ما در بیروت هستیم؛ روزگاری که این شهر مرکز عربی کتاب، پول و آزادی بود و دوران شکوفایی خود را می‌گذراند. اوایل دهه شصت قرن گذشته است. در آن دوران، در مرکز تجاری پایتخت که به «نص البلد» معروف بود، در چند متری میدان شهدا، «تئاتر ملی» شکل گرفت. در چنین شرایط مساعدی، لبنان ستاره بزرگ کمدی، شوشو، را به دنیا آورد؛ ستاره‌ای که به اسطوره تبدیل شد. او حسن علاءالدین بود که زندگی‌اش را وقف تئاتر کرد، با دشواری‌ها روبه‌رو شد، فداکاری‌های عظیمی کرد و در اوج فعالیت هنری‌اش، در ۳۶سالگی درگذشت؛ پس از آنکه در تاریخ تئاتر لبنان به چهره‌ای متمایز تبدیل شده بود.
۵۰ سال پس از آن غیبت، فارس یواکیم، هنرمند بااستعدادی که ۱۰ سال همراه شوشو بود و مشهورترین نمایشنامه‌هایش را برای او نوشت، با کتاب «شوشو در خاطره» که انتشارات «دارالفرات» منتشر کرده است، بار دیگر به صحنه می‌آید. یواکیم این دوره را مستند می‌کند، اطلاعات نادرستی را که در برخی نوشته‌ها درباره زندگی این هنرمند راه یافته‌اند تصحیح می‌کند و شهادتی زنده ارائه می‌دهد. اهمیت کتاب نیز از همین‌جا ناشی می‌شود.
شوشو برای اعلام تولد هنری‌اش به محیطی حمایتگر نیاز داشت و شهر نیز به استعدادی برجسته احتیاج داشت تا از شکوفایی آن پشتیبانی کند. بدین ترتیب، «تئاتر ملی» به لطف گروه ثابت خود، به مدت یک دهه به اجرای نمایش ادامه داد و به پدیده‌ای تبدیل شد که بیروت نظیرش را ندیده بود.
آغاز نویدبخش
در ۱۱ نوامبر ۱۹۶۵، پرده «تئاتر ملی» برای نخستین بار بر نمایش «شوشو بک در صور» بالا رفت؛ نمایشی که نزار میقاتی آن را اقتباس و کارگردانی کرده بود و برگرفته از اثر «سفر آقای پریشون» نوشته اوژن لابیش، نویسنده فرانسوی، بود. کتاب این اجرا را «شیک، سخاوتمندانه و خیره‌کننده برای تماشاگران بیروت» توصیف می‌کند؛ اجرایی که ۲۱ هفته ادامه یافت. پس از آن، نمایش‌های کمدی عامه‌پسند یکی پس از دیگری از راه رسیدند و با زبان محاوره‌ای لبنانی با مخاطبان گسترده ارتباط برقرار کردند. سالن ۴۵۰ نفر ظرفیت داشت و در تمام سال، به‌جز دو ماه تابستان، فعالیت می‌کرد؛ در تابستان نمایش‌ها به مناطق مختلف می‌رفتند. این آثار شاد و سرگرم‌کننده بودند، اما با گذشت زمان، تئاتر به جایگاهی برای بیان افکار عمومی و مطالبات مردمی تبدیل شد و دلبستگی مخاطبان به آن افزایش یافت.
شوشو در سال ۱۹۳۹ در بیروت به دنیا آمد. پدرش خضر الجونی اهل شوف و مادرش نوّار حیدر اهل بعلبک بود. همسرش فاطمه، دختر هنرمند محمد شامل بود؛ ازدواج با او موجب قطع رابطه شوشو با پدرزنش شد، همان کسی که حق بزرگی بر گردن او داشت و راه ورودش را به رادیو و تلویزیون هموار کرده بود.
او از هفت‌سالگی یتیم پدر شد و مادرش او را بزرگ کرد تا به سن بلوغ رسید. از کودکی عاشق بازیگری بود و نام هنری «مبروک» را برای خود برگزید. در نمایش‌های طنز شرکت می‌کرد، شخصیت‌ها را تقلید می‌کرد و برای کودکان آواز می‌خواند. در گروه‌های آماتور رفت‌وآمد داشت و در جشن‌هایی که انجمن‌های پیشاهنگی برگزار می‌کردند، شرکت می‌کرد.
محمد شامل او را در یکی از اجراها دید و از بازی‌اش خوشش آمد. نقشی در برنامه‌ای کودکانه در «تلویزیون لبنان و مشرق» به او سپرد. این آغاز گام‌های او به سوی حرفه‌ای شدن بود. این محمد شامل بود که نام «شوشو» را بر او گذاشت و نقش‌هایی در مجموعه‌های تلویزیونی و رادیویی، مانند «یا مدیر»، «خیابان عز» و «ای صبر ایوب»، به او داد. اما ازدواج شوشو با دختر شامل، بدون موافقت پدر، او را خشمگین کرد؛ در نتیجه همکاری‌اش با شوشو را قطع کرد و این ضربه‌ای سخت برای او بود.
تولد یک طرح
شوشو بیکار شد و سرگردان به این سو و آن سو می‌رفت، تا اینکه به سینمای «شهرزاد» برخورد و صاحب آن را به اجاره دادن سینما متقاعد کرد. با وجود مشکلات مالی، توانست با همکاری نزار میقاتی، پروژه «تئاتر ملی» را راه‌اندازی کند؛ تئاتری که هر روز اجرا داشت.
سه سال پس از افتتاح تئاتر، فارس یواکیم با شوشو آشنا شد. یواکیم که تازه از مصر فارغ‌التحصیل شده بود، برای نوشتن نقدی به تئاتر آمده بود. اما رابطه آن دو ۱۰ سال ادامه یافت. او شوشو را به‌عنوان منتقد دنبال کرد، با او زندگی و معاشرت کرد، دوستش شد و در کنار او نشست؛ مهم‌تر از همه، متن‌های نمایشی، سینمایی و رادیویی برایش نوشت. این همراهی روزانه، هم حرفه‌ای و هم شخصی بود و تا آخرین اجرایی که شوشو در اواخر ژوئن ۱۹۷۵ روی صحنه برد، ادامه یافت.
بیروت گروه «منیر ابودبس» و گروه «ملتقی» را در کنار نمایش‌های پراکنده‌ای با رویکرد جدی و تجربی می‌شناخت؛ اما تنها پس از افتتاح تئاتر شوشو بود که به معنای واقعی کلمه، مخاطبان ثابت تئاتر شکل گرفتند.
تئاتر به دغدغه اصلی نزار میقاتی تبدیل شد؛ بازیگران را آموزش می‌داد، استعدادها را پرورش می‌داد و بر کار نظارت می‌کرد. او با شوشو ۱۲ نمایش اجرا کرد؛ از جمله «بیمار خیالی» و «خسیس» اثر مولیر، «توپاز» نوشته مارسل پانیول و ۹ نمایش وودویل که از آثار نویسندگان شناخته‌شده اقتباس شده بودند. پس از پنج سال، شراکت آن دو پایان یافت و میقاتی سهم خود را در «تئاتر ملی» به محمد طوخی فروخت.
شوشو در سینما
شوشو تنها به تئاتر محدود نبود؛ او در هشت فیلم ظاهر شد. نخستین فیلمش «شوشو و میلیون» در سال ۱۹۶۲ با محمد شامل بود و یک سال بعد فیلم «چه خوب است عشق» را ارائه کرد. پس از آنکه در صحنه تئاتر درخشید، در فیلم «ماجراهای شوشو» و آثار دیگری نیز شرکت کرد.
او می‌خواست سینما دریچه‌ای برای رسیدن به شهرت گسترده در جهان عرب باشد؛ همانند نجيب ریحانی، اسماعیل یاسین و فؤاد المهندس. به همین دلیل به فیلم‌های مشترک لبنانی ـ مصری روی آورد. آخرین فیلمش «بانوی زیبای من» بود که فارس یواکیم فیلمنامه و دیالوگ‌های آن را نوشت و نیلی و محمود یاسین در آن بازی کردند. این فیلم در مصر با عنوان «النشّالة» به نمایش درآمد و شوشو آن را تهیه کرد تا درآمدی کسب کند و بخشی از بدهی‌هایش را کاهش دهد. فیلم واقعاً درآمدزایی کرد، اما شوشو پیش از آغاز اکران آن درگذشته بود.
خلق‌وخویی دشوار... و شرایطی دشوارتر
کتاب با تفصیل درباره مشکلات مالی شوشو برای تأسیس تئاترش، دشواری مدیریت هزینه‌ها و بدهی‌هایی که بر دوشش سنگینی می‌کردند، همچنین شخصیت کولی‌وار او و تمرکزش بر یک هدف واحد، یعنی موفقیت روی صحنه، سخن می‌گوید. یواکیم می‌گوید شوشو شیفته چارلی چاپلین بود؛ از تماشای فیلم‌هایش و مشاهده حرکات بی‌صدای او و حالات چهره‌اش خسته نمی‌شد. همچنین فیلم‌های نجيب ریحانی را دنبال می‌کرد؛ هنرمندی که هرگز فرصت دیدنش را نیافته بود.
شوشو با بدنی لاغر، سبیلی پرپشت، اندامی نحیف و چشمانی که هوش از آن‌ها می‌تابید، مدام سیگار می‌کشید و قهوه می‌نوشید و تا پیش از طلوع فجر به رختخواب نمی‌رفت. بیشتر گوش می‌داد و کمتر حرف می‌زد و غذا می‌خورد. در اعماق وجودش مردی غمگین بود. دو ساعت پیش از اجرا به تئاتر می‌آمد؛ تئاتر برای او اکسیژن و درمانی برای نگرانی‌های مالی و دردهای جسمی‌اش بود. دیگران را می‌خنداند، اما خودش رنج می‌کشید.
اندام لاغرش به او کمک می‌کرد نقش‌های کمدی و میم را اجرا کند. در تغییر رنگ و لحن صدا، بداهه‌گویی سریع و پراکندن لطیفه‌ها استعداد داشت. از همین رو، موفقیتش در سینما و تلویزیون به اوجی که در تئاتر به آن رسیده بود، نرسید؛ چراکه مهارت او در تعامل مستقیم با مخاطبان استثنایی بود. روژه عساف، کارگردان تئاتر، به مناسبت اجرای نمایش «آخ یا بلدنا» درباره او گفته بود: «او صاحب تنها گروه لبنانی است که مخاطب دارد. رسیدن به ۷۰ هزار تماشاگر دستاورد بزرگی است. او در لبنان، با مسیر هنری‌اش، بی‌همتاست.»
شوشو واقعاً هنرمندی چنداستعدادی بود. او در کنار سینما و تلویزیون، در جشنواره‌های بزرگ تابستانی مانند «جشنواره بعلبک» و «جشنواره سروها» نیز شرکت می‌کرد. همچنین تئاتری برای کودکان تأسیس کرد؛ با این هدف که درآمدش را افزایش دهد و نسلی را پرورش دهد که تئاتر را دوست داشته باشد.
بدهی‌های شوشو انباشته می‌شد، با آنکه سالن تئاترش همیشه پر بود و تماشاگران از حضور در اجراهایش خسته نمی‌شدند. کتاب توضیح می‌دهد که او هنگام تأسیس تئاتر گرفتار بدهی شد، زیرا نتوانست از بانک‌ها وام بگیرد و ناچار به وام‌گیرندگان غیررسمی و رباخواران روی آورد؛ کسانی که بهره‌های نجومی از او می‌گرفتند. بدهی‌ها مانند گلوله برفی بزرگ‌تر می‌شدند تا آنکه به یکی از عوامل وخامت سلامت او تبدیل شدند.
میرنا البستانی به او وعده داده بود که از طریق «بانک صنعت و کار»، که سهم قابل‌توجهی در آن داشت، بدهی‌هایش را تسویه کند تا شوشو با بهره‌ای بسیار کمتر به بانک بدهکار شود. اما جنگ داخلی شعله‌ور شد و این وعده، تئاتر و شوشو را با خود از میان برد.
درگذشت شوشو
دکتر روبر خوری هنگام تماشای نمایش «آخ یا بلدنا» متوجه شد که خستگی چهره شوشو ممکن است نشان‌دهنده مشکلی قلبی باشد. او را به مطبش دعوت کرد. پس از معاینه، مشخص شد که قلبش دچار اختلال است. پزشک از او خواست سیگار کشیدن را کاهش دهد و استراحت کند.
اما شوشو هیچ‌یک از این توصیه‌ها را اجرا نکرد. یک سال بعد، دچار حمله قلبی شدیدی شد و با عجله به بیمارستان البربیر منتقل شد. پس از آن از بیمارستان مرخص شد و آماده‌سازی برای فصل ۱۹۷۶ را آغاز کرد. از آنجا که جنگ آغاز شده بود، افتتاح فصل تئاتری او در بیروت امکان‌پذیر نبود. بنابراین برای اجرای دو نمایش به اردن سفر کرد. پادشاه وقت اردن، حسین، در نخستین اجرا حضور یافت و تحسین خود را از نمایش ابراز کرد.
شوشو همراه گروه از عمان بازگشت و خودش رانندگی می‌کرد. خستگی بسیار زیاد بود؛ به‌ویژه آنکه اجرای پی‌درپی نمایش‌ها، فشارهای روانی، انباشت بدهی‌ها و ناتوانی در گشودن درهای تئاترش او را فرسوده کرده بود. در دوم نوامبر ۱۹۷۵، قلبش از تپیدن بازایستاد.
یواکیم در کتابش می‌نویسد: «قهرمان مرد، تئاتر سوخت و شهر فروپاشید. ستاره همراه تئاتری که دوستش داشت درگذشت، اما در تاریخ تئاتر لبنان همچنان اسطوره باقی ماند.»
اهمیت کتاب در این است که دوره‌ای مهم از زندگی شوشو را ثبت و مستند می‌کند و می‌کوشد حتی دوره‌هایی را نیز پوشش دهد که نویسنده در آن‌ها حضور نداشته یا شاهدشان نبوده است؛ البته هرگاه اطلاعات موثق در دسترس بوده. کتاب جزئیاتی دارد که برای هر کسی که بخواهد این پدیده هنری را مطالعه کند، اهمیت دارد. همچنین فهرستی از نام نمایش‌ها و آثار سینمایی و نام روزنامه‌نگارانی که درباره شوشو نوشته‌اند، در آن آمده است. از نکات جالب کتاب، فهرستی از اشتباهاتی است که یواکیم درباره شوشو در کتاب محمد کریم، «آن‌گونه که شناختمشان»، گردآوری کرده است.
۵۰ سال پس از درگذشت هنرمند بزرگ تئاتر، شوشو، فارس یواکیم، نویسنده مشهورترین نمایشنامه‌های او، تصمیم گرفت کتابی منتشر کند و در آن حقایقی را ثبت کند که شخصاً در کنار شوشو شاهدشان بوده، درباره آن‌ها از او شنیده یا با تحقیق به آن‌ها دست یافته است؛ ادای دینی به حق بزرگی که شوشو بر گردن او داشت، چراکه درِ شهرت را در تئاتر لبنان به رویش گشود.
