رابرت رایمن نوازنده ساکسوفون بود و همزمان بهعنوان نگهبان در موزه هنر مدرن نیویورک (موما) کار میکرد. ازاینرو، پس از آنکه راه خود را در هنر پیدا کرد، عجیب نبود که بگوید: «باید اثر هنری را در واقعیت ببینید. تماشای تابلوی اصل تنها راهی است که میتوان از طریق آن، آنگونه که شایسته است، آن را تجربه کرد.» او صدها تابلوی بزرگ را دیده بود، درحالیکه به موسیقی میاندیشید. تأمل در تابلوها برای او تجربهای مستقل از معنایی بود که ممکن بود داشته باشند یا به آن ارجاع دهند. لذت تأمل، او را به این اندیشه رساند که نقاشی از راهی به موسیقی شباهت پیدا میکند؛ نه از طریق الهام گرفتن از آن، آنگونه که در آثار واسیلی کاندینسکی میبینیم، بلکه از این جهت که برای لذت بردن از موسیقی نیازی به فهمیدن آن نیست.
من صدها اثر از هنرمندان اکسپرسیونیست انتزاعی، از جمله هنرمندان پیرو سبک مینیمالیسم، دیدهام؛ اما سقف لذتی که هنگام تماشای تابلوهای سفید رایمن، که اغلب به نظر میرسد هیچ جزئیاتی ندارند، تجربه کردم، از همه بالاتر بود. در نمایشگاه مروری بر آثار او که تا ۲۸ فوریه ۲۰۲۷ در مرکز هنری باربیکن لندن برپاست، تابلوهایی به نمایش درآمدهاند که در آنها عاطفه همچون اسبی سفید در میان کشتزارهای سفید به تاخت درمیآید؛ اسبی که دیده نمیشود. نقاش در پرداختن به سطحی که جز در موارد ناگزیر از سفیدی خود خارج نمیشود، حساسیت خود را تا نهایت پیش برده است. آیا او در جستوجوی چیزی بود که از تصویری که در خیال خود از آن داریم، خالصتر باشد؟
رایمن بهجای روایت داستانی که با واقعیتهای روزمره پیوند دارد، تصمیم گرفت مستقیماً به سراغ نقاشی برود. نقاشیهای او رویدادهایی هستند که بر سطح بوم اتفاق میافتند؛ سطحی که همچون جهانی مستقل عمل میکند. داستانی که تابلوهای رایمن روایت میکنند، از تصور او درباره موسیقی جدا نیست؛ موسیقیای که برای لذت بردن از آن نیازی نیست معنایش را بفهمیم. کافی است حالوهوای شما مستقل باشد و از قالبهای ازپیشآماده موسیقی رها شده باشید تا بتوانید از لذت آن بهرهمند شوید.
سبکی تابلوهای رایمن را نمیتوان بهسادگی تصور کرد. بیشتر آنها حالتی کاغذی دارند و چیزی از سنگینی رنگها در آنها نیست؛ بااینحال، عاطفه آنها تماشاگر را با دو بال خود در بر میگیرد و به پرواز درمیآورد؛ بهگونهای که انسان همچنان به تأمل در آنها ادامه میدهد، گویی پیوندشان با روح اوست که تماشاگر را به سویشان میکشد.

معنای واقعی بودن یک چیز
«امر واقعی» عنوان نمایشگاهی است که تجربه هنری رابرت رایمن (۱۹۳۰ـ۲۰۱۹) را مرور میکند؛ تجربهای که ممکن است از نظر برخی، آکنده از معما و در چشمپوشی از هرگونه محتوا یا معنا، و حتی گاه هر نوع شکل و فرم، افراطی به نظر برسد. شاید بسیاری از مردم نتوانند آن را درک کنند، اگر به سخن خود نقاش گوش دهند که میگوید: «باید اثر اصل را ببینید. تماشای یک تابلوی واقعی تنها راه انجام این کار است.» تابلوی واقعی از نظر رایمن، تابلویی سفید است. اما آیا ذهن تماشاگر میتواند نمایشگاهی را درک کند که چیزی جز تابلوهای سفید در آن وجود ندارد؟
در نگاه نخست، تابلوها شبیه یکدیگر به نظر میرسند و نمیتوان یکی را از دیگری تشخیص داد. اما این قضاوت چندان اعتباری ندارد. تأمل در جهان رایمن به صبری استثنایی نیاز دارد؛ زیرا این هنرمند با طرح ایده «امر واقعی» در تجربه هنری خود، ما را به چالش میکشد. در برابر این چالش، تماشاگر باید خود را بهتمامی در اختیار اثر بگذارد تا در تجربهای فراتر از حد معمول غرق شود. این آثار در واقع چالشهایی را پیش میکشند، چشماندازهایی را آشکار میکنند و تأثیراتی فراتر از تجربه متعارف بر جای میگذارند؛ به شرط آنکه خود را بهتمامی در آنها غرق کنید.
نقاش معنا را در جایی بیرون از نقاشی نمیجوید. در تابلوهای او واژهها و نشانههایی وجود ندارد که بتوانند ما را به سوی زبانی که آرزوی دستیابی به آن را داریم، راهنمایی کنند. هر گفتوگویی، پرگویی و زیادهگویی است. نقاشی از نظر رایمن داستانی روایت نمیکند که میداند تماشاگران آثارش مشتاق شنیدن آن هستند. تماشاگر باید بیاموزد که زبان همیشه چارچوبی اجتماعی نیست. زبان سفیدی به آنچه در کلام وجود دارد و از صحنههای رقابتی و متقابل حکایت میکند، ارجاع نمیدهد. در برابر سکوت، همه شرطبندیها بازندهاند.
آنگونه که پس از دیدن نمایشگاه رابرت رایمن به نظرم میرسد، نوشتن درباره او تلاشی است برای متقاعد کردن تماشاگران به کنار گذاشتن عادتهایشان در لذت بردن از آثار هنری؛ عادتهایی که اساساً بر توانایی اثر هنری برای ارجاع دادن به واقعیت، طبیعت، چهرهها و برای مثال طبیعت بیجان استوارند. رایمن در همان سالهای آغازین، زندگی پیشین خود و رؤیای نوازنده جاز شدن را کنار گذاشت، اما از تخیل یک موسیقیدان دست نکشید؛ موسیقیدانی که میداند برای احساس لذت، نیازی به فهمیدن نیست.
هنر رابرت رایمن به فروتنی زیادی نیاز دارد؛ زیرا آنقدر پیچیده نیست که برای سخن گفتن دربارهاش به زبانی آکنده از اصطلاحات پیچیده نیاز داشته باشیم.
حیاتی در زیر سطح تابلو
برگزارکنندگان نمایشگاه در راهنمایی که با رویکردی حرفهای تهیه کردهاند و دشواری احتمالی تماشاگران در مواجهه با مجموعهای از تابلوهایی را که رنگ سفید بر آنها غلبه دارد، در نظر گرفتهاند، تأکید میکنند: «ارزش واقعی این تابلوها را تنها زمانی میتوان دریافت که آنها را در محل و از نزدیک ببینیم.»
اگرچه این سخن درباره بیشتر آثار هنری صدق میکند، اما در مورد رایمن، جوهر خود تجربه هنری را تشکیل میدهد. برای مثال، چگونه میتوان متوجه شد که رنگ سفید مالیدهشده بر بوم کتان خام در شماری از تابلوهای او، هنگامی که در برابر دیوارهای سفید (که به خاکستری متمایلترند) سالن نمایشگاه قرار میگیرد، تهرنگی متمایل به آبی پیدا میکند؟ یا چگونه میتوان دریافت که اثری متشکل از یک پارچه کتانِ کشیدهنشده بر قاب، که مستقیماً به دیوار نصب شده و خطی از گچ آبی آن را احاطه کرده است، در واقع ترفندی هوشمندانه برای واداشتن تماشاگر به دیدن دیوار و تابلو بهعنوان دو بخش از یک اثر هنری واحد است؟ تجربه تماشا، خود معنای اثر هنری است.
برای درک آنچه اتفاق میافتد، باید نیروهای پنهانی را احضار کنید که در زیر سطح تابلو جای دارند. این بهترین راه برای نگریستن به آثار رابرت رایمن است. هنگامی که در برابر امر واقعی میایستید، دیگر جز به نقاشی بهمثابه موجودیتی مستقل نمیاندیشید؛ موجودیتی که به چیزی در بیرون از خود ارجاع نمیدهد. این اندیشهها تازه نیستند.
در بنیانی که مدرنیسم هنری در اواخر قرن نوزدهم با پل سزان فرانسوی بر آن استوار شد، عنصری اساسی از همین اندیشه وجود دارد. گسست میان شیء و تصویر نقاشیشده آن، برای پیش بردن این تحول تا نهایت خود ضروری بود. درست است که نوابغ بزرگی چون پابلو پیکاسو همچنان به ابداع شکلهایی ادامه دادند که میتوانستند، با نوعی تردید و نارضایتی، ما را به واقعیت ارجاع دهند؛ اما دهه شصت قرن بیستم، که آغاز فعالیت رایمن به آن تعلق دارد، هنرمندانی چون ایو کلاین، پیرو مانزونی و لوچو فونتانا را به ما معرفی کرد که در تجربههای خود بر چیزی تأکید داشتند که من آن را «نقاشی در نقاشی» مینامم.
با وجود آنکه مانزونی و کلاین در جوانی از دنیا رفتند؛ اولی در سیسالگی و دومی در سیوچهارسالگی، دستاورد آنها در اعلام جدایی نقاشی از واقعیت، به معنای استقلال آن بر پایه عناصر و مواد تشکیلدهندهاش، تأثیر عظیمی بر جای گذاشت؛ تأثیری که در تجربه هنرمندان بسیاری در سراسر جهان آشکار شد و رایمن یکی از برجستهترین آنها بود.
امپراتور برهنهای در کار نبود
آثار رابرت رایمن ما را به یاد داستان «لباس جدید امپراتور» نوشته هانس کریستیان اندرسن، نویسنده دانمارکی، میاندازد. وجه اشتراک این دو آن است که امپراتور لباسی بر تن ندارد؛ اما تفاوتشان در این است که در هنر رایمن اساساً امپراتوری وجود نداشت.
آنچه در این مقایسه میتوان به آن تکیه کرد، این است که رایمن زبان داستانگویی را چیزی جز یاوه نمیدانست و به همین دلیل، تابلوهایش از هرگونه آرایه و پیرایه خالی بودند. او زحمت به عاریت گرفتن عناصری را به خود نداد که برای جلب توجه مخاطبانی که گمان نمیکنم نیازی به آنها احساس کند، به آنها احتیاجی نداشت. رایمن با خود و هنرش در آشتی بود. او در خلوت خود، زبانی تازه برای ارتباط ابداع میکرد؛ زیرا نه از موضع برتریجویی در برابر مخاطبان سخن میگفت و نه خود را بینیاز از آنها میدانست.
او هنر خود را واقعگرا میدانست. همانگونه که موسیقی به نیروی واقعیتبخش خود، واقعیت مییابد، هنر او نیز واقعیت را به دام میاندازد و در پی آن است که با امر واقعی یکی شود.
هنر رابرت رایمن به فروتنی زیادی نیاز دارد؛ زیرا آنقدر پیچیده نیست که برای سخن گفتن دربارهاش به زبانی آکنده از اصطلاحات پیچیده متوسل شویم. او تنها به ما میگوید که هر آنچه پیشتر درباره نقاشی گفتهایم، دیگر ضرورتی ندارد.





