امیر العمری: فلسطینی در سینما، آینه‌ای از یک بحران است، نه انسانی مستقل

منتقد مصری در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط» از غیبت، به‌حاشیه‌راندن و فیلم‌های چپ اسرائیل می‌گوید

فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
TT

امیر العمری: فلسطینی در سینما، آینه‌ای از یک بحران است، نه انسانی مستقل

فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)

آخرین کتابی که از امیر العمری، منتقد سینما، منتشر شده، به موضوعی می‌پردازد که پیش‌تر کسی به آن نپرداخته است: تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل، آن‌گونه که به نمایش درمی‌آید ــ و اغلب به نمایش درنمی‌آید. کتاب «تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل» دعوتی برای اتخاذ مواضع عاطفی و ساده‌انگارانه نیست، بلکه فرصتی مهم برای پرداختن به چگونگی برخورد سینمای اسرائیل با شهروند فلسطینی است؛ خواه خود او در فیلم حضور داشته باشد و خواه غایب باشد.
نویسنده صفحات کتاب را ورق می‌زند و دیدگاه‌های مهمی درباره رویکردی مطرح می‌کند که بیشتر فیلم‌های اسرائیلی در پرداختن به این موضوع در پیش می‌گیرند. او همچنین فیلم‌ها و سازندگانشان را با جزئیاتی بررسی می‌کند که پیش از این نیز کسی به آن‌ها نپرداخته است. گفت‌وگوی پیش رو این موضوع را روشن می‌کند.

عذاب روحی

● آنچه در کتاب شما مطرح شده، بی‌تردید حکایت از نوعی حذف و به‌حاشیه‌راندن عامدانه دارد؛ اما آیا این مسئله با این واقعیت ارتباط ندارد که محور معنایی این آثار همچنان فلسطینی است؟ همان‌طور که مثلاً در فیلم «رقص با بشیر» می‌بینیم؟

ـ در نگاه نخست، به نظر می‌رسد مضمون کلی فیلم «رقص با بشیر» (۲۰۰۸) کشتارهای فلسطینیان در صبرا و شتیلا در سال ۱۹۸۲ را آشکار می‌کند، برملا می‌سازد و محکوم می‌کند. اما توجه اصلی فیلم نه به فلسطینیان، بلکه به تصویر کشیدن بن‌بست «انسانی»‌ای معطوف است که سربازان اسرائیلی در آن گرفتار شده‌اند. فیلم تأکید می‌کند که آن‌ها «اختیاری از خود نداشته‌اند»، «به جنگی کشانده شده‌اند که هیچ‌چیز درباره‌اش نمی‌دانستند»، «جوانانی کم‌سن‌وسال بوده‌اند» و «هنگامی که فرمان سوارشدن به خودروها و حرکت به‌سوی جبهه را دریافت کردند، خواب بودند و وقتی به آنجا رسیدند، هنوز در خواب به سر می‌بردند».
به بیان دیگر، هدف اصلی فیلم تبرئه سربازان اسرائیلی، رهایی از عذاب وجدان و ادعای این است که آن‌ها نیز از آنچه رخ داده بود رنج کشیده‌اند. این ادعا حقیقت ندارد. این فیلم درباره متجاوزی است که می‌خواهد از تجاوز خود تبرئه شود. بنابراین، بازتاب‌دهنده نگاهی «لیبرال» و تصنعی است که مشخصاً غرب را مخاطب قرار می‌دهد و قصد دارد «عذاب روحی» متجاوز را به تصویر بکشد؛ متجاوزی که نتوانسته است از «مورد تجاوز قرارگرفته» در برابر حمله طرف غیراسرائیلی‌ای که آن کشتار را مرتکب شده، محافظت کند.

● من فیلم «فینال جام جهانی» را دیده‌ام؛ یکی دیگر از فیلم‌های اسرائیلی که در کتاب به آن‌ها پرداخته‌اید. روایت فیلم را باور نکردم. شما نیز به برخی نکات حساس در این زمینه اشاره کرده‌اید؛ از جمله صحنه ورود به قصر یکی از ثروتمندان و نحوه رفتار فلسطینی‌ها در آنجا. آیا شما هم احساس کردید که این صحنه ساختگی است؟

ـ قطعاً. صحنه یورش گروهی از فلسطینیان مسلح، همراه با اسیر اسرائیلی، کوهن، به قصر یکی از ثروتمندان لبنانی، با همه اشیای بسیار گران‌بهایی که در آن وجود دارد، صحنه‌ای ساختگی است. هدف از آن، به تصویر کشیدن مبارزان فلسطینی در حال لمس‌کردن اشیای عتیقه گران‌بها و تماشای مظاهر ثروت در گوشه‌وکنار قصر با شگفتی و حیرت است؛ سپس با حرص و ولع به خوردن غذا و نوشیدن شراب می‌پردازند، رفتارهای احمقانه‌ای از خود نشان می‌دهند و فیلم‌های پورنوگرافیک تماشا می‌کنند تا فیلم وحشی‌گری، عقب‌ماندگی و علاقه آن‌ها به لذت‌های ابتدایی را برجسته کند.
هدف از این صحنه، مقایسه رفتار آن‌ها با رفتار اسیر، کوهن، است؛ کسی که با آگاهی، وقار و سادگی رفتار می‌کند و به آن‌ها می‌آموزد چگونه از دستگاه ویدئو و سپس تلویزیون برای تماشای مسابقات جام جهانی استفاده کنند. در صحنه‌ای دیگر، فلسطینی‌ها او را وادار می‌کنند در مکانی عمومی قضای حاجت کند، اما او اصرار دارد که پیش از آن باید «دستمال توالت» در اختیارش بگذارند. بی‌تردید این صحنه بسیار موذیانه است.

● اما به نظر می‌رسد درباره فیلم‌های آموس گیتای تا اندازه‌ای اختلاف نظر داریم. او بی‌تردید از فیلم‌سازان چپ‌گراست، اما در فیلم‌هایش، از جمله «من عرب هستم»، به نظر نمی‌رسد بتواند موضع روشنی در قبال وضعیت فلسطینیان اتخاذ کند؛ برخلاف مثلاً آوی مغربی.

ـ فکر نمی‌کنم درباره سینمای آموس گیتای اختلافی میان ما وجود داشته باشد. چه در فیلم «من عربی هستم» (۲۰۱۳) و چه در دیگر آثارش، رابطه او با فلسطینی پیچیده، متغیر و چندلایه است. این رابطه نه خصمانه و توجیه‌گرانه و سخت‌گیرانه است، آن‌گونه که در سینمای سنتی صهیونیستی می‌بینیم، و نه مبتنی بر همبستگی ریشه‌ای، مانند سینمای فلسطین یا سینمای چپ رادیکال که در فیلم‌های آوی مغربی نمود دارد. بلکه همچنان در محدوده افق تنگ «لیبرالیسم اسرائیلی» محصور می‌ماند. به این معنا که او از اشغالگری و ساختار نظامی و سیاسی اسرائیل انتقاد می‌کند، بی‌آنکه تا مرحله واسازی خود نظام صهیونیستی پیش برود.
فلسطینی در آثار گیتای حضور دارد و از نظر انسانی به رسمیت شناخته می‌شود، اما همچنان بیرون از روایت اصلی باقی می‌ماند و بیش از آنکه کنشگری تاریخی باشد، نماد یک زخم است. او اساساً همچون آینه‌ای برای یک بحران حضور دارد، نه به‌مثابه انسانی مستقل؛ ابزاری برای خواندن شکاف درونی جامعه اسرائیل و بخشی از بستری که بحران اخلاقی و سیاسی اسرائیل را روشن می‌کند.

نویسنده، امیر العمری (آرشیو العمری)

تمایزی که باید با تحسین به آن اشاره کرد

● شما یکی از پربارترین منتقدان سینمای عرب در زمینه تألیف کتاب‌های سینمایی هستید. موضوعاتی را که درباره‌شان می‌نویسید، بر چه اساسی انتخاب می‌کنید؟

ـ از زمانی که انتشار منظم در روزنامه‌ها را متوقف کردم، فرصت بیشتری برای مطالعه و پژوهش به دست آوردم و توانستم بهتر به کار روی کتاب‌ها و پژوهش‌های گسترده و عمیق بپردازم؛ بی‌آنکه مانند گذشته ناچار باشم در همه‌جا به دنبال فیلم‌های تازه بدوم. البته این به معنای آن نیست که پیگیری دقیق سینما یا حضور در جشنواره‌های سینمایی را کنار گذاشته‌ام.
هنگامی که به تألیف کتابی فکر می‌کنم، می‌کوشم موضوعی را انتخاب کنم که ذهنم را مشغول کرده و برایم اهمیت دارد و تصور می‌کنم می‌توانم کتاب خوبی درباره آن بنویسم. در طول دوره پژوهش، با بهره‌گیری از منابع و مراجع گوناگون و البته بازبینی فیلم‌های مرتبط با موضوع کتاب، می‌خواهم درک عمیق‌تری پیدا کنم و از لذت پژوهش و کشف نیز بهره‌مند شوم. انتظار دارم وقتی یافته‌هایم را در اختیار خواننده احتمالی قرار می‌دهم، شاید بتوانم او را نیز در لذت دانستن سهیم کنم.

از فیلم «من عرب هستم» ساخته آموس گیتای (آگاف فیلمز)

● نظرتان درباره بازار کتاب‌های سینمایی و ناشران آن‌ها چیست؟ آیا محدودبودن این بازار بر تمایل بسیاری از مؤسسات انتشاراتی برای راه‌اندازی مجموعه‌ای ویژه انتشار کتاب‌های سینمایی تأثیر می‌گذارد؟

ـ تأسف‌بار است که بازار کتاب در جهان عرب به‌طور کلی و بازار کتاب‌های سینمایی به‌طور خاص، به‌تدریج رو به افول گذاشته است. این وضعیت، نخست، به آن دلیل است که بسیاری از علاقه‌مندان به سینما به نقد شفاهی تکیه می‌کنند؛ نقدی که افرادی ارائه می‌دهند که لزوماً از تجربه و دانش پایه برخوردار نیستند و برداشت‌های شتاب‌زده و مصرفی خود را از طریق فایل‌های صوتی و ویدئوهای کوتاه در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند.
دوم اینکه کتاب‌های غیرقانونیِ در دسترس در اینترنت، زیان‌های بزرگی به ناشران وارد می‌کنند؛ ناشرانی که برای پرهیز از خطرپذیری، اکنون شمار اندکی نسخه از کتاب‌ها را چاپ می‌کنند.
مشکل اینجاست که مؤسسات انتشاراتی دولتی وابسته به وزارتخانه‌های فرهنگ، که انتظار می‌رود به این نوع کتاب‌ها توجه کنند، بی‌اعتنا هستند. مسئولان این مؤسسات همچنان سینما را وسیله‌ای برای سرگرمی می‌دانند و در نتیجه با نقد سینمایی همان‌گونه برخورد نمی‌کنند که با نقد ادبی یا رمان و داستان کوتاه برخورد می‌کنند.
بااین‌حال، باید با تحسینی بسیار از نقش «هیئت فیلم سعودی» در چند سال گذشته یاد کنم؛ نهادی که از انتشار کتاب‌های تخصصی سینمایی حمایت کرده است. فقط امیدوارم این کتاب‌ها در خارج از سعودی نیز توزیع شوند تا خوانندگان عرب در همه‌جا بتوانند به آن‌ها دسترسی داشته باشند.

امیر العمری در کتاب تازه‌اش، تصویر فلسطینیان در سینمای اسرائیل را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه بسیاری از فیلم‌های اسرائیلی، حتی آثار ظاهراً انتقادی و لیبرال، فلسطینی را نه انسانی مستقل و کنشگری تاریخی، بلکه ابزاری برای بازتاب بحران اخلاقی و هویتی جامعه اسرائیل به تصویر می‌کشند. او فیلم «رقص با بشیر» را تلاشی برای کاستن از مسئولیت سربازان اسرائیلی در کشتار صبرا و شتیلا می‌داند و از صحنه‌های تحقیرآمیز و ساختگی در برخی آثار انتقاد می‌کند. العمری همچنین به افول بازار کتاب‌های سینمایی در جهان عرب و نقش مثبت هیئت فیلم سعودی در حمایت از انتشار این آثار می‌پردازد.



امیر العمری: فلسطینی در سینما، آینه‌ای از یک بحران است، نه انسانی مستقل

فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
TT

امیر العمری: فلسطینی در سینما، آینه‌ای از یک بحران است، نه انسانی مستقل

فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)

آخرین کتابی که از امیر العمری، منتقد سینما، منتشر شده، به موضوعی می‌پردازد که پیش‌تر کسی به آن نپرداخته است: تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل، آن‌گونه که به نمایش درمی‌آید ــ و اغلب به نمایش درنمی‌آید. کتاب «تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل» دعوتی برای اتخاذ مواضع عاطفی و ساده‌انگارانه نیست، بلکه فرصتی مهم برای پرداختن به چگونگی برخورد سینمای اسرائیل با شهروند فلسطینی است؛ خواه خود او در فیلم حضور داشته باشد و خواه غایب باشد.
نویسنده صفحات کتاب را ورق می‌زند و دیدگاه‌های مهمی درباره رویکردی مطرح می‌کند که بیشتر فیلم‌های اسرائیلی در پرداختن به این موضوع در پیش می‌گیرند. او همچنین فیلم‌ها و سازندگانشان را با جزئیاتی بررسی می‌کند که پیش از این نیز کسی به آن‌ها نپرداخته است. گفت‌وگوی پیش رو این موضوع را روشن می‌کند.

عذاب روحی

● آنچه در کتاب شما مطرح شده، بی‌تردید حکایت از نوعی حذف و به‌حاشیه‌راندن عامدانه دارد؛ اما آیا این مسئله با این واقعیت ارتباط ندارد که محور معنایی این آثار همچنان فلسطینی است؟ همان‌طور که مثلاً در فیلم «رقص با بشیر» می‌بینیم؟

ـ در نگاه نخست، به نظر می‌رسد مضمون کلی فیلم «رقص با بشیر» (۲۰۰۸) کشتارهای فلسطینیان در صبرا و شتیلا در سال ۱۹۸۲ را آشکار می‌کند، برملا می‌سازد و محکوم می‌کند. اما توجه اصلی فیلم نه به فلسطینیان، بلکه به تصویر کشیدن بن‌بست «انسانی»‌ای معطوف است که سربازان اسرائیلی در آن گرفتار شده‌اند. فیلم تأکید می‌کند که آن‌ها «اختیاری از خود نداشته‌اند»، «به جنگی کشانده شده‌اند که هیچ‌چیز درباره‌اش نمی‌دانستند»، «جوانانی کم‌سن‌وسال بوده‌اند» و «هنگامی که فرمان سوارشدن به خودروها و حرکت به‌سوی جبهه را دریافت کردند، خواب بودند و وقتی به آنجا رسیدند، هنوز در خواب به سر می‌بردند».
به بیان دیگر، هدف اصلی فیلم تبرئه سربازان اسرائیلی، رهایی از عذاب وجدان و ادعای این است که آن‌ها نیز از آنچه رخ داده بود رنج کشیده‌اند. این ادعا حقیقت ندارد. این فیلم درباره متجاوزی است که می‌خواهد از تجاوز خود تبرئه شود. بنابراین، بازتاب‌دهنده نگاهی «لیبرال» و تصنعی است که مشخصاً غرب را مخاطب قرار می‌دهد و قصد دارد «عذاب روحی» متجاوز را به تصویر بکشد؛ متجاوزی که نتوانسته است از «مورد تجاوز قرارگرفته» در برابر حمله طرف غیراسرائیلی‌ای که آن کشتار را مرتکب شده، محافظت کند.

● من فیلم «فینال جام جهانی» را دیده‌ام؛ یکی دیگر از فیلم‌های اسرائیلی که در کتاب به آن‌ها پرداخته‌اید. روایت فیلم را باور نکردم. شما نیز به برخی نکات حساس در این زمینه اشاره کرده‌اید؛ از جمله صحنه ورود به قصر یکی از ثروتمندان و نحوه رفتار فلسطینی‌ها در آنجا. آیا شما هم احساس کردید که این صحنه ساختگی است؟

ـ قطعاً. صحنه یورش گروهی از فلسطینیان مسلح، همراه با اسیر اسرائیلی، کوهن، به قصر یکی از ثروتمندان لبنانی، با همه اشیای بسیار گران‌بهایی که در آن وجود دارد، صحنه‌ای ساختگی است. هدف از آن، به تصویر کشیدن مبارزان فلسطینی در حال لمس‌کردن اشیای عتیقه گران‌بها و تماشای مظاهر ثروت در گوشه‌وکنار قصر با شگفتی و حیرت است؛ سپس با حرص و ولع به خوردن غذا و نوشیدن شراب می‌پردازند، رفتارهای احمقانه‌ای از خود نشان می‌دهند و فیلم‌های پورنوگرافیک تماشا می‌کنند تا فیلم وحشی‌گری، عقب‌ماندگی و علاقه آن‌ها به لذت‌های ابتدایی را برجسته کند.
هدف از این صحنه، مقایسه رفتار آن‌ها با رفتار اسیر، کوهن، است؛ کسی که با آگاهی، وقار و سادگی رفتار می‌کند و به آن‌ها می‌آموزد چگونه از دستگاه ویدئو و سپس تلویزیون برای تماشای مسابقات جام جهانی استفاده کنند. در صحنه‌ای دیگر، فلسطینی‌ها او را وادار می‌کنند در مکانی عمومی قضای حاجت کند، اما او اصرار دارد که پیش از آن باید «دستمال توالت» در اختیارش بگذارند. بی‌تردید این صحنه بسیار موذیانه است.

● اما به نظر می‌رسد درباره فیلم‌های آموس گیتای تا اندازه‌ای اختلاف نظر داریم. او بی‌تردید از فیلم‌سازان چپ‌گراست، اما در فیلم‌هایش، از جمله «من عرب هستم»، به نظر نمی‌رسد بتواند موضع روشنی در قبال وضعیت فلسطینیان اتخاذ کند؛ برخلاف مثلاً آوی مغربی.

ـ فکر نمی‌کنم درباره سینمای آموس گیتای اختلافی میان ما وجود داشته باشد. چه در فیلم «من عربی هستم» (۲۰۱۳) و چه در دیگر آثارش، رابطه او با فلسطینی پیچیده، متغیر و چندلایه است. این رابطه نه خصمانه و توجیه‌گرانه و سخت‌گیرانه است، آن‌گونه که در سینمای سنتی صهیونیستی می‌بینیم، و نه مبتنی بر همبستگی ریشه‌ای، مانند سینمای فلسطین یا سینمای چپ رادیکال که در فیلم‌های آوی مغربی نمود دارد. بلکه همچنان در محدوده افق تنگ «لیبرالیسم اسرائیلی» محصور می‌ماند. به این معنا که او از اشغالگری و ساختار نظامی و سیاسی اسرائیل انتقاد می‌کند، بی‌آنکه تا مرحله واسازی خود نظام صهیونیستی پیش برود.
فلسطینی در آثار گیتای حضور دارد و از نظر انسانی به رسمیت شناخته می‌شود، اما همچنان بیرون از روایت اصلی باقی می‌ماند و بیش از آنکه کنشگری تاریخی باشد، نماد یک زخم است. او اساساً همچون آینه‌ای برای یک بحران حضور دارد، نه به‌مثابه انسانی مستقل؛ ابزاری برای خواندن شکاف درونی جامعه اسرائیل و بخشی از بستری که بحران اخلاقی و سیاسی اسرائیل را روشن می‌کند.

نویسنده، امیر العمری (آرشیو العمری)

تمایزی که باید با تحسین به آن اشاره کرد

● شما یکی از پربارترین منتقدان سینمای عرب در زمینه تألیف کتاب‌های سینمایی هستید. موضوعاتی را که درباره‌شان می‌نویسید، بر چه اساسی انتخاب می‌کنید؟

ـ از زمانی که انتشار منظم در روزنامه‌ها را متوقف کردم، فرصت بیشتری برای مطالعه و پژوهش به دست آوردم و توانستم بهتر به کار روی کتاب‌ها و پژوهش‌های گسترده و عمیق بپردازم؛ بی‌آنکه مانند گذشته ناچار باشم در همه‌جا به دنبال فیلم‌های تازه بدوم. البته این به معنای آن نیست که پیگیری دقیق سینما یا حضور در جشنواره‌های سینمایی را کنار گذاشته‌ام.
هنگامی که به تألیف کتابی فکر می‌کنم، می‌کوشم موضوعی را انتخاب کنم که ذهنم را مشغول کرده و برایم اهمیت دارد و تصور می‌کنم می‌توانم کتاب خوبی درباره آن بنویسم. در طول دوره پژوهش، با بهره‌گیری از منابع و مراجع گوناگون و البته بازبینی فیلم‌های مرتبط با موضوع کتاب، می‌خواهم درک عمیق‌تری پیدا کنم و از لذت پژوهش و کشف نیز بهره‌مند شوم. انتظار دارم وقتی یافته‌هایم را در اختیار خواننده احتمالی قرار می‌دهم، شاید بتوانم او را نیز در لذت دانستن سهیم کنم.

از فیلم «من عرب هستم» ساخته آموس گیتای (آگاف فیلمز)

● نظرتان درباره بازار کتاب‌های سینمایی و ناشران آن‌ها چیست؟ آیا محدودبودن این بازار بر تمایل بسیاری از مؤسسات انتشاراتی برای راه‌اندازی مجموعه‌ای ویژه انتشار کتاب‌های سینمایی تأثیر می‌گذارد؟

ـ تأسف‌بار است که بازار کتاب در جهان عرب به‌طور کلی و بازار کتاب‌های سینمایی به‌طور خاص، به‌تدریج رو به افول گذاشته است. این وضعیت، نخست، به آن دلیل است که بسیاری از علاقه‌مندان به سینما به نقد شفاهی تکیه می‌کنند؛ نقدی که افرادی ارائه می‌دهند که لزوماً از تجربه و دانش پایه برخوردار نیستند و برداشت‌های شتاب‌زده و مصرفی خود را از طریق فایل‌های صوتی و ویدئوهای کوتاه در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند.
دوم اینکه کتاب‌های غیرقانونیِ در دسترس در اینترنت، زیان‌های بزرگی به ناشران وارد می‌کنند؛ ناشرانی که برای پرهیز از خطرپذیری، اکنون شمار اندکی نسخه از کتاب‌ها را چاپ می‌کنند.
مشکل اینجاست که مؤسسات انتشاراتی دولتی وابسته به وزارتخانه‌های فرهنگ، که انتظار می‌رود به این نوع کتاب‌ها توجه کنند، بی‌اعتنا هستند. مسئولان این مؤسسات همچنان سینما را وسیله‌ای برای سرگرمی می‌دانند و در نتیجه با نقد سینمایی همان‌گونه برخورد نمی‌کنند که با نقد ادبی یا رمان و داستان کوتاه برخورد می‌کنند.
بااین‌حال، باید با تحسینی بسیار از نقش «هیئت فیلم سعودی» در چند سال گذشته یاد کنم؛ نهادی که از انتشار کتاب‌های تخصصی سینمایی حمایت کرده است. فقط امیدوارم این کتاب‌ها در خارج از سعودی نیز توزیع شوند تا خوانندگان عرب در همه‌جا بتوانند به آن‌ها دسترسی داشته باشند.

امیر العمری در کتاب تازه‌اش، تصویر فلسطینیان در سینمای اسرائیل را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه بسیاری از فیلم‌های اسرائیلی، حتی آثار ظاهراً انتقادی و لیبرال، فلسطینی را نه انسانی مستقل و کنشگری تاریخی، بلکه ابزاری برای بازتاب بحران اخلاقی و هویتی جامعه اسرائیل به تصویر می‌کشند. او فیلم «رقص با بشیر» را تلاشی برای کاستن از مسئولیت سربازان اسرائیلی در کشتار صبرا و شتیلا می‌داند و از صحنه‌های تحقیرآمیز و ساختگی در برخی آثار انتقاد می‌کند. العمری همچنین به افول بازار کتاب‌های سینمایی در جهان عرب و نقش مثبت هیئت فیلم سعودی در حمایت از انتشار این آثار می‌پردازد.


سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ
TT

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

مرح البقاعی در کتاب خود با عنوان «بعد نقطة التحول... من الثورة إلى سقوط بشار الأسد: خمسة عشر عاماً غيّرت سوريا والشرق الأوسط/ پس از نقطه عطف... از انقلاب تا سقوط بشار اسد: پانزده سالی که سوریه و خاورمیانه را تغییر داد»، که به زبان انگلیسی از سوی انتشارات «اسکای هورس» منتشر شده است، تنها پنجره‌ای به روی پانزده سال از تاریخ سوریه نمی‌گشاید، بلکه دریچه‌ای گسترده به یکی از سخت‌ترین و پیچیده‌ترین دوره‌های تاریخ منطقه نیز باز می‌کند. این سفری است که از درعا آغاز می‌شود؛ از همان لحظه‌ای که فریاد آزادی از خیابان‌های شهری کوچک در سوریه برخاست و به پژواکی تبدیل شد که سراسر منطقه را به لرزه درآورد. این سفر تا ۸ دسامبر ۲۰۲۴ ادامه می‌یابد؛ روزی که پرونده حاکمیت خاندان اسد بسته شد، بی‌آنکه پرسش‌های بزرگ سوریه نیز با آن به پایان برسد.
عنوان کتاب، به‌خودی‌خود، حاوی تناقضی تاریخی و عمیق است؛ زیرا «نقطه عطف» لزوماً پایان راه نیست، بلکه ممکن است لحظه آغاز دشوارترین بخش مسیر باشد. سقوط یک نظام سیاسی لزوماً به معنای تولد یک دولت نیست و پایان‌یافتن دوره‌ای از استبداد به‌تنهایی برای ساختن آینده‌ای مبتنی بر آزادی، عدالت و شهروندی کافی نیست... «سوریه میان پایان گذشته و آغاز آینده ایستاده است؛ با خاطره‌ای سنگین و چشم‌اندازی گشوده به احتمالاتی که همچنان سیاست، جغرافیا و تاریخ بر سر آن‌ها کشمکش دارند.»
نویسنده از ایوان تحلیل سرد به فاجعه سوریه نمی‌نگرد و به بازچینی رویدادها بر اساس توالی زمانی آن‌ها بسنده نمی‌کند... او از درون تجربه می‌نویسد؛ از جایگاه شاهدی که تحولات سرزمینش را دنبال کرده و دیده است که چگونه یک رؤیای جمعی می‌تواند در معرض آزمون‌های تاریخ قرار گیرد و چگونه اراده ملت‌ها با منافع قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی درهم می‌آمیزد، تا جایی که سرنوشت کشوری تمام‌عیار به صحنه منازعه‌ای تبدیل می‌شود که از مرزهای آن فراتر می‌رود... «سوریه صرفاً قطعه‌ای بر نقشه منافع بین‌المللی نیست، پرونده‌ای برای مذاکره که پایتخت‌ها آن را دست‌به‌دست کنند یا عددی در محاسبات جنگ‌ها و موازنه قدرت‌ها نیست. سوریه یک ملت است، با خاطره‌ها، خانه‌ها، نام‌ها، چهره‌ها و نسل‌هایی که بهای سنگینی پرداخته‌اند تا آینده همچنان اسیر گذشته نماند.»
در قلب این روایت، فوری‌ترین مسئله سوریه قرار دارد: چگونه می‌توان وطنی را از نو ساخت که از فرزندانش نخواهد برای تعلق‌داشتن به آن، شبیه یکدیگر باشند؟ و چگونه می‌توان از دولتی که معنای وطن را در انحصار خود گرفته بود، به دولتی گذر کرد که در آن وطن به‌طور برابر به همه شهروندانش تعلق داشته باشد؟ «وحدت واقعی سوریه با محو تفاوت‌هایش حفظ نمی‌شود، بلکه با پاسداری از تنوع آن استوار می‌ماند؛ با بازتولید ترس ساخته نمی‌شود، بلکه به بنیان‌نهادن پیمانی ملی نیاز دارد که کرامت انسان و حقوق او را، فارغ از هویت و وابستگی‌اش، به رسمیت بشناسد.»
شاید تأمل‌برانگیزترین نکته در این سفر آن باشد که «تاریخ برای ملت‌ها پایان‌هایی کامل و تمام‌شده رقم نمی‌زند. انقلاب‌ها تنها با آنچه سرنگون کرده‌اند سنجیده نمی‌شوند، بلکه باید دید پس از سقوط چه چیزی می‌توانند بنا کنند. آزادی لحظه‌ای گذرا از رهایی نیست، بلکه مسئولیتی سیاسی، اخلاقی و تاریخی است که به نهادهای عادلانه، شهروندی برابر، خاطره‌ای عاری از انتقام و آینده‌ای نیاز دارد که هیچ‌کس را کنار نگذارد.»
تصاویری که به گفته نویسنده این اثر را همراهی می‌کنند، بُعد دیگری به متن می‌افزایند؛ این تصاویر صرفاً مستندنگاری بصری سال‌های گذشته نیستند، بلکه گواهانی بر دورانی‌اند که سوری‌ها با تمام رؤیاها، شکست‌ها و فداکاری‌هایش زیسته‌اند. برخی تصاویر آنچه را زبان از بیانش ناتوان است، بازمی‌گویند و برخی چهره‌ها چکیده‌ای از تاریخ را در خود دارند که حتی مجلدات کامل نیز از گنجاندن آن ناتوان‌اند.
این کتاب در جوهر خود، نه مرثیه‌ای برای سوریه گذشته است و نه جشنی گذرا برای سقوط یک نظام؛ بلکه «تلاشی برای خواندن فاصله عظیم میان رؤیا و واقعیت، میان انقلاب و دولت، و میان آزادسازی سرزمین و آزادسازی انسان» است. این کتاب یادآوری می‌کند که سرزمین‌ها ممکن است بشکنند و نظام‌های سیاسی، حوزه‌های نفوذ و موازنه قدرت‌های پیرامونشان تغییر کنند، اما حق آن‌ها برای آغاز دوباره از میان نمی‌رود... «سوریه‌ای که پس از پانزده سال آتش بیرون آمده، تنها به تاریخی که درباره‌اش نوشته شود نیاز ندارد؛ بلکه به آینده‌ای نیازمند است که به دست همه فرزندانش نوشته شود.» و «سقوط استبداد ممکن است دروازه تاریخ را بگشاید، اما تنها ساختن آزادی است که به تاریخ معنا می‌بخشد»؛ چنان‌که در کتاب آمده است.


«فرانسه تسلیم‌ناپذیر» تاریخ‌ساز می‌شود؛ چگونه یک برنامه سیاسی به پرفروش‌ترین کتاب تبدیل شد؟

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)
کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)
TT

«فرانسه تسلیم‌ناپذیر» تاریخ‌ساز می‌شود؛ چگونه یک برنامه سیاسی به پرفروش‌ترین کتاب تبدیل شد؟

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)
کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)

کتاب «آینده مشترک ما» (L’Avenir en commun)، منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (La Dispute)، یک مانیفست سیاسی استثنایی و پدیده‌ای بی‌سابقه در عرصه انتخاباتی و ادبی فرانسه به شمار می‌رود.
این اثر دیگر صرفاً یک جزوه حزبی یا بیانیه انتخاباتی گذرا نیست؛ بلکه به رویدادی عمومی تبدیل شده که رکوردها را شکسته و در صدر فهرست پرفروش‌ترین کتاب‌ها در کتاب‌فروشی‌های فرانسه قرار گرفته است. به این ترتیب، برای نخستین‌بار در تاریخ فرانسه، یک کتاب حاوی برنامه سیاسی به پدیده‌ای عامه‌پسند و پرفروش (Best-seller) تبدیل شده و نخستین چاپ آن، شامل ۸۰ هزار نسخه، بلافاصله پس از عرضه به بازار به فروش رفته است.

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)

این استقبال کم‌نظیر، رابطه شهروند فرانسوی با برنامه‌های مکتوب را از نو تعریف می‌کند و چشم‌انداز جنبش «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» (LFI) به رهبری بنیان‌گذار آن، ژان‌لوک ملانشون، را به‌عنوان جایگزینی ساختاری و فراگیر برای نظام حکمرانی کنونی، در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۷، مطرح می‌سازد؛ چشم‌اندازی که مجموعه‌ای از تصمیم‌ها را برای گسست از سیاست‌های لیبرالی مسلط بر کاخ الیزه در دهه گذشته پیشنهاد می‌کند.

ژان‌لوک ملانشون، بنیان‌گذار جنبش «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» (آ.اف.پ)

فلسفه نقطه عزیمت و زمان‌بندی مبتنی بر «وضعیت اضطراری»

نسخه کنونی کتاب بر پایه طرحی فکری و جامع شکل گرفته که با دقت تدوین شده تا از چارچوب سنتی برنامه‌های چپ کلاسیک فراتر برود. متن این اثر به ۶ بخش اصلی تقسیم شده که در قالب ۲۳ فصل و ۱۱۱ واحد تفصیلی تنظیم شده‌اند و بیش از هزار اقدام جزئی (۱۰۶۹ تدبیر مشخص) را در بر می‌گیرند؛ اقداماتی که بازبینی و تنظیم شده‌اند تا برنامه‌ای کامل و پایدار برای اداره کشور ارائه دهند.
زمان رونمایی از این مجموعه گسترده برنامه‌ها نیز تصادفی نبود؛ بلکه هم‌زمان با گردهمایی‌های گسترده مردمی در حومه پاریس صورت گرفت که مسئول برنامه، کلمنس گته، و هماهنگ‌کننده کل، مانوئل بومبار، آن‌ها را هدایت کردند تا بر وجه مردمی این طرح تأکید کنند.
رویکرد تحلیلی متن از تشخیص بحران تمدنی و اجتماعی آغاز می‌شود و از تمایل جنبش برای اعلام فوری «وضعیت اضطراری اجتماعی» سخن می‌گوید. این رویکرد همچنین بر راهبرد استفاده از فرمان‌های فوری ریاست‌جمهوری برای اجرای تصمیم‌های ضروری اقتصادی تکیه دارد؛ اقدامی با هدف عبور از بوروکراسی سنتی پارلمانی در مواجهه با بازارهای مالی.

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت»

انقلاب اجتماعی در دستمزدها و طراحی دوباره نظام بازنشستگی

در صدر تحولات ملموس این برنامه، بخش اجتماعی و حمایت از قدرت خرید قرار دارد که سنگ‌بنای دکترین سیاسی کتاب «آینده مشترک ما» محسوب می‌شود. کتاب به وعده‌های مبهم بسنده نمی‌کند، بلکه مجموعه‌ای از تصمیم‌های جسورانه و قاطع را در دستور کار قرار می‌دهد که مهم‌ترین آن‌ها افزایش حداقل دستمزد (SMIC) به حدود ۱۷۰۰ یورو خالص است؛ اقدامی که با هدف اصلاح نابسامانی‌های ناشی از تورم پیشنهاد شده است.
این تصمیم با لغو قوانین بحث‌برانگیز بازنشستگی و بازگشت قطعی به گزینه بازنشستگی در ۶۰ سالگی همراه می‌شود.
این چشم‌انداز اجتماعی با ارزیابی دوباره و فراگیر جایگاه خدمات عمومی، ارائه حمایت گسترده از خانواده‌های تک‌سرپرست و نیز استقرار اصل پوشش همگانی درمانی تکمیل می‌شود؛ اصلی که تضمین می‌کند دولت تمام هزینه‌های درمان شهروندان را بازپرداخت کند. مجموعه این اقدامات، چارچوبی یکپارچه برای بازتوزیع ثروت و حمایت از آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه فراهم می‌آورد.

ژان‌لوک ملانشون، بنیان‌گذار جنبش «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» (آ.اف.پ)

برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه زیست‌محیطی و ترسیم دوباره نقشه مناطق

کتاب فضای گسترده‌ای را به آنچه «برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه زیست‌محیطی» نامیده می‌شود اختصاص داده است؛ مفهومی که از حفاظت سنتی طبیعت فراتر می‌رود و به بازسازی کامل ساختار اداری و جغرافیایی جمهوری فرانسه می‌انجامد.
این برنامه پیشنهاد می‌کند تقسیم‌بندی‌های سنتی با آنچه «مناطق بوم‌شناختی» نامیده می‌شود جایگزین شوند؛ مناطقی که مرزهای طبیعی و منابع حیاتی، مانند مسیر رودخانه‌ها و حوزه‌های کشاورزی، مبنای تعیین آن‌هاست. هدف از این طرح، فراهم‌کردن امکان سازگاری مستقیم مناطق مسکونی با تغییرات اقلیمی و دستیابی به حاکمیت غذایی است.
این تحول ساختاری بنیادین با پایبندی حزب به راهبرد خود برای کنارگذاشتن تدریجی و کامل انرژی هسته‌ای و سوخت‌های فسیلی و جایگزین‌کردن آن‌ها با انرژی‌های تجدیدپذیر همراه است. همچنین تأسیس وزارتخانه‌ای جدید برای تولید مواد غذایی پیشنهاد شده که وظیفه آن نظارت بر پایبندی شرکت‌ها به استانداردهای زیست‌محیطی و پیوندزدن حمایت‌های دولتی با میزان رعایت الزامات حفاظت از طبیعت است.

اقتصادی در تقابل با بازارهای مالی و سلاح «حق مصادره»

جهت‌گیری‌های مالی این برنامه به دلیل جسارت و حمله مستقیم آن به تمرکز ثروت و به چالش کشیدن نظام مالی جهانی، بحث‌های گسترده‌ای برانگیخته است.
این برنامه بر تزریق بیش از صد میلیارد یورو به خزانه دولت از طریق استقرار نظام مالیاتی تصاعدی سخت‌گیرانه برای صاحبان درآمدهای بالا و ثروت شرکت‌های بزرگ حساب می‌کند. این رویکرد از ایده‌های مطرح‌شده در سطح بین‌المللی درباره مالیات‌ستانی از ثروتمندان برای تأمین مالی عادلانه خدمات عمومی الهام گرفته است.
برای تضمین استقلال تصمیم‌گیری اقتصادی از نوسانات بازارها، برنامه پیشنهاد می‌کند یک مجموعه بانکی عمومی و مستقل تأسیس شود که به‌طور انحصاری تأمین مالی پروژه‌های سرمایه‌گذاری بلندمدت مرتبط با گذار زیست‌محیطی را بر عهده بگیرد.
متن همچنین بندی انقلابی دارد که به دولت «حق استثنایی مصادره» کارخانه‌ها و مؤسسات تولیدی حیاتی را اعطا می‌کند؛ در صورتی که دولت تشخیص دهد شیوه اداره آن‌ها امنیت ملی یا منافع عالی جامعه را به خطر می‌اندازد.

مهار هوش مصنوعی و تأسیس جمهوری ششم

این متن از تحولات شتابان فناوری و قانون اساسی نیز غافل نمانده است. کتاب فصلی کامل را به قانون‌گذاری و حکمرانی هوش مصنوعی اختصاص داده و خواستار ایجاد یک مأموریت عالی ملی و نهادی نظارتی برای تنظیم بازار و اطمینان از ایمنی سامانه‌های هوشمند پرخطر شده است.
این برنامه در اقدامی با ابعاد فلسفی، خواستار ممنوعیت کامل فناوری‌های هوش مصنوعی است که با هدف شبیه‌سازی روابط عاطفی با انسان‌ها طراحی شده‌اند؛ اقدامی برای محافظت از بافت اجتماعی در برابر بیگانگی ناشی از فناوری.
در عرصه سیاسی و نهادی نیز بخش مربوط به قانون اساسی حامل بلندپروازی‌ای بنیادین است که در پی پایان‌دادن به نظام ریاست‌جمهوری کنونی و تأسیس «جمهوری ششم» است. این برنامه خواستار تشکیل یک مجلس مؤسسان برای تدوین قانون اساسی جدید بر پایه ایده «حاکمیت دائمی مردم» شده است.
همچنین استقرار نظام کامل انتخابات تناسبی در انتخابات پارلمانی را برای تضمین نمایندگی عادلانه همه جریان‌های فکری پیشنهاد می‌کند و خواستار فعال‌سازی ابزارهای دموکراسی مستقیم است تا مردم بتوانند قوانین را تصویب کنند و مسئولان را از مقام خود برکنار سازند.

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت»

چگونه یک برنامه سیاسی به پدیده‌ای ادبی و مردمی تبدیل شد؟

راز تبدیل این کتاب به نخستین اثر از نوع خود در تاریخ فرانسه، از نظر سرعت انتشار عمومی، در شیوه منحصربه‌فرد تدوین و قیمت‌گذاری حساب‌شده آن نهفته است.
این برنامه پشت درهای بسته نوشته نشده، بلکه حاصل فرایندی مشارکتی و گسترده است که بیش از ۲۴ هزار مشارکت شهروندی را در بر گرفته و در کنار آن، جلسات استماع فشرده‌ای با اتحادیه‌های کارگری، انجمن‌ها، کارشناسان فکری و متخصصان محیط‌زیست برگزار شده است.
این احساس تعلق جمعی به محتوای کتاب باعث شده هزاران شهروند و جوان آن را نه‌فقط برای مطالعه شخصی، بلکه برای هدیه‌دادن و انتشار آن به‌عنوان ابزاری برای اقناع مستقیم سیاسی خریداری کنند.
عوامل هوشمندانه دیگری نیز در زمینه عرضه کتاب به این استقبال کمک کرده‌اند؛ از جمله قیمت بسیار پایین و مردمی آن که تنها ۴٫۹ یورو تعیین شده و موانع مالی را از میان برداشته و دسترسی همه اقشار اجتماعی به آن را ممکن ساخته است.
هجوم مردم به کتاب‌فروشی‌ها و خالی‌شدن قفسه‌ها از موجودی نشان می‌دهد که این کتاب از یک متن سیاسی صرف فراتر رفته و به سندی نمادین از مقاومت اجتماعی و امید به آنچه نویسندگان و هوادارانش «زندگی بهتر» در فرانسه جدید می‌نامند، تبدیل شده است.