هر سال در ۲۱ نوامبر، جشن تولد فیروز تجدید میشود؛ خوانندهای که محمد عبدالوهاب، «موسیقیدان نسلها»، درباره صدایش گفته بود: «صدای او به آسمان تعلق دارد، درحالیکه صداهای دیگر به زمین تعلق دارند.» محمود درویش، شاعر نیز تجربه هنری او را «ترانهای که فراموش میکند بزرگ شود» توصیف کرده بود.
هنرمندان لبنانی در شبکه اجتماعی «ایکس» پیامهای تبریک خود را با کلماتی سرشار از محبت و قدردانی خطاب به «همسایه ماه» منتشر کردند. الیسا نوشت: «هر سال، تو نمادی هستی که زمان به آن دست نمییابد؛ صدا، خاطره و تاریخ یک کشور کامل... خدا عمرت را طولانی کند، به تو سلامتی بدهد و همچنان زیباترین چیزی باشی که این سرزمین به تمام دنیا هدیه کرده است.»

نانسی عجرم نیز با نقل بخشی از ترانه «فيكن تنسوا/ میتوانید فراموش کنید» فیروز، به او ادای احترام کرد؛ ترانهای که میگوید: «مرا ملکه مینامند... زمانم با تاجی از افتخار آراسته شده، در قلمرو من گریهای نیست... و پیشانیام هرگز خم نشده است.» رامی عیاش نیز به عبارتی کوتاه اما پرمعنا بسنده کرد و نوشت: «فیروز... عید ملی من.»
همزمان با این حالوهوای جشن، کتاب «فیروز، اسبذة المجد/ فیروز... اسیر شکوه» نوشته شیماء سعید، پژوهشگر مصری، از سوی انتشارات «الحکیم» در قاهره منتشر شد. این کتاب مسیر هنری «همسایه ماه» در همکاری با دو برادر، عاصی و منصور الرحبانی، و چگونگی تبدیلشدن او به پدیدهای استثنایی در عرصه آواز طی چندین دهه را مستند میکند.
به گفته ایمن الحکیم، منتقد و تاریخنگار هنری و ناشر کتاب، این اثر روایتی تازه و متفاوت از زندگی و شخصیت فیروز ارائه میدهد و رابطه او با عاصی رحبانی را از زاویهای بررسی میکند که در آن عاصی هم سازنده شکوه او بود و هم عامل رنج و تراژدیاش.
الحکیم در مطلبی در صفحه فیسبوک خود افزود: «رابطه زناشویی فیروز و عاصی به یکی از موفقترین نهادهای هنری در تاریخ آواز عرب تبدیل شد؛ رابطهای که برای فیروز شهرت، جایگاه و شکوه به ارمغان آورد، اما در مقابل، رنجهای روحی و زندگی فراوانی بر او تحمیل کرد و تأثیر خود را بر روح و شخصیتش بر جای گذاشت.»

شیماء سعید گفت: «این کتاب مهمترین مراحل رابطه فیروز از یک سو و برادران رحبانی از سوی دیگر را بررسی میکند؛ رابطهای که در اوایل دهه پنجاه قرن گذشته از طریق رادیو لبنان آغاز شد و سالهای طولانی ادامه یافت. حاصل این همکاری دهها اثر بود که چهره آواز عرب را تغییر داد؛ آثاری چون «نسّم علینا الهوى»، «بكتب اسمك يا حبيبي»، «حبيتك بالصيف»، «نحنا والقمر جيران» و «رجعت الشتوية».
او در گفتوگو با روزنامه «الشرق الأوسط» افزود: «این تجربه هنری از تنوع، عمق و تکثر برخوردار بود و به ترانههای عاشقانه محدود نمیشد، بلکه حوزههای دیگری مانند طبیعت، اندوه، مضامین دینی، ملی و انسانی را نیز دربر میگرفت. افزون بر این، قالبهای دشوار و نامتعارف هنری را شامل میشد که امروزه کمتر به آنها پرداخته میشود؛ مانند موشح و دور، و نیز تئاتر موزیکال که بسیاری از ورود به آن واهمه داشتند و از دشواریهایش بیمناک بودند.»
سعید درباره مفهوم واژه «اسیر» در عنوان کتاب توضیح داد که این واژه «بهروشنی بیانگر رنجهایی است که خانم فیروز در زندگی مشترک با همسرش عاصی رحبانی متحمل شد. تجربهای که شاید برای دوستداران این خواننده استثنایی تکاندهنده به نظر برسد، اما واقعیتی است که در کتاب با اسناد و شهادتهای مستقیم، از جمله شهادتی مفصل از پسرش، موسیقیدان فقید زیاد رحبانی، ثبت شده است.»

این پژوهشگر توضیح داد: «کتاب به تناقض شگفتانگیزی در زندگی «همسایه ماه» میپردازد: او در زندگی زناشویی خود بهشدت رنج میبرد و به شکلی تکاندهنده و تقریباً منظم در معرض بدرفتاریهای شدید قرار داشت؛ بااینحال، هرگز اجازه نداد مخاطبانش از این وضعیت آگاه شوند. او ترجیح داد مردم تنها از استواری، سربلندی و غرور او بدانند. به همین دلیل، در طول نسلهای پیاپی، از خلیج تا اقیانوس اطلس، به الگویی الهامبخش از والامنشی و عزتنفس تبدیل شد.»
شیماء سعید در پایان گفت که در این اثر کوشیده است خوانشی روانشناختی، اجتماعی، تاریخی و سیاسی، و نه صرفاً هنری، از یکی از مهمترین تجربههای آواز عرب در قرن بیستم ارائه دهد؛ خوانشی که با ورود به حوزههایی متفاوت و نامتعارف، بر مستندسازی و پایبندی به روشهای پژوهش علمی استوار است.



