نویسندگان و فیلسوفان جهان چگونه به کتابخانه‌های خود می‌نگریستند؟

کتابی مستند درباره رابطه اهل قلم با مطالعه و کتاب‌اندوزی

نویسندگان و فیلسوفان جهان چگونه به کتابخانه‌های خود می‌نگریستند؟
TT

نویسندگان و فیلسوفان جهان چگونه به کتابخانه‌های خود می‌نگریستند؟

نویسندگان و فیلسوفان جهان چگونه به کتابخانه‌های خود می‌نگریستند؟

کتاب‌ها و آثاری که نویسندگان و آفرینندگان از دورترین روزگاران تا امروز، عصاره اندیشه‌ها و چکیده شهودها و رنج‌های فکری خود را در آنها ریخته‌اند، همواره مورد ستایش میلیون‌ها خواننده بوده‌اند؛ خوانندگانی که آنها را توشه معرفتی خود، راهنمای خویش به سوی راه درست و نوری برای بیرون آمدن از تونل نادانی دانسته‌اند. ابوعثمان جاحظ شاید یکی از بزرگ‌ترین ادیبان و نویسندگانی باشد که کتاب را ستوده و از محاسن آن تمجید کرده است. او در «البیان و التبیین» کتاب را چنین توصیف می‌کند: «هم‌نشینی است که تو را نمی‌ستاید، دوستی است که فریبت نمی‌دهد، همراهی است که از تو خسته نمی‌شود و همسایه‌ای است که از تو دلگیر نمی‌شود.» شاید این توصیف جاحظ از کتاب بعدها در سخن مشهور المتنبّی بازتاب یافته باشد که می‌گوید: «عزیزترین جایگاه در دنیا زین اسب تیزروست، و بهترین همنشین در میان آدمیان کتاب است.»
نکته قابل توجه آن است که نقش کتاب‌ها در عصر جدید دیگر تنها به انتقال دانش و ابزاری برای آن محدود نمی‌شود، بلکه خود به موضوعی برای پرداخت ادبی، انگیزه‌ای برای الهام و موضوعی برای ستایش نویسندگان و مؤلفان تبدیل شده‌اند؛ نویسندگانی که از ستایش مطالعه و تشویق به خرید و گردآوری کتاب‌ها دست نکشیده‌اند و حتی به ثبت و مستندسازی شیوه‌ای پرداخته‌اند که کتابخانه‌های خانگی خود را بر اساس آن بنا کرده‌اند. از آنجا که آثار مربوط به این موضوع بیش از آن است که بتوان آنها را برشمرد، کافی است در میان آنها به کتاب «تاریخ کتابخانه‌ها» نوشته آلفرد هیسل، «کتابخانه‌ها در جهان باستان» نوشته لیونل کَسون و کتاب «کتاب‌ها در زندگی من» اثر هنری میلر اشاره کنیم.
اگر نویسنده و متفکر آرژانتینی، بورخس، که از کودکی نابینا شد، بهشت را در قالب کتابخانه‌ای عظیم و بی‌نهایت گسترده تصور می‌کرد، تب عشق او به کتاب به دستیارش آلبرتو مانگوئل نیز سرایت کرد؛ کسی که سال‌ها آثار مختلف را برای او با صدای بلند می‌خواند و سپس خود به تألیف چندین کتاب درباره آیین‌های مطالعه و نوشتن و زیبایی‌شناسی کتاب‌ها و کتابخانه‌ها پرداخت. از برجسته‌ترین آثار او می‌توان به «کتابخانه شبانه»، «تاریخ مطالعه»، «شهر کلمات» و «جنتلمن کتابخانه‌ها» اشاره کرد.
کتاب «جهان را در کتابخانه‌ام می‌گنجانم» که احمد الزناتی، نویسنده مصری، آن را گردآوری و ترجمه کرده است، شاید یکی از آثار قابل توجهی باشد که با سبکی جذاب و درهم‌آمیخته از فایده و لذت، جزئیات رابطه صمیمانه یا گاه مبهم میان نویسندگان و کتاب‌هایی را که گرد می‌آورند، ثبت و روایت می‌کند؛ ضمن آنکه شیوه مطالعه آنان و چگونگی تأسیس کتابخانه‌هایشان را نیز به تصویر می‌کشد.
از آنجا که روشن می‌شود هر یک از نویسندگانی که مؤلف به بررسی آنها پرداخته، رابطه‌ای متفاوت با کتاب‌ها و کتابخانه‌ها داشته است، ناگزیر باید درنگی ویژه بر آرتور شوپنهاور داشته باشیم؛ کسی که به کتاب‌هایی که با دقت گرد آورده بود، تنها به چشم ابزاری برای کسب دانش نمی‌نگریست، بلکه آنها را بهترین وسیله خود برای گریز از ریا و دورویی انسان‌ها می‌دانست. صاحب کتاب «جهان همچون اراده و تصور» در نامه‌ای که پس از تصمیم به سفر و دور شدن از زادگاهش برای یکی از دوستانش فرستاد، می‌نویسد: «سخت‌ترین چیزی که جدایی از آن برایم دشوار است، کتابخانه عمومی و خصوصی‌ام است. اگر آرامش کتاب‌ها نبود، مدت‌ها پیش در برابر نومیدی از این زندگی تسلیم شده بودم.»

آرتور شوپنهاور

مدح شوپنهاور از کتاب‌ها به یک مناسبت یا یک متن خاص محدود نمی‌شد. او در آغاز دست‌نوشته زندگی‌نامه خود، بی‌درنگ چنین می‌نویسد: «و چون هم‌عصرانم از میان هم‌وطنانم نتوانستند تنهایی‌ام را از میان ببرند، همنشینی کسانی را برگزیدم که شبیه من بودند؛ کسانی که مرگ آنان را در خود فرو برده بود و همچون من در جهان گشته بودند. اینک حروف خاموش آنان محبت و دوستی‌ای صادقانه‌تر از معاشرت زندگان در من برمی‌انگیزد و صفایی عمیق‌تر از آرامش صاحبان جان بر من می‌باراند.»
با آنکه در سخن شوپنهاور درباره همنشینی دلنشین با کتاب، نکته‌ای مشترک با ابوعثمان الجاحظ وجود دارد، فاصله میان این دو بسیار زیاد است؛ زیرا الجاحظ موجودی اجتماعی، متمایل به خوش‌بینی و شوخ‌طبعی و دارای نگاهی مثبت به جهان بود، در حالی که شوپنهاور درست نقطه مقابل تمام این ویژگی‌ها قرار داشت.
اما نکته مهمی که نویسنده از اشاره به آن غافل نشده، این است که شوپنهاور در انتخاب کتاب‌هایی که می‌خرید و گرد می‌آورد، کاملاً بی‌طرف نبود؛ بلکه این انتخاب بیش از آنکه صرفاً تابع معیارهای ناب ادبی و خلاقانه باشد، تحت تأثیر ذوق و سلیقه شخصی او قرار داشت. در حالی که علاقه‌اش به هم‌وطن آلمانی خود، گوته، او را واداشت تا تمامی آثار او را در چاپ‌های گوناگون گرد آورد، همچنین آثار لسینگ، امانوئل کانت و هاینریش هاینه را نیز جمع کرد، آثار برخی از نویسندگان بزرگ را کاملاً نادیده گرفت؛ نویسندگانی همچون لودویگ و هوفمان و کلایست، و نیز هولدرلین را که مارتین هایدگر او را تجسم عملی هستی‌شناسی هستی می‌دانست.
با این حال، افراط شوپنهاور در ستایش کتاب‌ها و کتابخانه‌ها مانع از آن نشد که درباره زیاده‌روی در مطالعه هشدار دهد. او معتقد بود ذهن بر اثر مطالعه بسیار، همان‌گونه که معده بر اثر پرخوری خفه می‌شود، دچار خفگی می‌شود. به باور او، برخی کسانی که در سیلاب کتاب‌ها غرق شده‌اند، به برده آنچه سطرهای دیگران به آنان دیکته می‌کند تبدیل شده‌اند و ذهنشان زیر بار اندیشه‌های دیگران سنگین شده است.
نویسنده بریتانیایی، هنری ویتلی، بر انتخاب‌گری در شکل دادن به کتابخانه‌ها و پرهیز از انباشتن تصادفی محتویات آنها تأکید کرده است. او در عین حال اشاره می‌کند که کتابخانه امپراتور آلمانی، مارکوس سیوروس، تنها به چهار مجلد محدود می‌شد که آثار افلاطون، پلینیوس، پلوتارک و بطلمیوس را دربرمی‌گرفت. ویتلی معتقد بود انتخاب‌گری مهم‌ترین رمز شکل‌گیری کتابخانه‌هاست و کتابخانه آرمانی تنها از رهگذر گرایش صاحبش به انتخاب‌گری می‌تواند بازتاب‌دهنده ذهن و روح او باشد.
منتقد آلمانی، والتر بنیامین، نیز از اصل افراط در خرید و گردآوری کتاب دفاع می‌کند؛ حتی اگر این کار صرفاً از سر لذت انجام شود یا برای احتیاط در برابر نیازهای احتمالی آینده به دانش. نویسنده کانادایی، رابرتسون دیویس، در حالی که بر ضرورت تمایز میان گردآوری کتاب برای فخرفروشی و گردآوری آن برای کسب دانش تأکید می‌کند، بی‌پرده اعتراف می‌کند که نتوانسته در برابر وسوسه کتاب‌ها مقاومت کند و هرآنچه را لازم یا غیرلازم بوده خریده است، بی‌آنکه هیچ قصدی برای متوقف کردن سیل عظیم کتاب‌هایی داشته باشد که بی‌وقفه به سوی کتابخانه‌اش روان بوده‌اند.
رابرتسون برای تأیید سخن خود با شاهد، از قول نویسنده فرانسوی، آناتول فرانس، نقل می‌کند که در پاسخ به کسی که از او پرسیده بود آیا تمام کتاب‌های موجود در کتابخانه‌اش را خوانده است، گفته بود: «حتی یک‌دهم آنها را هم نخوانده‌ام، آقا؛ مگر شما هر روز از سرویس چینی غذاخوری‌تان استفاده می‌کنید؟»
در مقابل، نویسنده بریتانیایی، رودیارد کیپلینگ، بر این نکته تأکید می‌کرد که صرف مطالعه به‌خودی‌خود دلیل قطعی بر نیک‌سرشتی یا بدسرشتی خواننده نیست، بلکه مسئله به انتخاب درست کتاب‌هایی بستگی دارد که می‌خواند. اگر کسی با ذهنی بیدار و اندیشه‌ای زنده به مطالعه روی آورد، ممکن است، هرچند در حدودی معین، وارث بزرگان و از طریق رشته‌ای نامرئی با آنان پیوسته باشد. از نگاه این نویسنده برنده جایزه نوبل ادبیات، انسان زیرک کسی است که الگوهای والای جهان کتاب را می‌شناسد؛ زیرا تنها همین الگوها هستند که به او در فهم معنای جهان یاری می‌رسانند.

رودیارد کیپلینگ

کتابخانه‌ها در عصر جدید دیگر تنها ناقل دانش و ابزاری برای انتقال آن نیستند، بلکه خود به موضوعی برای پرداخت ادبی تبدیل شده‌اند.
نویسنده آلمانی، هرمان هسه، چندان از دیدگاهی که شوپنهاور درباره مطالعه ترسیم کرده بود فاصله ندارد. او معتقد است انسان نباید در پی مطالعه بدود، همان‌گونه که جوینده عنوان و مقام در پی رتبه استادی می‌دود، یا همانند بیماری ساده‌لوح که وارد داروخانه می‌شود و برای یافتن دارویی مؤثر، هر دارو و ترکیبی را که در آنجا هست سر می‌کشد. حتی ناچاریم از این دیدگاه هسه شگفت‌زده شویم که انسان‌های عصر او در مطالعه زیاده‌روی می‌کنند و بیش از اندازه‌ای که باید به آن توجه نشان می‌دهند؛ یا از سخن او که زیاده‌روی در مطالعه نه تنها به ادبیات ارج نمی‌نهد، بلکه به آن آسیب می‌رساند.
با این حال، این شگفتی ما به‌سرعت شکل دیگری به خود می‌گیرد، هنگامی که ابیات صاحب «سیذارتا» را می‌خوانیم که در آنها با لحنی تأثیرگذار با خواننده سخن می‌گوید:

همه کتاب‌های جهان تو را خوشبخت نخواهند کرد،
اما راز بازگشت به خویشتن را به تو خواهند آموخت.

خویشتن تو ظرف همه آن چیزی است که به آن نیاز داری،
خویشتن تو ظرف خورشید و ستارگان و ماه است،

و نوری که در پی آنی، در میان سینه تو سکونت دارد،
و حکمتی که آن را در قفسه‌های کتابخانه‌ها می‌جویی،

نور خود را از لابه‌لای هر صفحه می‌تاباند،
زیرا آن نور، خود توست.



«فیروز… اسیر شکوه»؛ پژوهشگر مصری مسیر «همسایه ماه» و برادران رحبانی را مستند می‌کند

این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)
این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)
TT

«فیروز… اسیر شکوه»؛ پژوهشگر مصری مسیر «همسایه ماه» و برادران رحبانی را مستند می‌کند

این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)
این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)

هر سال در ۲۱ نوامبر، جشن تولد فیروز تجدید می‌شود؛ خواننده‌ای که محمد عبدالوهاب، «موسیقیدان نسل‌ها»، درباره صدایش گفته بود: «صدای او به آسمان تعلق دارد، درحالی‌که صداهای دیگر به زمین تعلق دارند.» محمود درویش، شاعر نیز تجربه هنری او را «ترانه‌ای که فراموش می‌کند بزرگ شود» توصیف کرده بود.
هنرمندان لبنانی در شبکه اجتماعی «ایکس» پیام‌های تبریک خود را با کلماتی سرشار از محبت و قدردانی خطاب به «همسایه ماه» منتشر کردند. الیسا نوشت: «هر سال، تو نمادی هستی که زمان به آن دست نمی‌یابد؛ صدا، خاطره و تاریخ یک کشور کامل... خدا عمرت را طولانی کند، به تو سلامتی بدهد و همچنان زیباترین چیزی باشی که این سرزمین به تمام دنیا هدیه کرده است.»

کتابی که هم‌زمان با تولد فیروز در قاهره منتشر شد (الشرق الأوسط)

نانسی عجرم نیز با نقل بخشی از ترانه «فيكن تنسوا/ می‌توانید فراموش کنید» فیروز، به او ادای احترام کرد؛ ترانه‌ای که می‌گوید: «مرا ملکه می‌نامند... زمانم با تاجی از افتخار آراسته شده، در قلمرو من گریه‌ای نیست... و پیشانی‌ام هرگز خم نشده است.» رامی عیاش نیز به عبارتی کوتاه اما پرمعنا بسنده کرد و نوشت: «فیروز... عید ملی من.»
هم‌زمان با این حال‌وهوای جشن، کتاب «فیروز، اسبذة المجد/ فیروز... اسیر شکوه» نوشته شیماء سعید، پژوهشگر مصری، از سوی انتشارات «الحکیم» در قاهره منتشر شد. این کتاب مسیر هنری «همسایه ماه» در همکاری با دو برادر، عاصی و منصور الرحبانی، و چگونگی تبدیل‌شدن او به پدیده‌ای استثنایی در عرصه آواز طی چندین دهه را مستند می‌کند.
به گفته ایمن الحکیم، منتقد و تاریخ‌نگار هنری و ناشر کتاب، این اثر روایتی تازه و متفاوت از زندگی و شخصیت فیروز ارائه می‌دهد و رابطه او با عاصی رحبانی را از زاویه‌ای بررسی می‌کند که در آن عاصی هم سازنده شکوه او بود و هم عامل رنج و تراژدی‌اش.
الحکیم در مطلبی در صفحه فیسبوک خود افزود: «رابطه زناشویی فیروز و عاصی به یکی از موفق‌ترین نهادهای هنری در تاریخ آواز عرب تبدیل شد؛ رابطه‌ای که برای فیروز شهرت، جایگاه و شکوه به ارمغان آورد، اما در مقابل، رنج‌های روحی و زندگی فراوانی بر او تحمیل کرد و تأثیر خود را بر روح و شخصیتش بر جای گذاشت.»

فیروز شمعی دیگر بر کیک تولدش روشن می‌کند (فیسبوک)

شیماء سعید گفت: «این کتاب مهم‌ترین مراحل رابطه فیروز از یک سو و برادران رحبانی از سوی دیگر را بررسی می‌کند؛ رابطه‌ای که در اوایل دهه پنجاه قرن گذشته از طریق رادیو لبنان آغاز شد و سال‌های طولانی ادامه یافت. حاصل این همکاری ده‌ها اثر بود که چهره آواز عرب را تغییر داد؛ آثاری چون «نسّم علینا الهوى»، «بكتب اسمك يا حبيبي»، «حبيتك بالصيف»، «نحنا والقمر جيران» و «رجعت الشتوية».
او در گفت‌وگو با روزنامه «الشرق الأوسط» افزود: «این تجربه هنری از تنوع، عمق و تکثر برخوردار بود و به ترانه‌های عاشقانه محدود نمی‌شد، بلکه حوزه‌های دیگری مانند طبیعت، اندوه، مضامین دینی، ملی و انسانی را نیز دربر می‌گرفت. افزون بر این، قالب‌های دشوار و نامتعارف هنری را شامل می‌شد که امروزه کمتر به آنها پرداخته می‌شود؛ مانند موشح و دور، و نیز تئاتر موزیکال که بسیاری از ورود به آن واهمه داشتند و از دشواری‌هایش بیمناک بودند.»
سعید درباره مفهوم واژه «اسیر» در عنوان کتاب توضیح داد که این واژه «به‌روشنی بیانگر رنج‌هایی است که خانم فیروز در زندگی مشترک با همسرش عاصی رحبانی متحمل شد. تجربه‌ای که شاید برای دوستداران این خواننده استثنایی تکان‌دهنده به نظر برسد، اما واقعیتی است که در کتاب با اسناد و شهادت‌های مستقیم، از جمله شهادتی مفصل از پسرش، موسیقیدان فقید زیاد رحبانی، ثبت شده است.»

فیروز اجراهای درخشانی در قاهره داشته است (عکس آرشیوی)

این پژوهشگر توضیح داد: «کتاب به تناقض شگفت‌انگیزی در زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد: او در زندگی زناشویی خود به‌شدت رنج می‌برد و به شکلی تکان‌دهنده و تقریباً منظم در معرض بدرفتاری‌های شدید قرار داشت؛ بااین‌حال، هرگز اجازه نداد مخاطبانش از این وضعیت آگاه شوند. او ترجیح داد مردم تنها از استواری، سربلندی و غرور او بدانند. به همین دلیل، در طول نسل‌های پیاپی، از خلیج تا اقیانوس اطلس، به الگویی الهام‌بخش از والامنشی و عزت‌نفس تبدیل شد.»
شیماء سعید در پایان گفت که در این اثر کوشیده است خوانشی روان‌شناختی، اجتماعی، تاریخی و سیاسی، و نه صرفاً هنری، از یکی از مهم‌ترین تجربه‌های آواز عرب در قرن بیستم ارائه دهد؛ خوانشی که با ورود به حوزه‌هایی متفاوت و نامتعارف، بر مستندسازی و پایبندی به روش‌های پژوهش علمی استوار است.


رابرت رایمن در جست‌وجوی امر واقعی در نقاشی

از آثار این هنرمند
از آثار این هنرمند
TT

رابرت رایمن در جست‌وجوی امر واقعی در نقاشی

از آثار این هنرمند
از آثار این هنرمند

رابرت رایمن نوازنده ساکسوفون بود و هم‌زمان به‌عنوان نگهبان در موزه هنر مدرن نیویورک (موما) کار می‌کرد. ازاین‌رو، پس از آنکه راه خود را در هنر پیدا کرد، عجیب نبود که بگوید: «باید اثر هنری را در واقعیت ببینید. تماشای تابلوی اصل تنها راهی است که می‌توان از طریق آن، آن‌گونه که شایسته است، آن را تجربه کرد.» او صدها تابلوی بزرگ را دیده بود، درحالی‌که به موسیقی می‌اندیشید. تأمل در تابلوها برای او تجربه‌ای مستقل از معنایی بود که ممکن بود داشته باشند یا به آن ارجاع دهند. لذت تأمل، او را به این اندیشه رساند که نقاشی از راهی به موسیقی شباهت پیدا می‌کند؛ نه از طریق الهام گرفتن از آن، آن‌گونه که در آثار واسیلی کاندینسکی می‌بینیم، بلکه از این جهت که برای لذت بردن از موسیقی نیازی به فهمیدن آن نیست.
من صدها اثر از هنرمندان اکسپرسیونیست انتزاعی، از جمله هنرمندان پیرو سبک مینیمالیسم، دیده‌ام؛ اما سقف لذتی که هنگام تماشای تابلوهای سفید رایمن، که اغلب به نظر می‌رسد هیچ جزئیاتی ندارند، تجربه کردم، از همه بالاتر بود. در نمایشگاه مروری بر آثار او که تا ۲۸ فوریه ۲۰۲۷ در مرکز هنری باربیکن لندن برپاست، تابلوهایی به نمایش درآمده‌اند که در آن‌ها عاطفه همچون اسبی سفید در میان کشتزارهای سفید به تاخت درمی‌آید؛ اسبی که دیده نمی‌شود. نقاش در پرداختن به سطحی که جز در موارد ناگزیر از سفیدی خود خارج نمی‌شود، حساسیت خود را تا نهایت پیش برده است. آیا او در جست‌وجوی چیزی بود که از تصویری که در خیال خود از آن داریم، خالص‌تر باشد؟
رایمن به‌جای روایت داستانی که با واقعیت‌های روزمره پیوند دارد، تصمیم گرفت مستقیماً به سراغ نقاشی برود. نقاشی‌های او رویدادهایی هستند که بر سطح بوم اتفاق می‌افتند؛ سطحی که همچون جهانی مستقل عمل می‌کند. داستانی که تابلوهای رایمن روایت می‌کنند، از تصور او درباره موسیقی جدا نیست؛ موسیقی‌ای که برای لذت بردن از آن نیازی نیست معنایش را بفهمیم. کافی است حال‌وهوای شما مستقل باشد و از قالب‌های ازپیش‌آماده موسیقی رها شده باشید تا بتوانید از لذت آن بهره‌مند شوید.
سبکی تابلوهای رایمن را نمی‌توان به‌سادگی تصور کرد. بیشتر آن‌ها حالتی کاغذی دارند و چیزی از سنگینی رنگ‌ها در آن‌ها نیست؛ بااین‌حال، عاطفه آن‌ها تماشاگر را با دو بال خود در بر می‌گیرد و به پرواز درمی‌آورد؛ به‌گونه‌ای که انسان همچنان به تأمل در آن‌ها ادامه می‌دهد، گویی پیوندشان با روح اوست که تماشاگر را به سویشان می‌کشد.

از آثار این هنرمند

معنای واقعی بودن یک چیز

«امر واقعی» عنوان نمایشگاهی است که تجربه هنری رابرت رایمن (۱۹۳۰ـ۲۰۱۹) را مرور می‌کند؛ تجربه‌ای که ممکن است از نظر برخی، آکنده از معما و در چشم‌پوشی از هرگونه محتوا یا معنا، و حتی گاه هر نوع شکل و فرم، افراطی به نظر برسد. شاید بسیاری از مردم نتوانند آن را درک کنند، اگر به سخن خود نقاش گوش دهند که می‌گوید: «باید اثر اصل را ببینید. تماشای یک تابلوی واقعی تنها راه انجام این کار است.» تابلوی واقعی از نظر رایمن، تابلویی سفید است. اما آیا ذهن تماشاگر می‌تواند نمایشگاهی را درک کند که چیزی جز تابلوهای سفید در آن وجود ندارد؟
در نگاه نخست، تابلوها شبیه یکدیگر به نظر می‌رسند و نمی‌توان یکی را از دیگری تشخیص داد. اما این قضاوت چندان اعتباری ندارد. تأمل در جهان رایمن به صبری استثنایی نیاز دارد؛ زیرا این هنرمند با طرح ایده «امر واقعی» در تجربه هنری خود، ما را به چالش می‌کشد. در برابر این چالش، تماشاگر باید خود را به‌تمامی در اختیار اثر بگذارد تا در تجربه‌ای فراتر از حد معمول غرق شود. این آثار در واقع چالش‌هایی را پیش می‌کشند، چشم‌اندازهایی را آشکار می‌کنند و تأثیراتی فراتر از تجربه متعارف بر جای می‌گذارند؛ به شرط آنکه خود را به‌تمامی در آن‌ها غرق کنید.
نقاش معنا را در جایی بیرون از نقاشی نمی‌جوید. در تابلوهای او واژه‌ها و نشانه‌هایی وجود ندارد که بتوانند ما را به سوی زبانی که آرزوی دستیابی به آن را داریم، راهنمایی کنند. هر گفت‌وگویی، پرگویی و زیاده‌گویی است. نقاشی از نظر رایمن داستانی روایت نمی‌کند که می‌داند تماشاگران آثارش مشتاق شنیدن آن هستند. تماشاگر باید بیاموزد که زبان همیشه چارچوبی اجتماعی نیست. زبان سفیدی به آنچه در کلام وجود دارد و از صحنه‌های رقابتی و متقابل حکایت می‌کند، ارجاع نمی‌دهد. در برابر سکوت، همه شرط‌بندی‌ها بازنده‌اند.
آن‌گونه که پس از دیدن نمایشگاه رابرت رایمن به نظرم می‌رسد، نوشتن درباره او تلاشی است برای متقاعد کردن تماشاگران به کنار گذاشتن عادت‌هایشان در لذت بردن از آثار هنری؛ عادت‌هایی که اساساً بر توانایی اثر هنری برای ارجاع دادن به واقعیت، طبیعت، چهره‌ها و برای مثال طبیعت بی‌جان استوارند. رایمن در همان سال‌های آغازین، زندگی پیشین خود و رؤیای نوازنده جاز شدن را کنار گذاشت، اما از تخیل یک موسیقی‌دان دست نکشید؛ موسیقی‌دانی که می‌داند برای احساس لذت، نیازی به فهمیدن نیست.
هنر رابرت رایمن به فروتنی زیادی نیاز دارد؛ زیرا آن‌قدر پیچیده نیست که برای سخن گفتن درباره‌اش به زبانی آکنده از اصطلاحات پیچیده نیاز داشته باشیم.

حیاتی در زیر سطح تابلو

برگزارکنندگان نمایشگاه در راهنمایی که با رویکردی حرفه‌ای تهیه کرده‌اند و دشواری احتمالی تماشاگران در مواجهه با مجموعه‌ای از تابلوهایی را که رنگ سفید بر آن‌ها غلبه دارد، در نظر گرفته‌اند، تأکید می‌کنند: «ارزش واقعی این تابلوها را تنها زمانی می‌توان دریافت که آن‌ها را در محل و از نزدیک ببینیم.»
اگرچه این سخن درباره بیشتر آثار هنری صدق می‌کند، اما در مورد رایمن، جوهر خود تجربه هنری را تشکیل می‌دهد. برای مثال، چگونه می‌توان متوجه شد که رنگ سفید مالیده‌شده بر بوم کتان خام در شماری از تابلوهای او، هنگامی که در برابر دیوارهای سفید (که به خاکستری متمایل‌ترند) سالن نمایشگاه قرار می‌گیرد، ته‌رنگی متمایل به آبی پیدا می‌کند؟ یا چگونه می‌توان دریافت که اثری متشکل از یک پارچه کتانِ کشیده‌نشده بر قاب، که مستقیماً به دیوار نصب شده و خطی از گچ آبی آن را احاطه کرده است، در واقع ترفندی هوشمندانه برای واداشتن تماشاگر به دیدن دیوار و تابلو به‌عنوان دو بخش از یک اثر هنری واحد است؟ تجربه تماشا، خود معنای اثر هنری است.
برای درک آنچه اتفاق می‌افتد، باید نیروهای پنهانی را احضار کنید که در زیر سطح تابلو جای دارند. این بهترین راه برای نگریستن به آثار رابرت رایمن است. هنگامی که در برابر امر واقعی می‌ایستید، دیگر جز به نقاشی به‌مثابه موجودیتی مستقل نمی‌اندیشید؛ موجودیتی که به چیزی در بیرون از خود ارجاع نمی‌دهد. این اندیشه‌ها تازه نیستند.
در بنیانی که مدرنیسم هنری در اواخر قرن نوزدهم با پل سزان فرانسوی بر آن استوار شد، عنصری اساسی از همین اندیشه وجود دارد. گسست میان شیء و تصویر نقاشی‌شده آن، برای پیش بردن این تحول تا نهایت خود ضروری بود. درست است که نوابغ بزرگی چون پابلو پیکاسو همچنان به ابداع شکل‌هایی ادامه دادند که می‌توانستند، با نوعی تردید و نارضایتی، ما را به واقعیت ارجاع دهند؛ اما دهه شصت قرن بیستم، که آغاز فعالیت رایمن به آن تعلق دارد، هنرمندانی چون ایو کلاین، پیرو مانزونی و لوچو فونتانا را به ما معرفی کرد که در تجربه‌های خود بر چیزی تأکید داشتند که من آن را «نقاشی در نقاشی» می‌نامم.
با وجود آنکه مانزونی و کلاین در جوانی از دنیا رفتند؛ اولی در سی‌سالگی و دومی در سی‌وچهارسالگی، دستاورد آن‌ها در اعلام جدایی نقاشی از واقعیت، به معنای استقلال آن بر پایه عناصر و مواد تشکیل‌دهنده‌اش، تأثیر عظیمی بر جای گذاشت؛ تأثیری که در تجربه هنرمندان بسیاری در سراسر جهان آشکار شد و رایمن یکی از برجسته‌ترین آن‌ها بود.

امپراتور برهنه‌ای در کار نبود

آثار رابرت رایمن ما را به یاد داستان «لباس جدید امپراتور» نوشته هانس کریستیان اندرسن، نویسنده دانمارکی، می‌اندازد. وجه اشتراک این دو آن است که امپراتور لباسی بر تن ندارد؛ اما تفاوتشان در این است که در هنر رایمن اساساً امپراتوری وجود نداشت.
آنچه در این مقایسه می‌توان به آن تکیه کرد، این است که رایمن زبان داستان‌گویی را چیزی جز یاوه نمی‌دانست و به همین دلیل، تابلوهایش از هرگونه آرایه و پیرایه خالی بودند. او زحمت به عاریت گرفتن عناصری را به خود نداد که برای جلب توجه مخاطبانی که گمان نمی‌کنم نیازی به آن‌ها احساس کند، به آن‌ها احتیاجی نداشت. رایمن با خود و هنرش در آشتی بود. او در خلوت خود، زبانی تازه برای ارتباط ابداع می‌کرد؛ زیرا نه از موضع برتری‌جویی در برابر مخاطبان سخن می‌گفت و نه خود را بی‌نیاز از آن‌ها می‌دانست.
او هنر خود را واقع‌گرا می‌دانست. همان‌گونه که موسیقی به نیروی واقعیت‌بخش خود، واقعیت می‌یابد، هنر او نیز واقعیت را به دام می‌اندازد و در پی آن است که با امر واقعی یکی شود.
هنر رابرت رایمن به فروتنی زیادی نیاز دارد؛ زیرا آن‌قدر پیچیده نیست که برای سخن گفتن درباره‌اش به زبانی آکنده از اصطلاحات پیچیده متوسل شویم. او تنها به ما می‌گوید که هر آنچه پیش‌تر درباره نقاشی گفته‌ایم، دیگر ضرورتی ندارد.


یوری مرقدی در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط»: تجربه‌هایم را در خدمت شخصیت تازه‌ام قرار دادم

یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
TT

یوری مرقدی در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط»: تجربه‌هایم را در خدمت شخصیت تازه‌ام قرار دادم

یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)

یوری مرقدی به هیچ‌یک از هنرمندان هم‌نسل خود در جهان عرب شباهت ندارد. از نخستین حضورش، چنین به نظر می‌رسید که پروژه هنری ویژه‌ای در سر دارد؛ پروژه‌ای که در آن به آوازخوانی بسنده نمی‌کند، بلکه به دنبال فضایی گسترده‌تر برای بیان اندیشه‌ها و دیدگاه‌هایش است. او میان موسیقی، نویسندگی و کارگردانی در رفت‌وآمد بوده و در هر تجربه، بخشی از شخصیت سرکش و گرایش خود به شکستن قالب‌های آماده را به‌جا گذاشته است. هنرمندی که تکرار را برنمی‌تابد و به نظر نمی‌رسد صرفاً برای ماندن در کانون توجه به آن علاقه‌مند باشد؛ آنچه برایش اهمیت دارد، صداقت با انتخاب‌های هنری خویش است.

او تأکید می‌کند که صحنه موسیقی از آثار هنری‌ای که به ما شباهت داشته باشند، محروم است (یوری مرقدی)

یوری مرقدی پس از سال‌ها دوری از صحنه موسیقی، امروز با ترانه «چرا این‌طوری؟» بازمی‌گردد؛ ترانه‌ای که خود آن را نوشته و ساخته و قرار است نخستین اثر از آلبوم جدیدی باشد که به‌زودی منتشر خواهد کرد. این ترانه تنها چند روز پس از انتشار، میلیون‌ها بار دیده شد. اما صاحب ترانه «من عربم» ظاهراً به بازگشت به خوانندگی بسنده نکرده، بلکه با گامی حساب‌شده و در حالی ظاهر شده که نشانه‌های شخصیتی هنری پخته‌تر را با خود دارد؛ شخصیتی که نه‌تنها در انتخاب‌های موسیقایی‌اش، بلکه در شیوه خواندن و لحن متفاوت صدایش نیز آشکار است. او تصمیم گرفته اثر تازه‌اش را با گویش مصری و بر ضرباهنگ‌های هیپ‌هاپ عربی بخواند. حاصل کار، اثری پرضرباهنگ است که موسیقی روز، روایتی شیرین و فضایی سینمایی را با یکدیگر درمی‌آمیزد.
او به «الشرق الأوسط» توضیح می‌دهد: «تصمیم گرفتم با تغییراتی در موسیقی و شخصیت هنری‌ام بازگردم. موضوع ترانه، ملودی و تنظیم موسیقایی آن، همگی بازتاب‌دهنده سبک خوانندگی و هویت هنری متفاوت من هستند. این اثر به شیوه تفکر و نگاه من شباهت دارد، اما بیشتر به موسیقی خیابانی و عامه‌پسند گرایش دارد. همچنین اجرای آن با صدای بم و عمیقی که انتخاب کرده‌ام، در تمام ترانه‌های آلبوم جدیدم ادامه خواهد داشت. این صدا را از جایی وام نگرفته‌ام و خودم هم آن را ابداع نکرده‌ام؛ این همان لحنی است که در فعالیت‌های تبلیغاتی و زمینه گویندگی و نریشن (Voice Over) با آن شناخته شده‌ام. از این تغییر خوشحالم، چون مرا همان‌گونه که هستم، اما در قالبی تازه و پخته‌تر، معرفی می‌کند.»

همکاری غیرمستقیمی میان او و نلی کریم، از طریق ترانه جدیدش شکل گرفت (یوری مرقدی)

مرقدی در ادامه گفت‌وگو، ماجرای شکل‌گیری این ترانه را روایت می‌کند: «چند سال پیش در یک قهوه‌خانه مردمی در مصر نشسته بودم؛ جایی که مردانی با قلیان کشیدن و بلندبلند صحبت کردن، آن را شلوغ کرده بودند. ناگهان دختر زیبایی از کنار قهوه‌خانه گذشت که به نظر می‌رسید راهش را گم کرده است. همین که زیبایی‌اش نگاه همه را به خود جلب کرد، سکوت بر فضا حاکم شد. پیشخدمتی که برای حاضران قلیان می‌آورد، با تعجب ایستاد و گفت: “چرا این‌طوری، مادمازل؟” سپس در حالی که همچنان نگاهش را دنبال او می‌کرد، اضافه کرد: “فکر کرده‌ای نلی کریم هستی؟”؛ اشاره‌ای بامزه به زیبایی خیره‌کننده آن دختر. آن صحنه در ذهنم ماند و فکر تبدیل کردنش به یک ترانه به سراغم آمد.»
مرقدی معتقد است که نوآوری و تازگی، شور و اشتیاق اوست و به همین دلیل اصرار داشت با ترانه‌ای غیرمعمول و شبیه شخصیت خودش بازگردد. او می‌گوید: «در این ترانه از تمام تجربه‌های هنری‌ام بهره گرفتم. شخصیتی را که با آن ظاهر شدم، از خودم نساخته‌ام؛ چون به همان شخصیتی شباهت دارد که در ترانه “من عربم” ارائه کرده بودم.»

تصویری از نماهای موزیک‌ویدئوی ترانه به کارگردانی ماریو عازار (یوری مرقدی)

نلی کریم، بازیگر، ویدئوی کوتاهی منتشر کرده بود که در آن با آهنگ این ترانه می‌رقصید. اما این همکاری چگونه شکل گرفت؟ مرقدی پاسخ می‌دهد: «وقتی ترانه را ضبط کردم، همسرم ألفت منذر که تهیه‌کننده اجرایی آلبوم جدیدم است، به من پیشنهاد کرد از روی حرفه‌ای‌گری و رعایت ادب با نلی کریم تماس بگیرم؛ به‌ویژه آنکه در ترانه نام او را آورده‌ام. قبلاً یک‌بار او را دیده بودم. برایش پیام صوتی فرستادم و ترانه را هم به آن پیوست کردم. از ایده خوشش آمد و از من تشکر کرد. اما بعد، با تعجب دیدم ویدئویی منتشر کرده که خودش در آن با آهنگ ترانه می‌رقصد و از من می‌پرسد که آیا این کلیپ را دوست داشته‌ام یا نه. به این ترتیب، همکاری غیرمستقیمی میان ما شکل گرفت که مایه افتخار من است.»
به گفته مرقدی، آلبوم جدید او مجموعه‌ای از ترانه‌ها را در بر می‌گیرد که در میان آن‌ها آثار عاشقانه، میهنی و مردمی نیز وجود دارد. او تمام آثار این آلبوم را خود نوشته، ساخته و تنظیم کرده و قرار است دومین ترانه آن به‌زودی منتشر شود. او توضیح می‌دهد: «این آلبوم بر الگوی موسیقایی مشخصی استوار است که به آن “موسیقی هیپنوتیک” (Hypnotic Music) می‌گویند. واژه هیپنوتیک در اینجا به معنای خواب‌کردن با هیپنوتیزم نیست، بلکه به حالتی اشاره دارد که شنونده را وامی‌دارد هنگام گوش دادن به موسیقی چشمانش را ببندد. ضرباهنگ‌های این موسیقی نیز به مردم نزدیک است، حال‌وهوایشان را بهتر می‌کند و آن‌ها را به همراهی، رقص و شور و هیجان وامی‌دارد.»
یکی از ترانه‌های این آلبوم نیز با گویش لبنانی اجرا شده است. او در ادامه می‌گوید: «ترانه لبنانی هم سهم خود را در این آلبوم دارد؛ درست مانند ترانه‌هایی که به عشق و انقلاب می‌پردازند. اما این موضوعات را به شیوه‌ای ساده و در عین حال هنرمندانه و دشوارپرداخت کرده‌ام؛ به‌گونه‌ای که متن ترانه جایگاه مهمی داشته باشد. در کلمات، هوشمندی و طنزی را می‌توان دید که به شیوه گفت‌وگوی روزمره ما شباهت دارد.»
مرقدی بر این باور است که صحنه موسیقی عربی مدت‌هاست آثار هنری‌ای را که به خود ما شباهت داشته باشند، از دست داده است. او توضیح می‌دهد: «ترانه‌ها و سریال‌های ما در جهان عرب به ما شباهت ندارند. به باور من، موضوعات بسیاری وجود دارد که می‌توانیم در آثارمان به آن‌ها بپردازیم، اما از کنارشان می‌گذریم. لبنان که با تحولات و بحران‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کند، سرشار از موضوعاتی است که شایسته‌اند درباره‌شان حرف بزنیم. چرا باید پشت انگشتانمان پنهان شویم و به‌جای پرداختن به مسئله طلاق که هر روز ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند و آمار آن در کشورهای ما افزایش می‌یابد، درباره عشق آرمانی ترانه بخوانیم؟» او ادامه می‌دهد: «از همان آغاز فعالیت هنری‌ام، ترانه‌های سطحی و معمولی برایم جذاب نبودند؛ همیشه آثاری را ترجیح می‌دادم که از دل یک داستان یا تجربه زندگی بیرون آمده باشند.»
یوری مرقدی اعتراف می‌کند که دوره‌ای را پشت سر گذاشته که در آن ترانه‌هایی اجرا کرده که به خودش شباهتی نداشته‌اند. در آن زمان تصمیم گرفت ترمز کند و یک گام از صحنه موسیقی عقب بنشیند. او می‌گوید: «تصمیمم برای دوری چندساله از صحنه موسیقی را نعمتی از جانب خداوند می‌دانم. تمام فعالیت‌های هنری‌ام را متوقف کردم؛ گویی خودرویی بودم که موتورش را خاموش کرده‌اند و سکوت همه‌جا را فراگرفته است. از هیاهو و آلودگی صوتی فاصله گرفتم و چراغ‌ها را خاموش کردم تا تمام وقتم را به کار تبلیغاتی اختصاص دهم. به زمانی که از دست می‌دادم فکر نمی‌کردم، بلکه به فایده‌ای می‌اندیشیدم که این دوره برایم داشت و مرا به حقیقت می‌رساند. به کارم به‌عنوان استاد مدعو دانشگاه و فعالیت در زمینه تبلیغات تجاری بسنده کردم. چشمان همسرم تنها پنجره‌ای بود که از آن به جهان بیرون نگاه می‌کردم. اگر او در کنارم نبود، تجربه کردن چنین دوره‌ای برایم ناممکن بود.»
اما آیا در دوران دوری از صحنه موسیقی، دلتنگ آن نمی‌شد؟ او پاسخ می‌دهد: «مرحوم عاصی رحبانی در یکی از نمایش‌هایش می‌گوید انسان دلتنگ مکانی می‌شود، حتی اگر آن مکان زندانی باشد که همین چند لحظه پیش از آن بیرون آمده است. آن دوره برایم دشوار بود، اما باید دری را پیدا می‌کردم که بازگشتم از آن مسیر درست باشد. این تجربه، دوره‌ای دشوار و پررنج بود؛ زیرا هنرمند وقتی از کارش فاصله می‌گیرد، احساس خفگی می‌کند. بااین‌حال، سرانجام به نتیجه‌ای رسید که مشتاقانه انتظارش را می‌کشیدم.» او ادامه می‌دهد: «وظیفه هنرمند ایجاد تغییر است، حتی اگر این کار مستلزم مکثی برای بازنگری در خویشتن باشد. خودم را از هر چیزی تهی کردم و از نو آغاز کردم. این شیوه، راهی فوق‌العاده برای بازگشت است؛ بازگشتی که درخور صاحبش باشد و به او شباهت داشته باشد.»
ترانه «چرا این‌طوری؟» را شرکت «هیو مانجمنت» تولید کرده و «نجوم رکورد» آن را توزیع کرده است. مرقدی برای ساخت موزیک‌ویدئوی این ترانه با ماریو عازار، کارگردان، همکاری کرده و بدین‌ترتیب رویکردی را ادامه داده است که از آغاز فعالیت هنری‌اش دنبال می‌کرد: همکاری با استعدادهای جوان و تازه‌نفس، با هدف دمیدن روحی تازه در آثارش. او می‌گوید: «برایم مهم بود که با اندیشه و خلاقیت نسل جدید آشنا شوم. درست نیست هنرمند تصور کند که همیشه حق با اوست. بنابراین باید با تحولات روز همراه شود و به نسلی جوان که در حال پیدا کردن مسیر خود است، فرصت بدهد. ماریو همان انتخابی بود که دنبالش می‌گشتم؛ زیرا نمی‌خواستم با کارگردانی همکاری کنم که صرفاً ایده‌ای ازپیش‌آماده را اجرا کند، بلکه به دنبال کسی بودم که بتوانم همراه او رؤیاپردازی کنم.»
او درباره آنچه از تجربه هنری گذشته‌اش همچنان حفظ کرده است، می‌گوید: «خوب است که از تجربه‌هایمان بهره بگیریم، نه اینکه به آن‌ها بچسبیم. یوری هنوز همان یوری است، اما تغییراتی در شیوه کارش ایجاد کرده است. حرفه‌ای‌گری، دقت و جست‌وجوی بهترین‌ها، عناصری هستند که از آغاز فعالیت هنری‌ام همراهم بوده‌اند. امروز همچنین به شبکه‌های اجتماعی نزدیک‌تر شده‌ام و خودم را برای همراهی با آن‌ها آموزش داده‌ام. این شبکه‌ها ابزار بازاریابی‌اند و به انتشار اثر کمک می‌کنند.»