کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند

به بهانه ممنوعیت فروش رمان «آدم‌های معمولی» اثر سالی رونی در بریتانیا

د. هـ. لورانس
د. هـ. لورانس
TT

کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند

د. هـ. لورانس
د. هـ. لورانس

رمان‌نویس ایرلندی، سالی رونی، انتظار نداشت واکنش بریتانیا به تعهد او برای اهدای درآمد حاصل از فروش رمان‌هایش به سازمان «فلسطین اکشن» که در بریتانیا تروریستی شناخته شده و از ژوئیه ۲۰۲۵ فعالیت آن ممنوع شده است، تا این اندازه سریع باشد. هرچند دیوان عالی حکم داد که این طبقه‌بندی غیرقانونی است، دادگاه تجدیدنظر آن حکم را لغو کرد و این جنبش همچنان ممنوع است.
شاید رونی اصلاً انتظار هیچ واکنشی را نداشت. او در مقاله‌ای که اوت ۲۰۲۵ در روزنامه «آیریش تایمز» (Irish Times) منتشر شد، اعلام کرده بود که درآمد کتاب‌هایش را به این سازمان اهدا خواهد کرد. او گفته بود: «مایلم روشن کنم که قصد دارم از درآمد آثارم، افزون بر بهره‌گیری از جایگاه عمومی‌ام به‌طور کلی، برای ادامه حمایت از جنبش (فلسطین اکشن) و اقدامات مستقیم علیه نسل‌کشی استفاده کنم.»
او اضافه کرده بود که خوشحال خواهد شد اگر اظهاراتش در روزنامه‌های بریتانیا منتشر شود تا افکار عمومی این کشور از موضع او آگاه شوند. اما دیگر چنین کاری نه ممکن است و نه قانونی؛ زیرا به گفته او، مقام‌های بریتانیایی شهروندان را از آزادی‌های اساسی و حق ابراز دیدگاه‌های متفاوت محروم کرده‌اند تا روابط خود با اسرائیل را حفظ کنند.
به گفته ناشر آثار رونی، انتشارات «فیبر اند فیبر»، ممنوعیت این جنبش و جرم‌انگاری حمایت از آن، وضعیتی از نظر اخلاقی غیرقابل‌قبول ایجاد کرده است؛ زیرا این انتشارات دیگر نمی‌تواند حق‌التألیف رونی را به او پرداخت کند و در نتیجه، خود رونی نیز نمی‌تواند به فروش کتاب‌هایش در بریتانیا ادامه دهد. برای خروج از این وضعیت، نویسنده و ناشر تصمیم گرفتند توزیع کتاب‌های او را در بریتانیا متوقف کنند.

جيمس جويس

«آدم‌های معمولی»، روشنفکران و کتاب‌فروشی‌ها

با وجود آنکه آرزوی رونی برای انتشار اظهاراتش در بریتانیا برآورده نشد، پیش‌بینی می‌کنم روزهای خوش و شادی را سپری می‌کند و اکنون، درحالی‌که اخبار مربوط به جهش فروش کتاب‌هایش، به‌ویژه در بریتانیا، را دنبال می‌کند، احساس خوشحالی عمیقی دارد؛ جهشی که نتیجه هجوم «آدم‌های معمولی» برای خرید رمان‌های اوست.
اما لوفهاگن در مقاله‌ای در روزنامه «گاردین» در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ نوشت که فروش رمان‌های رونی تنها طی یک هفته پس از اعلام تصمیم ناشر برای توقف عرضه آثار او در بریتانیا، ۳۰۰ درصد افزایش یافت. به گزارش همین منبع، صاحب یک کتاب‌فروشی مستقل به نام «بوک‌مارکد» گفته است که سه رمان رونی را در اختیار داشتند که ظرف سه ساعت به فروش رفتند. «آدم‌های معمولی» تمام موجودی کتاب‌های او را خریدند و دیگر امکان تهیه نسخه‌های بیشتری را ندارند.
«آدم‌های معمولی» عنوان رمانی از رونی است که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد. این اثر به مجموعه‌ای تلویزیونی تبدیل شد که محصول مشترک «بی‌بی‌سی» و «هولو» است.

اوضاع در دست کتاب‌فروشی‌هاست

در ایرلند نیز بازار کتاب شاهد جهش چشمگیری در فروش آثار رونی است و میزان افزایش فروش به هزار درصد رسیده است. این افزایش به سفارش‌های خرید اینترنتی از کتاب‌فروشی‌های ایرلندی نسبت داده می‌شود. کتاب‌فروشی‌ها در دو سوی مرز تلاش می‌کنند تا برای پاسخ‌گویی به تقاضا برای رمان‌های رونی، بیشترین تعداد ممکن از کتاب‌های او را تأمین کنند.
توماس کینی، صاحب «کتاب‌فروشی کینی» در شهر گالوی، از افزایش ده‌برابری سفارش‌های خرید کتاب نسبت به دوران پیش از «بحران رونی» سخن گفته و توضیح داده است که ۹۵ درصد سفارش‌ها از بریتانیا دریافت شده‌اند («گاردین»، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶).
او اضافه می‌کند که وضعیت کنونی عجیب است و با آنچه در گذشته شناخته شده بود، تفاوت دارد. او در ایرلندی زندگی کرده است که کتاب‌ها در آن به اتهام کفرگویی ممنوع می‌شدند و مردم ناچار بودند برای بهره‌مندی از آزادی خواندن هر آنچه می‌خواهند، به بریتانیا پناه ببرند. اما اکنون اوضاع وارونه شده است و این بریتانیاست که خوانندگان رونی سفارش‌های خرید کتاب‌های او را از آنجا به ایرلند می‌فرستند.
از جمله کتاب‌فروشی‌هایی که اعلام کرده‌اند موجودی کتاب‌های رونی در آن‌ها به پایان رسیده، می‌توان به کتاب‌فروشی «نو آلابایز» در بلفاست و «بریج بوکس» در درومور اشاره کرد؛ فروش این دو کتاب‌فروشی نیز به‌دلیل سفارش‌های رسیده از بریتانیا افزایش یافته است.

سالي روني

شباهت شب رونی به روزگار جویس

این تصور درست نیست که بریتانیا همواره بهشتی برای نویسندگان و خوانندگان بوده که ایرلندی‌ها به آن پناه می‌بردند. بریتانیا نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر نمی‌تواند ادعا کند که در کارنامه‌اش هیچ لکه‌ای از ممنوعیت کتاب وجود ندارد. در تاریخ سانسور و ممنوعیت کتاب در بریتانیا، فهرستی نه‌چندان کوتاه از آثار ممنوعه وجود دارد که در صدر آن‌ها رمان «اولیس» اثر جیمز جویس، هم‌وطن سالی رونی، قرار می‌گیرد.
داستان ممنوعیت «اولیس» شاید مشهورترین و تلخ‌ترین ماجرا در تاریخ ممنوعیت کتاب، چه در بریتانیا و چه در ایالات متحده آمریکا باشد. در ادامه، با اندکی تفصیل به ماجرای ممنوعیت «اولیس» خواهم پرداخت؛ زیرا داستان رونی در بیش از یک نقطه با آن تلاقی دارد. اما پیش از آن، به برخی کتاب‌هایی اشاره می‌کنم که در بریتانیا ممنوع شدند.
رمان «عاشق لیدی چترلی» اثر د. هـ. لارنس، نوشته‌شده در سال ۱۹۲۸، از جمله این آثار است. این رمان نخستین بار در سال ۱۹۲۸ در ایتالیا و سپس در پاریس منتشر شد. انتشار آن در بریتانیا نزدیک به سه دهه ممنوع بود تا اینکه پس از آنچه به محاکمه «پنگوئن» معروف شد، ممنوعیتش در سال ۱۹۶۰ لغو شد.
رمان «لولیتا» اثر ولادیمیر ناباکوف و رمان «چاه تنهایی» (۱۹۲۸) نوشته رادکلیف هال نیز با ممنوعیت روبه‌رو شدند.
کتاب «جاسوس‌گیر: زندگی‌نامه صریح یک افسر ارشد اطلاعاتی» نوشته پیتر رایت، افسر پیشین سازمان اطلاعات داخلی بریتانیا، نیز به بهانه افشای اسرار دولتی ممنوع شد. این ممنوعیت از سال ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ ادامه یافت.
اما رمان «اولیس» جیمز جویس، داستانی طولانی از ممنوعیت، محاکمه، نسخه‌برداری غیرمجاز، سرخوردگی و نومیدی دارد؛ تا آنجا که نویسنده‌اش گمان می‌کرد این اثر هرگز رنگ انتشار را نخواهد دید.

«اولیس» و آغاز ادیسه

«ادیسه اولیسِ جویس» در سال ۱۹۱۸ آغاز شد؛ زمانی که مجله ادبی آمریکایی «د لیتل ریویو» (The Little Review) انتشار دنباله‌دار این رمان را آغاز کرد. این روند تا زمانی ادامه یافت که پس از انتشار فصل «ناوسی‌کا» در آوریل ۱۹۲۰ متوقف شد. در پی انتشار این فصل، انجمن مبارزه با رذیلت نیویورک علیه مجله شکایت کرد و آن را به انتشار مطالب مستهجن متهم ساخت.
همچنین در فوریه ۱۹۲۱، هر یک از دو سردبیر مجله، مارگارت اندرسون و جین هیپ، به پرداخت جریمه‌ای معادل ۵۰ دلار محکوم شدند و دستور توقف انتشار رمان به آن‌ها ابلاغ شد.
ممنوعیت «اولیس» در آمریکا تا ششم دسامبر ۱۹۳۳ ادامه یافت؛ زمانی که رسیدگی به پرونده «ایالات متحده علیه کتابی با عنوان اولیس» با صدور حکم قاضی جان ام. وولسی به پایان رسید. او حکم داد: «بر این اساس، ورود اولیس به ایالات متحده مجاز است» (زندگی‌نامه جیمز جویس، ص. ۶۶۷).
جویس هنگامی که خبر لغو ممنوعیت را شنید، چنین واکنش نشان داد: «و بدین‌ترتیب، نیمی از جهان انگلیسی‌زبان تسلیم می‌شود و نیمه دیگر نیز از آن پیروی خواهد کرد» (همان، ص. ۶۶۷).
و واقعاً نیز نیمه دیگر، یعنی بریتانیا، سه سال پس از لغو ممنوعیت در آمریکا، در سال ۱۹۳۶ ممنوعیت این رمان را برداشت.

صف‌آرایی در حمایت از رونی و جویس

صف‌آرایی نویسندگان و روشنفکران در حمایت از رونی، نقطه تلاقی و پیوندی میان تجربه او و تجربه طولانی و تلخ جیمز جویس با ممنوعیت کتاب است؛ تجربه‌ای که من مایلم آن را «ادیسه اولیسِ جویس» بنامم. نقش فعال کتاب‌فروشی‌ها در هر دو بحران نیز نقطه اشتراک و شباهت دیگری میان آن‌هاست.
پس از توقف عرضه کتاب‌های رونی در بریتانیا، صدها نفر نامه‌ای سرگشاده را امضا کردند و از دولت خواستند در این‌باره اقدام کند. نامه دیگری نیز از طریق مجله «نیواستیتسمن» منتشر شد که شمار زیادی از نویسندگان، هنرمندان، شخصیت‌های رسمی و دو بازیگر سریال «آدم‌های معمولی» آن را امضا کرده بودند. در این نامه تأکید شده بود که سالی رونی نویسنده است، نه تروریست.
همکارم ندا حطيط نیز درباره این موضوع مقاله‌ای با عنوان «نویسندگان، اندیشمندان و سینماگران: سالی رونی نویسنده است، نه تروریست» در روزنامه «الشرق الأوسط» در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرده است.
در بیانیه‌ای که اتحادیه نویسندگان ایرلند صادر کرد، آمده بود که نباید از رونی خواسته شود دیدگاه‌هایش را تغییر دهد یا او را به این کار وادار کرد تا ناشرش اجازه داشته باشد کتاب‌های او را به بریتانیا عرضه کند.
همانند «بحران رونی»، روشنفکران و نویسندگان، به‌ویژه نویسندگان مدرنیست، نیز در حمایت از جیمز جویس صف‌آرایی کردند و حکم ممنوعیت انتشار «اولیس» در ایالات متحده را محکوم کردند.
خود جویس نیز کارزار اعتراضی بین‌المللی علیه نسخه‌برداری غیرمجاز ساموئل راث از رمانش و انتشار نسخه‌ای بدون اجازه از آن به راه انداخت. راث پس از انتشار رمان در پاریس در سال ۱۹۲۲، از نبود حمایت قانونی ناشی از ممنوعیت آن سوءاستفاده کرد و نسخه‌ای غیرمجاز را در آمریکا منتشر کرد. او این رمان را در مجله خود با عنوان «تو ورلدز مانثلی» (Two Worlds Monthly) به چاپ رساند.
جویس توانست امضای ۱۶۷ شخصیت برجسته و نویسنده را برای اعتراض به این اقدام جمع‌آوری کند؛ از جمله آلبرت اینشتین، ارنست همینگوی، ویرجینیا وولف، ویلیام باتلر ییتس و تی. اس. الیوت (زندگی‌نامه جویس، صص. ۵۸۵ـ۶).

سیلویا بیچ و «شکسپیر اند کامپنی»

اگر سیلویا بیچ، زن آمریکایی ساکن پاریس و صاحب کتاب‌فروشی «شکسپیر اند کامپنی» نبود، «اولیس» هرگز منتشر نمی‌شد. انتشار رمانی ممنوعه از سوی او، به‌ویژه با توجه به اینکه تجربه‌ای در این زمینه نداشت و از وضعیت مالی نامناسبی برخوردار بود، ماجراجویی بزرگی به شمار می‌رفت.
هنگامی که جویس برای اطلاع‌دادن درباره ممنوعیت رمانش نزد او رفت، بیچ با پرسشی غافلگیرکننده پاسخ داد: «آیا اجازه می‌دهید کتاب‌فروشی شکسپیر اند کامپنی افتخار انتشار رمان اولیس شما را داشته باشد؟» (زندگی‌نامه جویس، ص. ۵۰۵).
خانم بیچ توانست هزینه انتشار رمان را از طریق پیش‌فروش و اشتراک و کمک‌های مالی حامیان و نویسندگانی مانند همینگوی، وینستون چرچیل و ییتس تأمین کند.
فعالیت بیچ به همین‌جا محدود نشد؛ او حتی به فکر قاچاق «اولیس» به کشور خود از مسیر کانادا افتاد تا ممنوعیت را به چالش بکشد. برای حدود ده سال و بر اساس نقشه قاچاقی که همینگوی پیشنهاد کرده بود، نسخه‌های «اولیس» از کانادا وارد آمریکا می‌شد و به دست مشترکان کتاب‌فروشی بیچ می‌رسید؛ تا اینکه در سال ۱۹۳۳ ممنوعیت آن لغو شد.
اما اکنون رمان‌های رونی در بسته‌های پستی و از راه درهای پشتی به دست خریداران در بریتانیا می‌رسند.
به نظر می‌رسد کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند؛ هرچند این پیروزی گاه به زمان زیادی نیاز داشته باشد!

*نویسنده و منتقد سعودی



پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه

پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه
TT

پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه

پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه

کتاب «لتخفي والتواري في الحياة السياسية السورية/ پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه» به قلم عمر کوش، نویسنده و پژوهشگر، به‌تازگی منتشر شده است. نویسنده در این کتاب به پدیده پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه می‌پردازد؛ شیوه‌ای که مخالفان سیاسی برای جلوگیری از بازداشت و تعقیب امنیتی به آن روی می‌آوردند. این پدیده، که ابعاد سیاسی، اجتماعی و انسانی داشته، چندین دهه ادامه یافته و با ماهیت نظام‌های استبدادی که به‌نوبت بر سوریه حکومت کرده‌اند، پیوند خورده است؛ به‌ویژه از زمان به قدرت رسیدن حزب «بعث» در ۸ مارس ۱۹۶۳ و به‌دست گرفتن قدرت از سوی حافظ اسد در نوامبر ۱۹۷۰ تا سقوط نظام بشار اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴.
کتاب به پدیده‌ای می‌پردازد که جنبه‌هایی از تاریخ معاصر سوریه را آشکار می‌کند؛ جنبه‌هایی که با وجود ارتباطشان با زندگی هزاران سوری، که ناچار شدند سال‌های طولانی مخفی بمانند، نام و محل سکونت خود را تغییر دهند، ارتباطشان را با خانواده‌هایشان قطع کنند و برای حفظ جان خود یا ادامه فعالیت سیاسی مخالفانه، از عرصه عمومی کناره بگیرند، همچنان از ثبت و بررسی تاریخی دور مانده‌اند.
پژوهش درباره پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه، صرفاً به تاریخ احزاب سیاسی‌ای مربوط نمی‌شود که ناچار بودند مخفیانه فعالیت کنند؛ بلکه به تاریخ رابطه میان دولت و جامعه، قدرت و شهروند، و نیز دگرگونی‌هایی مربوط است که فعالیت سیاسی در سوریه را طی دوران حاکمیت استبداد به کاری مخاطره‌آمیز تبدیل کرد؛ کاری که در بسیاری از موارد تا مرز تهدید خودِ موجودیت انسانی پیش می‌رفت.
اهمیت پرداختن به پدیده «پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه» در این است که امکان بازخوانی تاریخ سیاسی سوریه را از زاویه‌ای متفاوت فراهم می‌کند؛ زاویه‌ای که برخلاف رویکردهای متمرکز بر کودتاها، دولت‌ها و کشمکش‌های میان نخبگان سیاسی و نظامی است. در پسِ تاریخ رسمی رویدادها و تصمیم‌ها، تاریخ اجتماعی مخالفان تحت تعقیب و خانواده‌هایشان، شبکه‌های همبستگی که پناهشان دادند و تجربه‌های ترس، انزوا و مقاومتی نهفته است که از سر گذراندند.
از این‌رو، کتاب مجموعه‌ای از پرسش‌ها را مطرح می‌کند که نخبگان فکری و سیاسی سوریه باید با آن‌ها روبه‌رو شوند و به آن‌ها پاسخ دهند: «این امر از رهگذر بررسی زمینه‌های شکل‌گیری موجودیت سوریه در دوران معاصر و مسائل مرتبط با شناخت تاریخی آن، و نیز روشن‌کردن زوایا و عرصه‌هایی صورت می‌گیرد که نظام دیکتاتوری و سلطه‌گر اسد کوشید آن‌ها را در تاریکی نگه دارد، تحریف کند و واقعیتشان را وارونه جلوه دهد؛ به‌ویژه آن بخش‌هایی که با تاریخ معاصر سوریه ارتباط دارند. از همین رو، بازنگری در تاریخ سوریه و آشکارکردن آنچه سوری‌ها در زندگی خود متحمل شدند و تجربه‌هایی که از پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه برای گریز از پیامدهای سرکوب سیاسیِ اعمال‌شده از سوی حکومت‌های مختلف از سر گذراندند، اهمیت می‌یابد.»
عمر کوش، نویسنده این کتاب، نویسنده و پژوهشگر سوری است که به مسائل اندیشه و فرهنگ علاقه‌مند است. آثار متعددی از او منتشر شده که از جمله آن‌ها می‌توان به «بومی‌سازی مفاهیم: تفاوت مفهوم در مسیر انتقال» (۲۰۰۲)، «امپراتوری جدید: تفاوت مفاهیم و اختلاف حقوق» (۲۰۰۳)، «گرایش‌های نوین نقد» (۲۰۰۴)، «رادیکالیسم آمریکایی» (۲۰۰۵)، «جنگ عراق و چشم‌اندازهای آینده» (۲۰۰۵) و «گستره‌های فلسفه و بازتاب‌های گفتمان» (۲۰۲۲) اشاره کرد. او همچنین چندین اثر مشترک با نویسندگان و پژوهشگران دیگر منتشر کرده است.


کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند

د. هـ. لورانس
د. هـ. لورانس
TT

کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند

د. هـ. لورانس
د. هـ. لورانس

رمان‌نویس ایرلندی، سالی رونی، انتظار نداشت واکنش بریتانیا به تعهد او برای اهدای درآمد حاصل از فروش رمان‌هایش به سازمان «فلسطین اکشن» که در بریتانیا تروریستی شناخته شده و از ژوئیه ۲۰۲۵ فعالیت آن ممنوع شده است، تا این اندازه سریع باشد. هرچند دیوان عالی حکم داد که این طبقه‌بندی غیرقانونی است، دادگاه تجدیدنظر آن حکم را لغو کرد و این جنبش همچنان ممنوع است.
شاید رونی اصلاً انتظار هیچ واکنشی را نداشت. او در مقاله‌ای که اوت ۲۰۲۵ در روزنامه «آیریش تایمز» (Irish Times) منتشر شد، اعلام کرده بود که درآمد کتاب‌هایش را به این سازمان اهدا خواهد کرد. او گفته بود: «مایلم روشن کنم که قصد دارم از درآمد آثارم، افزون بر بهره‌گیری از جایگاه عمومی‌ام به‌طور کلی، برای ادامه حمایت از جنبش (فلسطین اکشن) و اقدامات مستقیم علیه نسل‌کشی استفاده کنم.»
او اضافه کرده بود که خوشحال خواهد شد اگر اظهاراتش در روزنامه‌های بریتانیا منتشر شود تا افکار عمومی این کشور از موضع او آگاه شوند. اما دیگر چنین کاری نه ممکن است و نه قانونی؛ زیرا به گفته او، مقام‌های بریتانیایی شهروندان را از آزادی‌های اساسی و حق ابراز دیدگاه‌های متفاوت محروم کرده‌اند تا روابط خود با اسرائیل را حفظ کنند.
به گفته ناشر آثار رونی، انتشارات «فیبر اند فیبر»، ممنوعیت این جنبش و جرم‌انگاری حمایت از آن، وضعیتی از نظر اخلاقی غیرقابل‌قبول ایجاد کرده است؛ زیرا این انتشارات دیگر نمی‌تواند حق‌التألیف رونی را به او پرداخت کند و در نتیجه، خود رونی نیز نمی‌تواند به فروش کتاب‌هایش در بریتانیا ادامه دهد. برای خروج از این وضعیت، نویسنده و ناشر تصمیم گرفتند توزیع کتاب‌های او را در بریتانیا متوقف کنند.

جيمس جويس

«آدم‌های معمولی»، روشنفکران و کتاب‌فروشی‌ها

با وجود آنکه آرزوی رونی برای انتشار اظهاراتش در بریتانیا برآورده نشد، پیش‌بینی می‌کنم روزهای خوش و شادی را سپری می‌کند و اکنون، درحالی‌که اخبار مربوط به جهش فروش کتاب‌هایش، به‌ویژه در بریتانیا، را دنبال می‌کند، احساس خوشحالی عمیقی دارد؛ جهشی که نتیجه هجوم «آدم‌های معمولی» برای خرید رمان‌های اوست.
اما لوفهاگن در مقاله‌ای در روزنامه «گاردین» در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ نوشت که فروش رمان‌های رونی تنها طی یک هفته پس از اعلام تصمیم ناشر برای توقف عرضه آثار او در بریتانیا، ۳۰۰ درصد افزایش یافت. به گزارش همین منبع، صاحب یک کتاب‌فروشی مستقل به نام «بوک‌مارکد» گفته است که سه رمان رونی را در اختیار داشتند که ظرف سه ساعت به فروش رفتند. «آدم‌های معمولی» تمام موجودی کتاب‌های او را خریدند و دیگر امکان تهیه نسخه‌های بیشتری را ندارند.
«آدم‌های معمولی» عنوان رمانی از رونی است که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد. این اثر به مجموعه‌ای تلویزیونی تبدیل شد که محصول مشترک «بی‌بی‌سی» و «هولو» است.

اوضاع در دست کتاب‌فروشی‌هاست

در ایرلند نیز بازار کتاب شاهد جهش چشمگیری در فروش آثار رونی است و میزان افزایش فروش به هزار درصد رسیده است. این افزایش به سفارش‌های خرید اینترنتی از کتاب‌فروشی‌های ایرلندی نسبت داده می‌شود. کتاب‌فروشی‌ها در دو سوی مرز تلاش می‌کنند تا برای پاسخ‌گویی به تقاضا برای رمان‌های رونی، بیشترین تعداد ممکن از کتاب‌های او را تأمین کنند.
توماس کینی، صاحب «کتاب‌فروشی کینی» در شهر گالوی، از افزایش ده‌برابری سفارش‌های خرید کتاب نسبت به دوران پیش از «بحران رونی» سخن گفته و توضیح داده است که ۹۵ درصد سفارش‌ها از بریتانیا دریافت شده‌اند («گاردین»، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶).
او اضافه می‌کند که وضعیت کنونی عجیب است و با آنچه در گذشته شناخته شده بود، تفاوت دارد. او در ایرلندی زندگی کرده است که کتاب‌ها در آن به اتهام کفرگویی ممنوع می‌شدند و مردم ناچار بودند برای بهره‌مندی از آزادی خواندن هر آنچه می‌خواهند، به بریتانیا پناه ببرند. اما اکنون اوضاع وارونه شده است و این بریتانیاست که خوانندگان رونی سفارش‌های خرید کتاب‌های او را از آنجا به ایرلند می‌فرستند.
از جمله کتاب‌فروشی‌هایی که اعلام کرده‌اند موجودی کتاب‌های رونی در آن‌ها به پایان رسیده، می‌توان به کتاب‌فروشی «نو آلابایز» در بلفاست و «بریج بوکس» در درومور اشاره کرد؛ فروش این دو کتاب‌فروشی نیز به‌دلیل سفارش‌های رسیده از بریتانیا افزایش یافته است.

سالي روني

شباهت شب رونی به روزگار جویس

این تصور درست نیست که بریتانیا همواره بهشتی برای نویسندگان و خوانندگان بوده که ایرلندی‌ها به آن پناه می‌بردند. بریتانیا نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر نمی‌تواند ادعا کند که در کارنامه‌اش هیچ لکه‌ای از ممنوعیت کتاب وجود ندارد. در تاریخ سانسور و ممنوعیت کتاب در بریتانیا، فهرستی نه‌چندان کوتاه از آثار ممنوعه وجود دارد که در صدر آن‌ها رمان «اولیس» اثر جیمز جویس، هم‌وطن سالی رونی، قرار می‌گیرد.
داستان ممنوعیت «اولیس» شاید مشهورترین و تلخ‌ترین ماجرا در تاریخ ممنوعیت کتاب، چه در بریتانیا و چه در ایالات متحده آمریکا باشد. در ادامه، با اندکی تفصیل به ماجرای ممنوعیت «اولیس» خواهم پرداخت؛ زیرا داستان رونی در بیش از یک نقطه با آن تلاقی دارد. اما پیش از آن، به برخی کتاب‌هایی اشاره می‌کنم که در بریتانیا ممنوع شدند.
رمان «عاشق لیدی چترلی» اثر د. هـ. لارنس، نوشته‌شده در سال ۱۹۲۸، از جمله این آثار است. این رمان نخستین بار در سال ۱۹۲۸ در ایتالیا و سپس در پاریس منتشر شد. انتشار آن در بریتانیا نزدیک به سه دهه ممنوع بود تا اینکه پس از آنچه به محاکمه «پنگوئن» معروف شد، ممنوعیتش در سال ۱۹۶۰ لغو شد.
رمان «لولیتا» اثر ولادیمیر ناباکوف و رمان «چاه تنهایی» (۱۹۲۸) نوشته رادکلیف هال نیز با ممنوعیت روبه‌رو شدند.
کتاب «جاسوس‌گیر: زندگی‌نامه صریح یک افسر ارشد اطلاعاتی» نوشته پیتر رایت، افسر پیشین سازمان اطلاعات داخلی بریتانیا، نیز به بهانه افشای اسرار دولتی ممنوع شد. این ممنوعیت از سال ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ ادامه یافت.
اما رمان «اولیس» جیمز جویس، داستانی طولانی از ممنوعیت، محاکمه، نسخه‌برداری غیرمجاز، سرخوردگی و نومیدی دارد؛ تا آنجا که نویسنده‌اش گمان می‌کرد این اثر هرگز رنگ انتشار را نخواهد دید.

«اولیس» و آغاز ادیسه

«ادیسه اولیسِ جویس» در سال ۱۹۱۸ آغاز شد؛ زمانی که مجله ادبی آمریکایی «د لیتل ریویو» (The Little Review) انتشار دنباله‌دار این رمان را آغاز کرد. این روند تا زمانی ادامه یافت که پس از انتشار فصل «ناوسی‌کا» در آوریل ۱۹۲۰ متوقف شد. در پی انتشار این فصل، انجمن مبارزه با رذیلت نیویورک علیه مجله شکایت کرد و آن را به انتشار مطالب مستهجن متهم ساخت.
همچنین در فوریه ۱۹۲۱، هر یک از دو سردبیر مجله، مارگارت اندرسون و جین هیپ، به پرداخت جریمه‌ای معادل ۵۰ دلار محکوم شدند و دستور توقف انتشار رمان به آن‌ها ابلاغ شد.
ممنوعیت «اولیس» در آمریکا تا ششم دسامبر ۱۹۳۳ ادامه یافت؛ زمانی که رسیدگی به پرونده «ایالات متحده علیه کتابی با عنوان اولیس» با صدور حکم قاضی جان ام. وولسی به پایان رسید. او حکم داد: «بر این اساس، ورود اولیس به ایالات متحده مجاز است» (زندگی‌نامه جیمز جویس، ص. ۶۶۷).
جویس هنگامی که خبر لغو ممنوعیت را شنید، چنین واکنش نشان داد: «و بدین‌ترتیب، نیمی از جهان انگلیسی‌زبان تسلیم می‌شود و نیمه دیگر نیز از آن پیروی خواهد کرد» (همان، ص. ۶۶۷).
و واقعاً نیز نیمه دیگر، یعنی بریتانیا، سه سال پس از لغو ممنوعیت در آمریکا، در سال ۱۹۳۶ ممنوعیت این رمان را برداشت.

صف‌آرایی در حمایت از رونی و جویس

صف‌آرایی نویسندگان و روشنفکران در حمایت از رونی، نقطه تلاقی و پیوندی میان تجربه او و تجربه طولانی و تلخ جیمز جویس با ممنوعیت کتاب است؛ تجربه‌ای که من مایلم آن را «ادیسه اولیسِ جویس» بنامم. نقش فعال کتاب‌فروشی‌ها در هر دو بحران نیز نقطه اشتراک و شباهت دیگری میان آن‌هاست.
پس از توقف عرضه کتاب‌های رونی در بریتانیا، صدها نفر نامه‌ای سرگشاده را امضا کردند و از دولت خواستند در این‌باره اقدام کند. نامه دیگری نیز از طریق مجله «نیواستیتسمن» منتشر شد که شمار زیادی از نویسندگان، هنرمندان، شخصیت‌های رسمی و دو بازیگر سریال «آدم‌های معمولی» آن را امضا کرده بودند. در این نامه تأکید شده بود که سالی رونی نویسنده است، نه تروریست.
همکارم ندا حطيط نیز درباره این موضوع مقاله‌ای با عنوان «نویسندگان، اندیشمندان و سینماگران: سالی رونی نویسنده است، نه تروریست» در روزنامه «الشرق الأوسط» در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرده است.
در بیانیه‌ای که اتحادیه نویسندگان ایرلند صادر کرد، آمده بود که نباید از رونی خواسته شود دیدگاه‌هایش را تغییر دهد یا او را به این کار وادار کرد تا ناشرش اجازه داشته باشد کتاب‌های او را به بریتانیا عرضه کند.
همانند «بحران رونی»، روشنفکران و نویسندگان، به‌ویژه نویسندگان مدرنیست، نیز در حمایت از جیمز جویس صف‌آرایی کردند و حکم ممنوعیت انتشار «اولیس» در ایالات متحده را محکوم کردند.
خود جویس نیز کارزار اعتراضی بین‌المللی علیه نسخه‌برداری غیرمجاز ساموئل راث از رمانش و انتشار نسخه‌ای بدون اجازه از آن به راه انداخت. راث پس از انتشار رمان در پاریس در سال ۱۹۲۲، از نبود حمایت قانونی ناشی از ممنوعیت آن سوءاستفاده کرد و نسخه‌ای غیرمجاز را در آمریکا منتشر کرد. او این رمان را در مجله خود با عنوان «تو ورلدز مانثلی» (Two Worlds Monthly) به چاپ رساند.
جویس توانست امضای ۱۶۷ شخصیت برجسته و نویسنده را برای اعتراض به این اقدام جمع‌آوری کند؛ از جمله آلبرت اینشتین، ارنست همینگوی، ویرجینیا وولف، ویلیام باتلر ییتس و تی. اس. الیوت (زندگی‌نامه جویس، صص. ۵۸۵ـ۶).

سیلویا بیچ و «شکسپیر اند کامپنی»

اگر سیلویا بیچ، زن آمریکایی ساکن پاریس و صاحب کتاب‌فروشی «شکسپیر اند کامپنی» نبود، «اولیس» هرگز منتشر نمی‌شد. انتشار رمانی ممنوعه از سوی او، به‌ویژه با توجه به اینکه تجربه‌ای در این زمینه نداشت و از وضعیت مالی نامناسبی برخوردار بود، ماجراجویی بزرگی به شمار می‌رفت.
هنگامی که جویس برای اطلاع‌دادن درباره ممنوعیت رمانش نزد او رفت، بیچ با پرسشی غافلگیرکننده پاسخ داد: «آیا اجازه می‌دهید کتاب‌فروشی شکسپیر اند کامپنی افتخار انتشار رمان اولیس شما را داشته باشد؟» (زندگی‌نامه جویس، ص. ۵۰۵).
خانم بیچ توانست هزینه انتشار رمان را از طریق پیش‌فروش و اشتراک و کمک‌های مالی حامیان و نویسندگانی مانند همینگوی، وینستون چرچیل و ییتس تأمین کند.
فعالیت بیچ به همین‌جا محدود نشد؛ او حتی به فکر قاچاق «اولیس» به کشور خود از مسیر کانادا افتاد تا ممنوعیت را به چالش بکشد. برای حدود ده سال و بر اساس نقشه قاچاقی که همینگوی پیشنهاد کرده بود، نسخه‌های «اولیس» از کانادا وارد آمریکا می‌شد و به دست مشترکان کتاب‌فروشی بیچ می‌رسید؛ تا اینکه در سال ۱۹۳۳ ممنوعیت آن لغو شد.
اما اکنون رمان‌های رونی در بسته‌های پستی و از راه درهای پشتی به دست خریداران در بریتانیا می‌رسند.
به نظر می‌رسد کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند؛ هرچند این پیروزی گاه به زمان زیادی نیاز داشته باشد!

*نویسنده و منتقد سعودی


چارپایان، جانوران و پرندگان در نقش‌ونگارهای اموی

مجسمه‌هایی از مجموعه آثار نگهداری‌شده در «موزه راکفلر» در قدس شرقی که منشأ آن‌ها «قصر هشام» در حومه اریحا است
مجسمه‌هایی از مجموعه آثار نگهداری‌شده در «موزه راکفلر» در قدس شرقی که منشأ آن‌ها «قصر هشام» در حومه اریحا است
TT

چارپایان، جانوران و پرندگان در نقش‌ونگارهای اموی

مجسمه‌هایی از مجموعه آثار نگهداری‌شده در «موزه راکفلر» در قدس شرقی که منشأ آن‌ها «قصر هشام» در حومه اریحا است
مجسمه‌هایی از مجموعه آثار نگهداری‌شده در «موزه راکفلر» در قدس شرقی که منشأ آن‌ها «قصر هشام» در حومه اریحا است

نقش‌ونگار اموی عناصر تصویری را با شبکه‌های هندسی درهم آمیخته است؛ عناصری که در قالب آثاری با ظرافت بسیار در ساخت و پرداخت و کمال در اجرا جلوه‌گر شده‌اند. این عناصر تصویری حضوری پررنگ در مجموعه عظیمی از قطعات شکسته دارند که از قصری موسوم به «قصر هشام» به دست آمده‌اند؛ قصری که هیئتی باستان‌شناسی از بریتانیا در محوطه «خربه المفجر»، در شمال شهر اریحا، آن را کشف کرد.
این یافته‌ها در اصل به نوارهای تزئینی تعلق داشته‌اند. اندازه آن‌ها کوچک است و پیوندی ارگانیک با تزئینات معماری دارند که بستر شکل‌گیری آن‌ها بوده است. این عناصر انواع گوناگونی دارند: برخی گیاهی‌اند، برخی جانوری و برخی انسانی. مجموعه جانوری از تنوع گونه‌های خود غنای چشمگیری دارد و انواع مختلف چارپایان، جانوران و پرندگان را در قالب‌های هنری گوناگون در خود جای داده است.
این موجودات گوناگون، جوامع و امت‌هایی کامل را با ویژگی‌های خاص خود تشکیل می‌دهند؛ چنان‌که آیه قرآن نیز به آن اشاره دارد: «هیچ جنبنده‌ای در زمین و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند نیست، مگر آن‌که امت‌هایی همانند شما هستند...» (انعام، ۳۸).
طبری در تفسیر این آیه می‌گوید: «گمان مبرید که خداوند از آنچه انجام می‌دهید غافل است یا شما را به سبب اعمالتان کیفر نخواهد داد. چگونه ممکن است از کردار شما غافل باشد یا از مجازات شما چشم بپوشد، درحالی‌که از کار هیچ موجودی که بر زمین می‌خزد، چه کوچک و چه بزرگ، و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود در هوا پرواز می‌کند، غافل نیست؟ بلکه همه آن‌ها را به گونه‌ها و گروه‌های مختلف تقسیم کرده است؛ آن‌ها نیز همانند شما شناخت دارند و در آنچه برایشان مقدر شده است، همانند شما رفتار می‌کنند و اعمالی که به سود یا زیانشان انجام می‌دهند، برایشان محفوظ می‌ماند.»
این موجودات با گونه‌ها و انواع مختلف خود در زمین زندگی می‌کنند و جهان‌های گوناگونی را پدید می‌آورند. طبری در اینجا سخن یکی از تابعین را نقل می‌کند: «از ذره تا هر آنچه از جنبندگان خدا آفریده و از آن بزرگ‌تر است.»
«ذره» به معنای مورچه است؛ کوچک‌ترین موجود جنبنده. و «هر آنچه از جنبندگان بزرگ‌تر از آن است» به همه حیوانات، خزندگان و پرندگانی اشاره دارد که بر سطح زمین حرکت می‌کنند. منظور از «انواع آفریده‌های خدا» نیز گونه‌ها و گروه‌های مختلفی است که خداوند آفریده و در تنوع و سرشت آن‌ها آفرینش خود را به کمال رسانده است.
پرندگان در میان مجموعه‌ای از قطعات شکسته به‌دست‌آمده از «قصر هشام» حضور دارند. شاید کامل‌ترین آن‌ها قطعه‌ای باشد که پرنده‌ای شبیه کبوتر را نشان می‌دهد. پرنده از پهلو به تصویر کشیده شده و منقار خود را در خوشه‌ای انگور فرو برده است. این خوشه از شبکه‌ای هماهنگ از دانه‌های مرواریدمانند تشکیل شده که در مرکز هر یک سوراخی دایره‌ای، شبیه حلقه‌ای ظریف و مینیاتوری، ایجاد شده است. کبوتر از این دانه‌ها تغذیه می‌کند و چشم آن نیز در ترکیب‌بندی اثر، به یکی از همین دانه‌ها شباهت دارد.
سر پرنده را پوششی قوس‌دار از پرها می‌پوشاند. گردن فاقد جزئیات است و طوقی آن را دربر گرفته که بالای سینه به هم می‌رسد؛ سینه نیز همچون گردن از هرگونه جزئیات خالی است. در مقابل، بال و دم با پرهایشان نمایان‌اند؛ پرهایی که به تقسیم‌بندی‌های هندسی و هماهنگ تبدیل شده‌اند. بال به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش بالایی با رشته‌ای از حلقه‌های بیضی‌شکل و همسان تزئین شده و بخش پایینی را ردیفی از خانه‌های افقی و موازی آراسته است. دم نیز از پشت این بال امتداد می‌یابد و خانه‌های افقی مشابهی آن را تزئین می‌کنند.
با پرنده دیگری نیز روبه‌رو می‌شویم که سرش از میان رفته است. در پشت آن، خوشه‌ای مشابه دیده می‌شود که دانه‌های مرواریدمانندش این شباهت را نشان می‌دهند. بالای سینه، طوقی به شکل زنجیره‌ای از حلقه‌های دایره‌ای قرار دارد که مطابق با شیوه رایج در این مجموعه ساخته شده است. در مقابل، پرهای سینه به شبکه‌ای از دایره‌های فشرده و کنار هم تبدیل شده‌اند. دم از پشت این شبکه امتداد می‌یابد و در قسمت بالایی آن، طوقی مشابه قرار گرفته است. بال روی این مجموعه گسترده شده و به دو شبکه تقسیم می‌شود. بخش بالایی را حلقه‌های دایره‌ای پوشانده‌اند که از نظر ترکیب‌بندی با حلقه‌های طوق سینه هماهنگ‌اند. بخش پایینی نیز شامل پنج خانه است که هر یک با ردیفی از خطوط عمودی تزئین شده‌اند؛ خطوطی که از نظر شکل به دندانه‌های شانه شباهت دارند.
در همین زمینه، قطعه سومی نیز خودنمایی می‌کند که ظاهراً اردکی را نشان می‌دهد. این پرنده نیز از پهلو به تصویر کشیده شده و سرش را به سمت بالا گرفته است. چشم دایره‌ای آن با مردمکی فرورفته در مرکز دیده می‌شود. گردنش بلند است و طوقی ساده به شکل رشته‌ای از دانه‌های ریز آن را می‌آراید. پرهای قسمت بالایی پشت نیز نمایان‌اند و از ردیفی از خانه‌های افقی و هماهنگ تشکیل شده‌اند.
تصاویر چارپایان و جانوران گوناگون‌اند و شاید از نظر هنری زیباترین آن‌ها پیکره شیری در حالت لمیده باشد؛ اثری که به تندیس کوچکی از یک قطعه سنگ شباهت دارد. شیر چنان به نظر می‌رسد که گویی در آستانه برخاستن است؛ حرکتی که از وضعیت دو پای جلویی آن پیداست. تناسب اندام بر اساس کالبدشناسی واقع‌گرایانه شکل گرفته است؛ مفاصل بدن نیز گواه این امرند.
سر شیر کاملاً نمایان است و اجزای چهره‌اش وضوح دارند: چشمی بادامی‌شکل با مردمکی فرورفته در مرکز، بینی برجسته و دهانی بسته. پشت شیر صاف و هموار است و یالی بر آن قرار دارد که دسته‌های مو، گردن و قسمت بالایی سینه را می‌پوشانند. شیر بر پایه‌ای تزئین‌شده ایستاده که شبکه‌ای گیاهی از شاخه‌های مارپیچ و ظریف آن را آراسته است.
این حیوان در مجسمه دیگری نیز حضور دارد؛ در این اثر، چنان به نظر می‌رسد که در حال دریدن شکار خود است؛ شکاری که تنها پشت خال‌دارش از آن باقی مانده است. این پشت به شکل توده‌ای تزئینی درآمده که در آن بار دیگر شبکه‌ای از حلقه‌های فشرده و کنار هم دیده می‌شود. در مقابل، سر شیر با آرواره‌های گشوده نمایان است و چشم‌هایش نیز از همان الگوی رایج در این مجموعه پیروی می‌کنند.
از میان جهان متنوع چارپایان و جانوران، مجسمه‌ای نیز دیده می‌شود که موجودی شبیه گوساله را نشان می‌دهد. این حیوان از پهلو به تصویر کشیده شده و در حالتی کاملاً آرام زانو زده است؛ بی‌آن‌که نشانی از حرکتی زنده در آن دیده شود. مفاصل بدن در اینجا ساختاری دگرگون‌شده و عمدتاً هندسی دارند. سر نیز در قالبی مشابه شکل گرفته و مردمکی دایره‌ای دارد که در مرکز آن حفره‌ای فرورفته ایجاد شده است.
بینی به سمت جلو امتداد یافته و سوراخی مشابه، منفذ بینی آن را مشخص می‌کند. دهان بسته به نظر می‌رسد و شکافی افقی و پهن، دو آرواره را از یکدیگر جدا می‌کند.