آخرین کتابی که از امیر العمری، منتقد سینما، منتشر شده، به موضوعی میپردازد که پیشتر کسی به آن نپرداخته است: تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل، آنگونه که به نمایش درمیآید ــ و اغلب به نمایش درنمیآید. کتاب «تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل» دعوتی برای اتخاذ مواضع عاطفی و سادهانگارانه نیست، بلکه فرصتی مهم برای پرداختن به چگونگی برخورد سینمای اسرائیل با شهروند فلسطینی است؛ خواه خود او در فیلم حضور داشته باشد و خواه غایب باشد.
نویسنده صفحات کتاب را ورق میزند و دیدگاههای مهمی درباره رویکردی مطرح میکند که بیشتر فیلمهای اسرائیلی در پرداختن به این موضوع در پیش میگیرند. او همچنین فیلمها و سازندگانشان را با جزئیاتی بررسی میکند که پیش از این نیز کسی به آنها نپرداخته است. گفتوگوی پیش رو این موضوع را روشن میکند.
عذاب روحی
● آنچه در کتاب شما مطرح شده، بیتردید حکایت از نوعی حذف و بهحاشیهراندن عامدانه دارد؛ اما آیا این مسئله با این واقعیت ارتباط ندارد که محور معنایی این آثار همچنان فلسطینی است؟ همانطور که مثلاً در فیلم «رقص با بشیر» میبینیم؟
ـ در نگاه نخست، به نظر میرسد مضمون کلی فیلم «رقص با بشیر» (۲۰۰۸) کشتارهای فلسطینیان در صبرا و شتیلا در سال ۱۹۸۲ را آشکار میکند، برملا میسازد و محکوم میکند. اما توجه اصلی فیلم نه به فلسطینیان، بلکه به تصویر کشیدن بنبست «انسانی»ای معطوف است که سربازان اسرائیلی در آن گرفتار شدهاند. فیلم تأکید میکند که آنها «اختیاری از خود نداشتهاند»، «به جنگی کشانده شدهاند که هیچچیز دربارهاش نمیدانستند»، «جوانانی کمسنوسال بودهاند» و «هنگامی که فرمان سوارشدن به خودروها و حرکت بهسوی جبهه را دریافت کردند، خواب بودند و وقتی به آنجا رسیدند، هنوز در خواب به سر میبردند».
به بیان دیگر، هدف اصلی فیلم تبرئه سربازان اسرائیلی، رهایی از عذاب وجدان و ادعای این است که آنها نیز از آنچه رخ داده بود رنج کشیدهاند. این ادعا حقیقت ندارد. این فیلم درباره متجاوزی است که میخواهد از تجاوز خود تبرئه شود. بنابراین، بازتابدهنده نگاهی «لیبرال» و تصنعی است که مشخصاً غرب را مخاطب قرار میدهد و قصد دارد «عذاب روحی» متجاوز را به تصویر بکشد؛ متجاوزی که نتوانسته است از «مورد تجاوز قرارگرفته» در برابر حمله طرف غیراسرائیلیای که آن کشتار را مرتکب شده، محافظت کند.
● من فیلم «فینال جام جهانی» را دیدهام؛ یکی دیگر از فیلمهای اسرائیلی که در کتاب به آنها پرداختهاید. روایت فیلم را باور نکردم. شما نیز به برخی نکات حساس در این زمینه اشاره کردهاید؛ از جمله صحنه ورود به قصر یکی از ثروتمندان و نحوه رفتار فلسطینیها در آنجا. آیا شما هم احساس کردید که این صحنه ساختگی است؟
ـ قطعاً. صحنه یورش گروهی از فلسطینیان مسلح، همراه با اسیر اسرائیلی، کوهن، به قصر یکی از ثروتمندان لبنانی، با همه اشیای بسیار گرانبهایی که در آن وجود دارد، صحنهای ساختگی است. هدف از آن، به تصویر کشیدن مبارزان فلسطینی در حال لمسکردن اشیای عتیقه گرانبها و تماشای مظاهر ثروت در گوشهوکنار قصر با شگفتی و حیرت است؛ سپس با حرص و ولع به خوردن غذا و نوشیدن شراب میپردازند، رفتارهای احمقانهای از خود نشان میدهند و فیلمهای پورنوگرافیک تماشا میکنند تا فیلم وحشیگری، عقبماندگی و علاقه آنها به لذتهای ابتدایی را برجسته کند.
هدف از این صحنه، مقایسه رفتار آنها با رفتار اسیر، کوهن، است؛ کسی که با آگاهی، وقار و سادگی رفتار میکند و به آنها میآموزد چگونه از دستگاه ویدئو و سپس تلویزیون برای تماشای مسابقات جام جهانی استفاده کنند. در صحنهای دیگر، فلسطینیها او را وادار میکنند در مکانی عمومی قضای حاجت کند، اما او اصرار دارد که پیش از آن باید «دستمال توالت» در اختیارش بگذارند. بیتردید این صحنه بسیار موذیانه است.
● اما به نظر میرسد درباره فیلمهای آموس گیتای تا اندازهای اختلاف نظر داریم. او بیتردید از فیلمسازان چپگراست، اما در فیلمهایش، از جمله «من عرب هستم»، به نظر نمیرسد بتواند موضع روشنی در قبال وضعیت فلسطینیان اتخاذ کند؛ برخلاف مثلاً آوی مغربی.
ـ فکر نمیکنم درباره سینمای آموس گیتای اختلافی میان ما وجود داشته باشد. چه در فیلم «من عربی هستم» (۲۰۱۳) و چه در دیگر آثارش، رابطه او با فلسطینی پیچیده، متغیر و چندلایه است. این رابطه نه خصمانه و توجیهگرانه و سختگیرانه است، آنگونه که در سینمای سنتی صهیونیستی میبینیم، و نه مبتنی بر همبستگی ریشهای، مانند سینمای فلسطین یا سینمای چپ رادیکال که در فیلمهای آوی مغربی نمود دارد. بلکه همچنان در محدوده افق تنگ «لیبرالیسم اسرائیلی» محصور میماند. به این معنا که او از اشغالگری و ساختار نظامی و سیاسی اسرائیل انتقاد میکند، بیآنکه تا مرحله واسازی خود نظام صهیونیستی پیش برود.
فلسطینی در آثار گیتای حضور دارد و از نظر انسانی به رسمیت شناخته میشود، اما همچنان بیرون از روایت اصلی باقی میماند و بیش از آنکه کنشگری تاریخی باشد، نماد یک زخم است. او اساساً همچون آینهای برای یک بحران حضور دارد، نه بهمثابه انسانی مستقل؛ ابزاری برای خواندن شکاف درونی جامعه اسرائیل و بخشی از بستری که بحران اخلاقی و سیاسی اسرائیل را روشن میکند.

تمایزی که باید با تحسین به آن اشاره کرد
● شما یکی از پربارترین منتقدان سینمای عرب در زمینه تألیف کتابهای سینمایی هستید. موضوعاتی را که دربارهشان مینویسید، بر چه اساسی انتخاب میکنید؟
ـ از زمانی که انتشار منظم در روزنامهها را متوقف کردم، فرصت بیشتری برای مطالعه و پژوهش به دست آوردم و توانستم بهتر به کار روی کتابها و پژوهشهای گسترده و عمیق بپردازم؛ بیآنکه مانند گذشته ناچار باشم در همهجا به دنبال فیلمهای تازه بدوم. البته این به معنای آن نیست که پیگیری دقیق سینما یا حضور در جشنوارههای سینمایی را کنار گذاشتهام.
هنگامی که به تألیف کتابی فکر میکنم، میکوشم موضوعی را انتخاب کنم که ذهنم را مشغول کرده و برایم اهمیت دارد و تصور میکنم میتوانم کتاب خوبی درباره آن بنویسم. در طول دوره پژوهش، با بهرهگیری از منابع و مراجع گوناگون و البته بازبینی فیلمهای مرتبط با موضوع کتاب، میخواهم درک عمیقتری پیدا کنم و از لذت پژوهش و کشف نیز بهرهمند شوم. انتظار دارم وقتی یافتههایم را در اختیار خواننده احتمالی قرار میدهم، شاید بتوانم او را نیز در لذت دانستن سهیم کنم.

● نظرتان درباره بازار کتابهای سینمایی و ناشران آنها چیست؟ آیا محدودبودن این بازار بر تمایل بسیاری از مؤسسات انتشاراتی برای راهاندازی مجموعهای ویژه انتشار کتابهای سینمایی تأثیر میگذارد؟
ـ تأسفبار است که بازار کتاب در جهان عرب بهطور کلی و بازار کتابهای سینمایی بهطور خاص، بهتدریج رو به افول گذاشته است. این وضعیت، نخست، به آن دلیل است که بسیاری از علاقهمندان به سینما به نقد شفاهی تکیه میکنند؛ نقدی که افرادی ارائه میدهند که لزوماً از تجربه و دانش پایه برخوردار نیستند و برداشتهای شتابزده و مصرفی خود را از طریق فایلهای صوتی و ویدئوهای کوتاه در شبکههای اجتماعی منتشر میکنند.
دوم اینکه کتابهای غیرقانونیِ در دسترس در اینترنت، زیانهای بزرگی به ناشران وارد میکنند؛ ناشرانی که برای پرهیز از خطرپذیری، اکنون شمار اندکی نسخه از کتابها را چاپ میکنند.
مشکل اینجاست که مؤسسات انتشاراتی دولتی وابسته به وزارتخانههای فرهنگ، که انتظار میرود به این نوع کتابها توجه کنند، بیاعتنا هستند. مسئولان این مؤسسات همچنان سینما را وسیلهای برای سرگرمی میدانند و در نتیجه با نقد سینمایی همانگونه برخورد نمیکنند که با نقد ادبی یا رمان و داستان کوتاه برخورد میکنند.
بااینحال، باید با تحسینی بسیار از نقش «هیئت فیلم سعودی» در چند سال گذشته یاد کنم؛ نهادی که از انتشار کتابهای تخصصی سینمایی حمایت کرده است. فقط امیدوارم این کتابها در خارج از سعودی نیز توزیع شوند تا خوانندگان عرب در همهجا بتوانند به آنها دسترسی داشته باشند.
امیر العمری در کتاب تازهاش، تصویر فلسطینیان در سینمای اسرائیل را بررسی میکند و نشان میدهد چگونه بسیاری از فیلمهای اسرائیلی، حتی آثار ظاهراً انتقادی و لیبرال، فلسطینی را نه انسانی مستقل و کنشگری تاریخی، بلکه ابزاری برای بازتاب بحران اخلاقی و هویتی جامعه اسرائیل به تصویر میکشند. او فیلم «رقص با بشیر» را تلاشی برای کاستن از مسئولیت سربازان اسرائیلی در کشتار صبرا و شتیلا میداند و از صحنههای تحقیرآمیز و ساختگی در برخی آثار انتقاد میکند. العمری همچنین به افول بازار کتابهای سینمایی در جهان عرب و نقش مثبت هیئت فیلم سعودی در حمایت از انتشار این آثار میپردازد.




