سمر نور، نویسنده و رمان‌نویس مصری، با نوشتن همچون افقی برای تجربه‌گری و کشف خویشتن و جهان برخورد می‌کند؛ او میان داستان کوتاه و رمان، میان واقع‌گرایی و فانتزی و در گذر از زمان‌ها و محیط‌های اجتماعی متفاوت حرکت می‌کند، بی‌آنکه دغدغه‌هایی چون حافظه و هویت و رابطه پیچیده میان حقیقت و تصورات ساخته‌شده از آن به‌واسطه تخیل فردی و جمعی را کنار بگذارد.
از «محلك سر» تا «تماثيل الجان» و «الست»، جهان‌های روایی و شیوه‌های ساخت آن‌ها متنوع‌اند، اما پرسش‌های مربوط به قدرت و محدودیت‌های اجتماعی، به‌ویژه در ارتباط با زنان، همچنان در تجربه‌های او حضور دارند؛ در کنار دغدغه توانایی حافظه در بازسازی گذشته و مرزهای متغیر میان واقعیت و توهم.
او در رمان «آشا» که برنده جایزه کتارا شده است، به ریشه‌های نوبی خود بازمی‌گردد و با الهام از داستانی قدیمی در خانواده‌اش، جهانی می‌سازد که اسطوره، تاریخ و میراث عامه در آن درهم می‌آمیزند؛ جهانی که از تقلیل نوبه به مضامین نوستالژی، فقدان و کوچ اجباری فاصله می‌گیرد. او در دو بخش دیگر این رمان، «جعران و ماه» و «روز ورود مرد سرخ»، تجربه‌ای روایی را دنبال می‌کند که بر ساختن داستان و سپس بازنگری آن از زاویه دیدهای متفاوت استوار است.
در اینجا گفت‌وگویی با او داریم:
در «آشا»، نوبه جهانی کامل از داستان‌ها، اسطوره‌ها و آیین‌ها به نظر می‌رسد، نه صرفاً پس‌زمینه‌ای جغرافیایی برای رویدادها. چه چیزی شما را به بازآفرینی این جهان سوق داد و چگونه روی جزئیات تاریخی و میراثی آن کار کردید، به‌ویژه اینکه به دوره‌ای نسبتاً دور از تاریخ نوبه بازگشته‌اید؟
من اصالتاً نوبی هستم و ریشه‌هایم به روستای نوبی «الشباک» بازمی‌گردد، اما در قاهره به دنیا آمدم؛ جایی که خانواده‌ام از دهه ۱۹۳۰ در آن ساکن شده بودند. با این حال، پیش از «آشا» انگیزه‌ای برای نوشتن درباره نوبه نداشتم و خودم را دختر قاهره با تمام جزئیاتش می‌دیدم.
اما جهانی که از بازخوانی داستانی خانوادگی درباره ریشه‌های خانواده‌ام در دوران کودکی شکل گرفت، جهانی بود که پس از سال‌ها پژوهش در کتاب‌ها و گفت‌وگو و ضبط روایت‌های بزرگان خانواده، دریافتم هرگز مرا ترک نکرده است. در واقع، چیزهایی را از خاطرات کودکی‌ام به یاد می‌آوردم؛ زنانی از روستا که برای دیدار مادربزرگم می‌آمدند. ناگهان دیدم که این جهان در وجودم خانه کرده است، حتی اگر تنها از طریق نوشتن به این موضوع پی برده باشم.
اما پرداختن به جزئیات تاریخی و میراثی، ضرورتی داشت؛ نه فقط برای بازیابی آگاهی نهفته‌ام از نوبه، بلکه برای درک شخصیت‌ها، انگیزه‌هایشان و زاویه نگاهشان به زندگی. شاید داستان در هر مکان و زمانی یکسان باشد؛ همه به دنیا می‌آیند و می‌میرند، شادی و اندوه را تجربه می‌کنند، اما شناخت جزئیات جهان است که تفاوت را می‌آفریند و به درک ماهیت کشمکش کمک می‌کند.
حضور نوبه در ادبیات مصر اغلب با مضامین نوستالژی، فقدان و کوچ اجباری پیوند خورده است، در حالی که شما در «آشا» جامعه‌ای زنده با تناقض‌ها و کشمکش‌هایش ارائه می‌کنید. آیا قصد داشتید از این تصویر سنتی فراتر بروید؟ جایگاه ادبیات نوبی را در صحنه رمان‌نویسی مصر و جهان عرب چگونه می‌بینید؟
پیش از من، آثار بزرگی وجود دارد که منتقدان آن‌ها را ذیل اصطلاح «ادبیات نوبی» قرار داده‌اند؛ از رمان «الشمندورة» نوشته محمد خلیل قاسم گرفته تا آثار یحیی مختار، ادریس علی، حجاج ادول و حسن نور. این آثار با نوبه و مضامین نوستالژی، فقدان و کوچ اجباری پیوند خورده‌اند.
شاید ادریس علی گاهی از این چارچوب فراتر رفته و به نقد جامعه پرداخته باشد، یا آثار حجاج ادول در مکان‌های دیگری غیر از نوبه، مانند اسکندریه، محل تولدش، تنوع یافته باشند. اما در نهایت، منتقدان آثار آن‌ها را در همین مضامین چارچوب‌بندی کردند و به جنبه هنری تجربه‌هایشان، آن‌گونه که شایسته بود، توجه نکردند؛ بلکه همواره بر مضامین یادشده تأکید شد.
وقتی نوشتن را آغاز کردم، این تصور وجود داشت که من نیز همان مسیر را ادامه خواهم داد، اما احساس نمی‌کردم توانایی چنین کاری را دارم. در تمام آثار پیش از «آشا»، بر هویت خود به‌عنوان دختر شهر و دغدغه‌ها و ترس‌های آن پافشاری کردم. معتقدم اگر جهانی که حامل دیدگاه زیبایی‌شناختی خاص خودم باشد، مرا تسخیر نمی‌کرد، هرگز درباره نوبه نمی‌نوشتم.
در جهان «آشا»، اسطوره و تاریخ درهم می‌آمیزند و داستان‌های عامه گاهی وسیله‌ای برای فهم جهان به نظر می‌رسند و گاهی قدرتی که سرنوشت شخصیت‌ها را کنترل می‌کند. تا چه اندازه این درهم‌آمیزی حقیقت و آنچه تخیل جمعی به‌عنوان حقیقت‌های جایگزین می‌سازد، دغدغه شماست؟
تا حد زیادی؛ و شاید این موضوع امتداد دغدغه‌ام درباره بازی‌های حافظه و توانایی آن در خلق واقعیتی تحریف‌شده و تاریخی تحریف‌شده باشد. همچنین درباره چیزهایی که ممکن است صرفاً به این دلیل حقیقت بپنداریم که به حضور آن‌ها به‌عنوان حقیقت عادت کرده‌ایم، بی‌آنکه واقعاً بازنگری‌شان کنیم.
این موضوع در آثار پیشینم نیز دیده می‌شود؛ مانند رمان «محلك سر» و بازنگری در حافظه شخصی، یا رمان «تماثيل الجان» که در آن روان‌پریشی و خرافه همچون دوگانه‌ای مسلط بر حافظه فردی و جمعی به نظر می‌رسند.
اما در دو بخش «آشا»، در «جعران و ماه» بازی بافتن داستانی با یقین راوی قصه‌گوی عامه را انجام می‌دهم و سپس در «روز ورود مرد سرخ»، آن را ویران می‌کنم و داستان تازه‌ای را از زبان شخصیت‌هایی با دیدگاه‌های متفاوت نسبت به جهان می‌سازم.
تجربه نوشتن شما از داستان کوتاه تا رمان امتداد یافته و طی سال‌ها میان جهان‌ها و شیوه‌های روایی متفاوت حرکت کرده‌اید. روند تحول پروژه ادبی خود را از آغاز چگونه می‌بینید؟ آیا پرسش‌ها یا دغدغه‌هایی وجود دارند که با وجود تفاوت قالب‌ها و موضوعات، همچنان همراهتان مانده باشند؟
نمی‌دانم. من تجربه می‌کنم، بازی می‌کنم و خودم و جهان پیرامونم را کشف می‌کنم. خودم را چیزی جز همان دخترکی نمی‌بینم که دوست داشت اسباب‌بازی تازه‌اش را از هم باز کند تا بفهمد چگونه ساخته شده است.
بنابراین اکنون به‌جای تمام اسباب‌بازی‌هایی که باز کرده‌ام و نتوانسته‌ام دوباره سرهمشان کنم، بازی‌های نوشتاری تازه‌ای می‌سازم.
بازی با تخیل تنها کاری است که در زندگی از عهده‌اش برمی‌آیم. تحول به‌صورت آگاهانه و عمدی رخ نمی‌دهد، بلکه در جریان تلاش برای فهم خود و جهان پدید می‌آید؛ و شاید همین ناکامی در این راه است که ما را به ادامه بازی وامی‌دارد.
شخصیت‌های زن آثار شما، از قهرمان «الست» تا «آشا»، همواره با محدودیت‌های اجتماعی و قدرت‌های گوناگون روبه‌رو هستند. آیا از دغدغه‌ای آگاهانه درباره مسائل زنان و آزادی آن‌ها حرکت می‌کنید، یا این شخصیت‌ها در جریان نوشتن، شورش خاص خود را تحمیل می‌کنند؟
به مسائل زنان و آزادی آن‌ها توجه دارم، اما در عین حال ماهیت هنری را که ارائه می‌کنم می‌شناسم و دوست ندارم هنگام نوشتن، هیچ نوع ایدئولوژی مرا هدایت کند.
با این حال، آگاه هستم که ساختار شخصیتی، دغدغه‌ها و افکارم در مراحل پیشین خود را تحمیل می‌کنند و بر انتخاب ایده، ساخت جهان و زاویه دید تأثیر می‌گذارند. اما شخصیت‌ها هنگام نوشتن، شورش خود را تحمیل می‌کنند و گاهی با مسیرهایی غافلگیرم می‌کنند که هرگز در ذهنم نبوده‌اند.
«آشا» در هر دو بخش خود میان خوانندگان حضوری چشمگیر داشته و بخش نخست آن برنده جایزه کتارا شده است. شما پیش‌تر گفته بودید که درباره تبدیل این اثر به یک سه‌گانه تصمیم قطعی نگرفته‌اید. آیا این موفقیت ممکن است شما را به بازنگری در نوشتن بخش سوم سوق دهد؟ موفقیت یک اثر تا چه اندازه می‌تواند بر انتخاب‌های نویسنده تأثیر بگذارد و شاید او را به بهره‌برداری از جهانی رمان‌گونه سوق دهد که قصد بازگشت به آن را نداشته است؟
دوست ندارم چیزی جز خود نوشتن، مرا در نوشتنم هدایت کند. همچنین فکر نمی‌کنم بهره‌برداری از موفقیت بتواند دغدغه نویسنده‌ای باشد که ادعا می‌کند پروژه‌ای ادبی دارد.
موفقیت اتفاق خوبی است و انگیزه‌ای برای ادامه نوشتن فراهم می‌کند، اما پس از «آشا» چیزهای زیادی برای ارائه دارم. قطعاً به جهان نوبه بازخواهم گشت و شاید به خود آشا نیز بازگردم، اگر جهانش بار دیگر ذهنم را مشغول کند، شخصیت‌هایش مرا تسخیر کنند و احساس کنم چیز تازه‌ای برای ارائه از طریق آن دارم.
شما میان زمان‌ها، محیط‌ها و جهان‌هایی بسیار متفاوت حرکت می‌کنید؛ از جامعه معاصر تا نوبه تاریخی و از واقع‌گرایی تا فانتزی. این جابه‌جایی میان جهان‌ها چه چالش‌هایی برای شما ایجاد می‌کند؟ آیا هر جهان به ابزارهای روایی متفاوتی نیاز دارد؟
بخش بزرگی از لذت نوشتن در مواجهه با چالش‌ها، حرکت میان جهان‌های مختلف و یافتن راه‌حل‌هایی برای دشواری‌هایی است که با آن‌ها روبه‌رو می‌شوید؛ همچنین یافتن زبانی مناسب برای جهان خود، زبانی که در عین حال امضای شخصی شما را داشته باشد، و ساختاری که با ماهیت متن‌تان هماهنگ باشد.
هر جهان تجربه‌ای متفاوت و چالشی تازه برای نویسنده است.
پس از برنده شدن «آشا» در جایزه کتارا و فراهم شدن امکان دسترسی رمان به خوانندگان جدید و ترجمه آن به انگلیسی، مرحله بعدی پروژه ادبی خود را چگونه می‌بینید؟
به نظر می‌رسد «آشا» از آثار قبلی‌ام بخت بهتری دارد و می‌تواند مسیر خود را ادامه دهد. امیدوارم موفق شود و توجه‌ها را به پروژه ادبی من جلب کند.
امیدوارم فرصتی برای انتشار دوباره رمان‌ها و مجموعه داستان‌های قبلی‌ام پیدا کنم. همچنین امیدوارم در آستانه «آشا» متوقف نمانم و به جهانی تازه و نوشتنی جدید قدم بگذارم.
اکنون چه موضوعی ذهن شما را مشغول کرده و آماده نوشتن درباره آن هستید؟
جهانی متفاوت از نظر مکان و زمان ذهنم را مشغول کرده است؛ رمانی معاصر که با تاریخ طولانی سحر و ناپدیدشدن پیوند دارد. به قاهره‌ای بازمی‌گردم که با تمام دگرگونی‌ها و تغییرات ناگهانی سال‌های گذشته‌اش می‌شناسم.
«به مسائل زنان و آزادی آن‌ها توجه دارم، اما در عین حال ماهیت هنری را که ارائه می‌کنم می‌شناسم و دوست ندارم هنگام نوشتن، هیچ نوع ایدئولوژی مرا هدایت کند»
