگان آینده را چه کسانی میدانید؟
ـ امروز نسل چشمگیری از فیلمسازان زنِ نوپا در منطقه حضور دارد که نه فقط به دلیل کیفیت آثارشان، بلکه به سبب تنوع صداها، موضوعها و سبکهای سینماییشان متمایزند. اخیراً در جشنواره کنِ امسال، سه پروژه تحت حمایت «آفاق» با مدیریت زنان به نمایش درآمدند؛ از جمله سارا ریما، کارگردانی که فیلمش «مقنین» (À quoi rêvent les Maknines) بهعنوان تنها فیلم الجزایری حاضر در جشنواره کن امسال نمایش داده شد. سارا اسحاق نیز با فیلم «ایستگاه» شرکت داشت؛ نخستین فیلم یمنی که در جشنواره کن به نمایش درآمد. همچنین شماری از کارگردانان زن با آثاری جسورانه و متفاوت برجسته شدهاند. اما مهمتر از نام بردن از افراد مشخص، اذعان به این نکته است که ظهور این نسل کامل، بهطور جمعی آینده سینمای عربی را بازشکل میدهد.
پیش از ورود به این عرصه، بهعنوان منتقد سینمایی شناخته میشدید. آیا دلتنگیای برای نقد سینمایی، بهعنوان بخشی اساسی از فرهنگ سینما، وجود دارد؟
ـ نقد سینمایی همچنان بخشی اساسی از فرهنگ سینماست، زیرا فضایی برای تأمل، گفتوگو و تعامل عمیق با فیلمها ایجاد میکند. نقد همچنین به قرار دادن سینما در زمینههای گستردهتر اجتماعی، سیاسی و هنری کمک میکند. هرچند نقش امروز من متفاوت است، این بُعد انتقادی همچنان بر شیوه اندیشیدن من درباره سینما، روایت و تولید فرهنگی اثر میگذارد.
ریما المسمار تأکید میکند که سه پروژه تحت حمایت «آفاق» با مدیریت زنان، امسال در جشنواره کن حضور داشتهاند.
