سمیر سریانی به «الشرق الأوسط»: برای ساخت فیلمی اجتماعی در لبنان آماده می‌شوم که دغدغه‌های ما را در قالبی کمدی مطرح می…

پس از دریافت جایزه «مورکس دور» برای بهترین موزیک‌ویدئو برای «یا قلبو»

سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)
سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)
TT

سمیر سریانی به «الشرق الأوسط»: برای ساخت فیلمی اجتماعی در لبنان آماده می‌شوم که دغدغه‌های ما را در قالبی کمدی مطرح می…

سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)
سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)

کارگردان سمیر سریانی جایزه «مورکس دور» بهترین موزیک‌ویدئوی لبنانی را برای ترانه «یا قلبو» از نانسی عجرم دریافت کرد و به این ترتیب تاکنون سه جایزه به دست آورده است. نخستین جایزه او در سال ۲۰۱۶ برای موزیک‌ویدئوی «کیفک إنت» از میریام فارس بود و پس از آن نیز برای موزیک‌ویدئوی «إلى بيروت الأنثى» از نانسی جایزه دیگری دریافت کرد.
«الشرق الأوسط» از او می‌پرسد اگر تصمیم بگیرد موزیک‌ویدئویی بسازد که سه ایستگاهی را که او را به این جوایز رسانده‌اند در یک اثر گرد آورد، چه ایده‌ای را می‌تواند اجرا کند. پاسخ می‌دهد: «نمی‌دانم، چون هر اثر برای من ارزش هنری و معنوی خاص خودش را دارد. وقتی امروز دو موزیک‌ویدئوی قبلی را می‌بینم، احساس دلتنگی و علاقه نسبت به آنها در من زنده می‌شود. آن زمان تازه در آغاز راه بودم. وقتی موزیک‌ویدئوی میریام فارس را ساختم، ۲۲ ساله بودم. آن زمان ایده این اثر بسیار فراگیر شد و امروز آن را با شیوه‌های مختلف در آثار تصویری می‌بینیم.»
سریانی تأکید می‌کند که آن زمان تجربه و مهارت و همچنین پختگی امروز خود را نداشت، اما همچنان آن دو اثر را زیبا می‌داند و با دیدن آنها خاطرات و شرایطی را که در آن ساخته شدند، به یاد می‌آورد. او ادامه می‌دهد: «موزیک‌ویدئوی «إلى بيروت الأنثى» را از آن آثاری می‌دانم که نمی‌میرند و آن را یکی از بهترین کارهایی می‌دانم که ساخته‌ام. اگر امروز فرصت ساخت دوباره آن را داشتم، هیچ چیزش را تغییر نمی‌دادم.»

سمیر سریانی همکاری دیگری نیز با نانسی عجرم در ساخت «إلى بيروت الأنثى» داشت (سمیر سریانی)

سریانی خودش را فردی سخت‌گیر نسبت به خود توصیف می‌کند که آثارش را بی‌رحمانه نقد می‌کند و معتقد است هنوز در آغاز راه است. او می‌گوید: «هنوز اشتباه می‌کنم و خودم را سرزنش می‌کنم، چون می‌توانم کار بهتری انجام دهم. هر بار که فیلم‌برداری یک اثر را تمام می‌کنم، این احساس سراغم می‌آید که چیزی در آن کم است؛ درست مانند دانش‌آموز ممتازی که مدام تصور می‌کند درس‌هایش را به‌خوبی بلد نیست. وقتی به همسرم می‌گویم در موفقیت کاری که آماده کرده‌ام تردید دارم، حرفم را باور نمی‌کند و می‌داند که من به شکلی افراطی در جست‌وجوی کمال هستم.»
سریانی اشاره می‌کند که وقتی با نانسی عجرم همکاری می‌کند، همین که ترانه را می‌شنود، ایده در ذهنش شکل می‌گیرد. او توضیح می‌دهد که ایده موزیک‌ویدئوی «یا قلبو» را پیش‌تر به شکلی مشابه در اثری مطرح کرده بود که نانسی خواهان اجرای آن بود، اما ساخت آن لغو شد. «اما نانسی وقتی با من تماس گرفت و درباره امکان اجرای آن پرسید، دوباره آن ایده را زنده کرد. من هم آن را به‌روز کردم و تغییراتی در آن دادم.»
او می‌گوید حضور عنصر انسانی آسیایی در این موزیک‌ویدئو کاملاً اتفاقی شکل گرفت؛ زمانی که با گروهی از چینی‌ها آشنا شد که در شهر زحله اقامت داشتند و برای یادگیری زبان عربی به لبنان آمده بودند. او می‌افزاید: «وقتی از آنها خواستم در فیلم شرکت کنند، بسیار هیجان‌زده شدند و از این مشارکت خیلی خوشحال بودند. در نتیجه فضای مفرحی شکل گرفت و همه از آن بسیار لذت بردیم.»

سمیر سریانی در کنار نانسی عجرم هنگام فیلم‌برداری ترانه «یا قلبو» (سمیر سریانی)

سریانی معتقد است که در آثارش همواره به دنبال سادگی است، اما نه سادگی‌ای که تکراری و مصرف‌شده باشد. او می‌گوید: «اصلاً آسان نیست اثری را بر اساس این اصل اجرا کنید. اینکه داستانی تعریف کنید که تماشاگر با آن همدلی کند، حتی اگر دوربین فقط در یک اتاق بچرخد، کار آسانی نیست. در این موزیک‌ویدئو تکه‌ای از قلبم را گذاشته‌ام.»
کارگردانی برای سریانی شبیه جادویی است که بر کل اثر تأثیر می‌گذارد و می‌توان از طریق آن اثر را گسترش داد و ایده‌های بسیاری خلق کرد که در شیوه اجرا نمود پیدا می‌کنند. اما آیا او گاهی تلاش می‌کند عیب‌های هنرمندی را که از او فیلم‌برداری می‌کند پنهان کند؟ پاسخ می‌دهد: «با چنین موقعیتی مواجه نشده‌ام، چون همه کسانی که با آنها همکاری کرده‌ام از کاریزما، شوخ‌طبعی و حرفه‌ای‌گری برخوردارند. اما در حوزه تبلیغات تجاری، گاهی ممکن است به زیباتر نشان دادن تصویر و حضور فردی متوسل شوم که کاملاً خلاف این ویژگی‌ها را دارد؛ طوری که شوخ‌طبع به نظر برسد، در حالی که در واقعیت برعکس است.»
درباره رابطه‌اش با دوربین می‌گوید: «وقتی دوربینم را در دست می‌گیرم و به آن گوش می‌دهم، احساس می‌کنم با من حرف می‌زند. من آدمی احساساتی هستم و از آن دسته افرادی‌ام که زود تحت تأثیر قرار می‌گیرند. می‌توانم گریه کنم و اشک‌هایم را پنهان نکنم. دوست دارم به دیگران کمک کنم و برای انجام این کار تمام تلاشم را می‌کنم.» سپس ادامه می‌دهد: «همین مسئله در کارم نیز صدق می‌کند. هر صحنه، هرچقدر هم ساده باشد، باید احساس خودم را در آن جاری کنم.»
سریانی به موضوع هوش مصنوعی نیز می‌پردازد و از نگرانی‌ای می‌گوید که هنگام فکر کردن به تأثیر آن در او ایجاد می‌شود. به باور او، این تحول سریع فناوری می‌تواند آثار منفی بسیاری بر انسان‌ها و حرفه‌ها بر جای بگذارد. او معتقد است باید پیش از آنکه هوش مصنوعی به‌طور کامل بر ما مسلط شود، آن را عمیقاً شناخت.
در پاسخ به این پرسش که آیا فکر می‌کند تصویر در حال از دست دادن عنصر شگفتی است، می‌گوید: «تصویر هوش مصنوعی مشخصاً فاقد احساس است. اما بدتر از آن این است که پیشرفت آن، هر روز آن را به واقعیت نزدیک‌تر می‌کند و همین باعث می‌شود مردم دیگر نتوانند میان آن و تصویربرداری طبیعی تفاوت بگذارند. ترسناک است که انسان به تصویری بدون روح عادت کند.»
او ادامه می‌دهد: «شخصاً این موضوع مرا نگران می‌کند. هر بار که اثری تصویری می‌سازم، تصور می‌کنم شاید این آخرین اثری باشد که ردپای انسانی دارد.»
سریانی سپس درباره جوایز و تقدیرهایی که دریافت کرده است می‌گوید: «اخیراً برای فیلم کوتاه «وبرکی قصفوا هون الليلة» جوایز متعددی گرفتم. از موفقیتی که این فیلم به دست آورد خوشحال شدم، چون این نوع جوایز نوعی تقدیر و پاداش برای صاحب اثر است. امروز دارم نتیجه همین جوایز را می‌بینم؛ زیرا از من دعوت شده است تا برای تکمیل پروژه فیلمی که آغاز کرده بودم، در شهر مارسی فرانسه اقامت کنم.»
او می‌افزاید: «در حال حاضر اقامتم را میان لبنان و فرانسه تقسیم کرده‌ام تا فیلمنامه یک فیلم سینمایی را بنویسم که قصد دارم به‌زودی آن را بسازم. انتظار می‌رود نوشتن آن را در آوریل (فروردین) ۲۰۲۷ به پایان برسانم. این فیلمی اجتماعی و لبنانی است که دغدغه‌های ما را به شیوه‌ای کمدی بازتاب می‌دهد. اکنون شخصیت‌های آن را در ذهنم شکل داده‌ام و قرار است گروهی از بازیگران لبنانی آنها را ایفا کنند.»
او فاش می‌کند که نخستین نامی که برای حضور در فیلم انتخاب کرده، همسرش نادین شلهوب است که در نوشتن این اثر نیز با او همکاری می‌کند. او می‌افزاید: «۱۲ نام دیگر نیز در آن حضور خواهند داشت و تصور می‌کنم جولیا قصار و جرج خباز هم در میان آنها باشند.»
او اشاره می‌کند که کارگردانان دیگری نیز تجربه مشابهی را پشت سر می‌گذارند؛ از کرواسی، ایتالیا، یونان، ترکیه، پرتغال و کشورهای دیگر، به‌علاوه یک کارگردان لبنانی ساکن فرانسه. در پایان این مسیر، آنها با تهیه‌کنندگان سینمایی دیدار خواهند کرد که هزینه ساخت فیلم‌هایی را که مورد پسندشان قرار بگیرد، بر عهده می‌گیرند.
سریانی گفت‌وگوی خود با «الشرق الأوسط» را این‌گونه به پایان می‌رساند: «کار سینمایی زمین بازی مورد علاقه من است. دوست دارم دیالوگ بنویسم و از ساخت موزیک‌ویدئوها و فیلم‌های کوتاه نیز بسیار لذت می‌برم. تبلیغات برای من نوعی سرگرمی است که از انجامش لذت می‌برم. اما موزیک‌ویدئو چیزی بود که چیزهای زیادی به من آموخت؛ از جمله اینکه چگونه داستانی پیوسته را روایت کنم.»
او ادامه می‌دهد: «در گذشته بودجه موزیک‌ویدئوها بسیار زیاد بود و امکانات و فضاهای بسیاری در اختیار کارگردان قرار می‌داد که می‌توانست از آنها برای تجربه‌ای خلاقانه و زیبا استفاده کند. امروز این بودجه‌ها کاهش یافته‌اند و دیگر اجازه نمی‌دهند چیزی فراتر از آنچه می‌بینید ارائه کنیم. بااین‌حال، به نظرم جایگاه هنری موزیک‌ویدئو همچنان حفظ شده و آن را عنصری اساسی برای موفقیت هر ترانه و فراگیر شدن آن می‌دانم.»



۷۰ سال و دو نسل که شکوه و تاریخ انتشارات «دار الآداب» را رقم زدند

رنا ادريس
رنا ادريس
TT

۷۰ سال و دو نسل که شکوه و تاریخ انتشارات «دار الآداب» را رقم زدند

رنا ادريس
رنا ادريس

پس از آنکه دو نسل شکوه انتشارات «دار الآداب» را رقم زدند، رنا ادریس، مدیر این انتشارات، به مناسبت هفتادمین سالگرد آغاز فعالیت آن، در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط» از تاریخ و پشت‌صحنه یکی از ریشه‌دارترین و قدیمی‌ترین انتشارات عربی سخن می‌گوید. آنچه در پی می‌آید، متن این گفت‌وگوست...
سهیل ادریس و همسرش عایده مطرجي هسته اولیه «دار الآداب» را بنیان گذاشتند و سپس فرزندانشان، رنا، سماح و رائده، هر یک نقشی در توسعه و نوسازی کار ایفا کردند. نوه خانواده، تالا، نیز آماده است هرگاه از او خواسته شود، این مسئولیت را بر عهده بگیرد.
هفت دهه نشر و ادبیات در «نمایشگاه بین‌المللی کتاب عربی بیروت» که از نهم ماه جاری آغاز می‌شود، با موسیقی، نشست‌ها و مراسم امضای کتاب گرامی داشته خواهد شد. یکشنبه آینده نیز گفت‌وگویی میان دکتر بلال الأرفه‌لی و رنا ادریس برگزار می‌شود که در آن رنا از تجربه خود سخن خواهد گفت.
رنا به «الشرق الأوسط» می‌گوید: «این انتشارات تصادفی به فعالیت خود ادامه نداد؛ از همان ابتدا برای من و خواهر و برادرانم زمینه‌سازی شده بود تا کار را یاد بگیریم.»
او ادامه می‌دهد: «در انتشارات زندگی کردیم و در همان‌جا بزرگ شدیم. با شیر، کتاب هم نوشیدیم. به یاد ندارم حتی یک بار سر میز ناهار نشسته باشیم و صحبت از کتاب یا ترجمه در میان نباشد.»
سهیل ادریس در دوران حیاتش مسئولیت‌ها را تقسیم کرده بود. دخترش رنا مدیریت انتشارات را بر عهده گرفت، پسرش سماح مجله «الآداب» را اداره کرد و همسرش، دکتر عایده، مسئول چاپخانه و انبارها بود. سهیل ادریس نیز پس از ادبیات و ترجمه، خود را وقف تدوین فرهنگ‌های لغت کرد تا سرانجام فرهنگ فرانسوی ـ عربی «المنهل» را با همکاری جبور عبدالنور به پایان رساند.

سهيل إدريس

نخست مجله

«دار الآداب» از دل مجله «الآداب» زاده شد. در سال ۱۹۵۳، انتشارات «دار العلم للملایین» انتشار مجله را به سهیل ادریس سپرد؛ او در آن زمان در اواخر دهه بیست زندگی‌اش بود.
سه سال بعد، با عایده مطرجي، زنی که بعدها شریک زندگی‌اش شد، ازدواج کرد. او احساس می‌کرد بلندپروازی‌ها و جسارتش از چارچوبی که تأمین‌کنندگان مالی تعیین کرده بودند فراتر می‌رود. مادرش و همسرش، عایده، او را به خرید مجله تشویق کردند. سپس جواهرات خود را فروختند و او مجله را خرید. این‌گونه بود که «الآداب به اندازه وزنش طلا می‌ارزید». همان سال، یعنی ۱۹۵۶، انتشارات «دار الآداب» نیز تأسیس شد.
سهیل ادریس احساس می‌کرد که شرایط زمانه به انتشار آثار ادبی مهم نیاز دارد و رمان باید جایگاه شایسته خود را پیدا کند؛ به‌ویژه آنکه او نخستین رمانش، «محله لاتینی»، را منتشر کرده بود.
دفتر مرکزی انتشارات در ساختمان درویش، واقع در منطقه «الخندق الغمیق»، قرار داشت. بیشتر انتشارات در آن منطقه مستقر بودند. سپس «الآداب» به نزدیکی دانشگاه عربی منتقل شد؛ جایی که سهیل ادریس در آن ترجمه تدریس می‌کرد. پس از آن، انتشارات به منطقه «طریق الجدیده»، در محدوده حضور سازمان آزادی‌بخش فلسطین، انتقال یافت.
رنا به یاد می‌آورد که محمود درویش در نزدیکی آنجا زندگی می‌کرد و لیانه بدر و شمار زیادی از روشنفکران فلسطینی به انتشارات رفت‌وآمد داشتند.

سماح ادريس

کتاب‌ها، سوخت جنگ‌ها

جنگ‌ها با «دار الآداب» مهربان نبودند. در سال ۱۹۷۸، هواپیماهای اسرائیلی خانه خانواده را بمباران کردند و کتابخانه سهیل ادریس را از میان بردند. کتاب‌هایی که سیمون دوبووار، ژان پل سارتر، رژیس دوبریه، نجیب محفوظ و یوسف السباعی به آن‌ها تقدیم‌نامه نوشته بودند، در آتش سوختند. پیش از آن نیز بخش بزرگی از آرشیو «دار الآداب» در جریان انقلاب سال ۱۹۵۸ از دست رفته بود.
رنا می‌گوید: «پدرم از نابودی کتابخانه‌اش بسیار اندوهگین شد. انتشارات به منطقه ساقیه الجنزیر منتقل شد.»
خانواده در انتشارات زندگی می‌کردند؛ یا شاید انتشارات در خانه آن‌ها جریان داشت. رنا می‌گوید: «در مقطعی، خانه و دفتر انتشارات روبه‌روی هم بودند. مادرم در انتشارات ترجمه می‌کرد و برای شیر دادن به سماح به آپارتمان روبه‌رو می‌رفت. آشپزی هم همین‌طور بود. چند بار غذا سوخت، چون او غرق کار در انتشارات بود.»
رنا نیز همین شرایط را تجربه کرد. او به یاد می‌آورد: «یک بار نزار قبانی آمد و وقتی از او خواستند منتظر بماند تا من شیردادن به دخترم را تمام کنم، با شوخی گفت: مگر من در مهدکودک هستم؟!»
رنا به یاد می‌آورد: «هیچ‌وقت سر میز ناهار نمی‌نشستیم، مگر اینکه می‌شنیدم پدر و مادرم درباره ترجمه‌هایشان صحبت می‌کنند. یک بار درباره این بحث کردند که عنوان رمان «بیگانه» اثر آلبر کامو را چگونه ترجمه کنند تا با عنوان کتاب کالین ویلسون اشتباه نشود. پس از بحث و بررسی، تصمیم گرفتند کتاب ویلسون را «بیگانه» ننامند و عنوان «ناهمخوان» را برای آن برگزیدند.»
در آغاز، انتشارات به ترجمه آثار اگزیستانسیالیستی، از سارتر گرفته تا کامو و کالین ویلسون، روی آورد. به اندیشه چپ و کتاب‌های مارکز، مارکس و مائو تسه‌تونگ و نیز خاطرات احمد بن بلا توجه داشت.
رنا می‌گوید: «آن‌ها به سارتر به دلیل موضع حمایتی‌اش از آزادی الجزایر علاقه داشتند؛ به‌ویژه بیانیه او با عنوان «شرم ما در الجزایر».»
او ادامه می‌دهد: «پدرم اصرار داشت این بیانیه را ترجمه و منتشر کند؛ نه فقط به دلیل ایده آزادی، بلکه چون از نظر او آزادی با مسئولیت همراه بود و مفهومی مطلق نداشت.»
این رویکرد بر ماهیت آثار منتشرشده در مجله نیز تأثیر گذاشت. مجله از قالب‌های نو در شعر نازک الملائکه، بدر شاکر السیاب و احمد عبدالمعطی حجازی حمایت می‌کرد.
سهیل ادریس فردی جسور، پرشور و در اندیشه نوزایی عربی بود. از همین‌جا اختلاف او با پیشگامان مجله «شعر» شکل گرفت.
رنا می‌گوید: «او به زبان عربی پایبند بود و راه رهایی را جز از مسیر وحدت نمی‌دید. معتقد بود اگر ما را یکی پس از دیگری منزوی کنند، نابودمان خواهند کرد و اگر در کنار الجزایر و فلسطین نایستیم، نوبت به همه ما خواهد رسید.»
به گفته او، زبان عربی همان چیزی بود که می‌توانست ما را گرد هم آورد.
«به همین دلیل، او با آسودگی خاطر به مجله «شعر» و گشودگی آن به روی زبان عامیانه نگاه نمی‌کرد. احساس می‌کرد دست‌های بیگانه‌ای پشت این مجله قرار دارند. منظورش بدگمانی به همه نویسندگان آن نبود، بلکه با جهت‌گیری سیاسی مجله احساس راحتی نمی‌کرد.»

پس از انقلاب شمعون

پس از سال ۱۹۵۸، انتشارات توجه خود را به چاپ رمان عربی معطوف کرد. آثار نویسندگان تازه‌ای را منتشر کرد که نجیب محفوظ از برجسته‌ترین آن‌ها بود. همچنین رمان‌هایی از حنان الشیخ و غاده السمان منتشر کرد؛ غاده السمان تا زمان ازدواجش با بشیر الداعوق، صاحب انتشارات «دار الطلیعه»، با «دار الآداب» همکاری داشت.
رنا می‌گوید: «سپس موج حنا مینه از راه رسید. از هر کتاب او پنج هزار نسخه چاپ می‌کردیم و بعد چاپ‌های بعدی یکی پس از دیگری منتشر می‌شدند. از کتاب‌های کالین ویلسون ده هزار نسخه چاپ می‌کردیم. او یکی از پرفروش‌ترین نویسندگان بود.»
انتشارات همچنین کتاب‌های جبرا ابراهیم جبرا و نویسندگان دیگری را منتشر کرد و به کار ترجمه ادامه داد.
سهیل ادریس به دلیل موضع منفی ژان پل سارتر در قبال فلسطین تصمیم گرفت چاپ آثار او را متوقف کند. این تصمیم تا زمان بازگشت رنا از آمریکا ادامه یافت؛ پس از آن، آثار سارتر بازبینی و دوباره منتشر شدند.

فلسطین، در اولویت نخست

فلسطین برای انتشارات و مجله، مسئله‌ای محوری بود. با آغاز جنگ داخلی لبنان در سال ۱۹۷۵ و از دست رفتن کتابخانه شخصی سهیل ادریس، نگرانی‌ها افزایش یافت و تولید آثار کاهش پیدا کرد.
بزرگ‌ترین دغدغه سهیل ادریس این بود که مجله در بیروت به انتشار خود ادامه دهد.
رنا می‌گوید: «به دلیل خشونت رویدادها و به درخواست دوستانش، سرانجام پذیرفت که مجله را از بغداد منتشر کند. اما آن شماره، نخستین و آخرین شماره‌ای بود که خارج از لبنان منتشر شد؛ زیرا مجله با فشارهای متعدد سانسور مواجه شد.»
رنا در مرور تاریخ «الآداب»، به پدیده احلام مستغانمی نیز اشاره می‌کند:
«هیچ نویسنده‌ای در جهان عرب به اندازه احلام مستغانمی فروش نداشته است. او همان‌قدر پدیده بود که نزار قبانی. رمان «ذاکره الجسد» در اواخر دهه هشتاد میلادی سروصدای زیادی به پا کرد. از آن زمان به بعد، دیگر شاهد ظهور نامی نبوده‌ایم که در زمینه فروش چنین درخششی داشته باشد. در سال‌های اخیر می‌توان از پدیده الیف شافاک، به‌ویژه با کتاب «ملت عشق»، سخن گفت، اما نمی‌توان چنین پدیده‌ای را درباره یک نویسنده عرب مطرح کرد.»

رنا ادریس؛ خون تازه

رنا ادریس در سال ۱۹۸۶، به درخواست پدرش، از آمریکا بازگشت؛ در حالی که پنج سال را صرف آماده‌شدن برای دریافت مدرک دکتری کرده بود.
پدرش به او گفته بود که انتشارات به خون تازه‌ای نیاز دارد و او می‌تواند دوره دکتری خود را از لبنان ادامه دهد؛ به‌ویژه آنکه برادرش سماح در تدارک رفتن به دانشگاه کلمبیا بود و خواهرش رائده نیز ازدواج کرده و به آمریکا رفته بود.
رنا با اشتیاق به نوسازی بازگشت. در آن زمان، موج علاقه به ژاپن در نیویورک آغاز شده بود.
او می‌گوید: «به پدرم گفتم: آنجا همه‌چیز ژاپنی است. باید بفهمیم آن‌ها چگونه میان سنت و مدرنیته پیوند برقرار کرده‌اند.»
رنا پیش‌تر کتاب‌هایی از ادبیات ژاپن خوانده بود و پیشنهاد کرد مجموعه‌ای از ادبیات ژاپن در قالب ۱۵ رمان منتشر شود. همین کار را هم کردند.
سهیل ادریس رمان «اندوه و زیبایی» اثر یاسوناری کاواباتا را ترجمه کرد و عایده نیز رمان «ملوانی که دریا طردش کرد» اثر یوکیو میشیما را به عربی ترجمه کرد. پس از آن، آثار بسیاری از ادبیات ژاپن به زبان عربی منتشر شدند.


«الفبای هنر» اریک گریزیملکوفسکی به زبان عربی

«الفبای هنر» اریک گریزیملکوفسکی به زبان عربی
TT

«الفبای هنر» اریک گریزیملکوفسکی به زبان عربی

«الفبای هنر» اریک گریزیملکوفسکی به زبان عربی

کتاب «الفبای هنر» نوشته اریک گریزیملکوفسکی، نویسنده آمریکایی، با ترجمه محمد السعدی، به‌تازگی از سوی انتشارات «رامینا» در لندن منتشر شده است. این کتاب در قالب نسخه‌ای عربی، دریچه‌ای گسترده و درعین‌حال ساده و قابل‌فهم به روی خواننده می‌گشاید تا با دنیای هنر، تاریخ آن، مکاتب هنری و برجسته‌ترین هنرمندان آشنا شود. کتاب میان نظریه‌ها، جنبش‌های هنری، موزه‌ها و آثاری حرکت می‌کند که در شکل‌گیری تاریخ هنر و تحولات آن در طول اعصار نقش داشته‌اند.
گریزیملکوفسکی در کتاب خود از ایده‌ای اساسی آغاز می‌کند: رهاکردن گفت‌وگو درباره هنر از احساس هراسی که ممکن است کتاب‌های تخصصی هنری در خواننده فاقد تحصیلات دانشگاهی در این حوزه ایجاد کنند. او در مقدمه اشاره می‌کند که بسیاری از کتاب‌ها از پیش فرض می‌گیرند خواننده با مفاهیمی مانند پرسپکتیو، نظریه رنگ، خطوط و شکل‌ها آشنایی دارد؛ حال آنکه «الفبای هنر» می‌کوشد از همین مبانی آغاز کند و شیوه‌ها، جنبش‌ها و رسانه‌های هنری را به زبانی قابل‌فهم توضیح دهد. این کار هم‌زمان با روایت داستان زندگی شماری از برجسته‌ترین هنرمندان و معرفی اصطلاحات ضروری برای درک و بحث درباره آثار هنری صورت می‌گیرد.
این رویکرد به کتاب ماهیتی دانشنامه‌ای و درعین‌حال ساده و قابل‌فهم می‌بخشد. کتاب با تاریخ هنر نه همچون روایتی پیوسته و زمان‌مند، بلکه همچون مجموعه‌ای از موضوعات مستقل و درعین‌حال مرتبط با یکدیگر برخورد می‌کند؛ به‌گونه‌ای که خواننده می‌تواند بر اساس علایق خود میان هنرمندان، مکاتب، مفاهیم و موزه‌ها جابه‌جا شود. نویسنده در مقدمه، کتاب را به موزه‌ای تشبیه می‌کند که «تالارهای» گوناگونی را دربر گرفته است؛ تالارهایی با موضوعاتی متعلق به مکان‌ها و دوره‌های زمانی متفاوت که به خواننده اجازه می‌دهند از دروازه‌های مختلف وارد دنیای هنر شود، بی‌آنکه به دانش قبلی یا مسیر مطالعاتی مشخصی نیاز داشته باشد.
کتاب از ده‌ها موضوع تشکیل شده است که نقشه‌ای گسترده از هنرهای تجسمی ترسیم می‌کنند؛ از نظریه رنگ، باوهاوس، هنردرمانی، هنر نو، دادائیسم و امپرسیونیسم گرفته تا کوبیسم، سوررئالیسم، هنر مدرن، هنر انتزاعی، هنر رنسانس، فوتوریسم، باروک و هنر عامه‌پسند؛ و از موضوعاتی مانند پرسپکتیو، نظریه گشتالت، عناصر و اصول هنر، مجسمه‌سازی، عکاسی، آبرنگ، نقاشی‌های غارها و هنر بدن تا نسبت طلایی و شمایل‌شکنی.
یکی از موضوعاتی که کتاب به آن می‌پردازد، «نظریه رنگ» است. نویسنده جایگاه رنگ را در میان عناصر اساسی یک اثر هنری، ارتباط آن با خط، بافت و شکل و چگونگی استفاده هنرمند از رنگ برای هدایت نگاه مخاطب و ایجاد حال‌وهوای بصری اثر توضیح می‌دهد و سپس به ترکیب رنگ‌ها، رنگ‌های مکمل، ترکیب افزایشی و کاهشی رنگ‌ها، طیف‌های رنگی و تأثیرات آن‌ها می‌پردازد.
کتاب همچنین مکتب باوهاوس را بررسی می‌کند؛ مکتبی که والتر گروپیوس در سال ۱۹۱۹ در آلمان بنیان گذاشت. نویسنده فلسفه این مکتب را که بر پیوند میان هنرهای زیبا، صنایع‌دستی و طراحی استوار بود، توضیح می‌دهد و به ارتباط آن با صنعت و تولید مدرن و نیز تأثیرات بعدی آن بر طراحی و معماری می‌پردازد.
«الفبای هنر» تنها به آثاری که جایگاه خود را در تاریخ هنر تثبیت کرده‌اند محدود نمی‌شود، بلکه بحث را به پرسش‌ها و اختلاف‌نظرهایی نیز می‌کشاند که برخی تجربه‌های هنری را همراهی کرده‌اند. برای نمونه، فصلی را به بنکسی با عنوان «بنکسی: هنرمند یا تهدید؟» اختصاص می‌دهد و خواننده را با بحث درباره هنر خیابانی و مرزهای نهاد هنر روبه‌رو می‌کند. همچنین به بازکاربرد هنری، هنر بدن و هنر عمومی می‌پردازد؛ موضوعاتی که گستردگی مفهوم هنر و دگرگونی‌های پیوسته آن را آشکار می‌کنند.
کتاب برای نزدیک‌کردن موضوعات خود به ذهن خواننده، از تصاویر و طرح‌ها نیز بهره می‌گیرد. نمونه‌هایی از آثار هنرمندان و مکاتب گوناگون در کنار توضیحات ارائه شده‌اند؛ از جمله «شب پرستاره» اثر وینسنت ون‌گوگ، آثار پل سزان، من ری و جورجیا اوکیف، تا آثار دیه‌گو ریورا، ادوارد هاپر و عکس‌های انسل آدامز. این تصاویر فرصتی در اختیار خواننده قرار می‌دهند تا میان مفاهیم نظری و نمونه‌های بصری ارتباط برقرار کند.


حماقت‌های میشل فوکو در ایران

حماقت‌های میشل فوکو در ایران
TT

حماقت‌های میشل فوکو در ایران

حماقت‌های میشل فوکو در ایران

فوکو پس از آنکه کشتار مخالفان به دست نظام خمینی را دید، در حالی که حسرت می‌خورد و از درون متلاشی می‌شد، سکوت اختیار کرد. این یکی از شگفت‌انگیزترین و عجیب‌ترین تناقض‌هاست: میشل فوکو، فیلسوف مدرنیته و پسامدرنیته، در سال ۱۹۷۸ با هر دو دست برای انقلاب تاریک‌اندیشانه خمینی کف زد. فوکو در آن زمان مشهورترین روشنفکر فرانسوی بود؛ زیرا سارتر در آستانه رفتن بود، کاملاً نابینا شده بود و بیش از دو سال، یا حتی کمتر، به مرگش نمانده بود. افزون بر این، فوکو استاد فلسفه در کولژ دو فرانس بود (که از سوربن بالاتر است) و معروف است که با دوستش ژان دانیل، سردبیر مهم‌ترین و روشنفکرانه‌ترین مجله هفتگی فرانسه، «نوول ابسرواتور»، توافق کرده بود که برای پوشش دادن رویدادهای شعله‌ور در تهران به آنجا برود.
بدین ترتیب، فیلسوف بزرگ ما سوار هواپیما شد و به تهران رفت تا در زمانی که خود خمینی هنوز در حومه پاریس بود، گزارش‌های مطبوعاتی درباره رویدادها بنویسد. این گزارش‌ها در همان مجله و همچنین در روزنامه مشهور ایتالیایی «کورییره دلا سرا» منتشر شدند. او دو بار به تهران سفر کرد: از ۱۶ تا ۲۴ سپتامبر ۱۹۷۸ و از ۹ تا ۱۵ نوامبر؛ یعنی به‌ترتیب هشت روز و شش روز در پایتخت ایران اقامت داشت. در هر دو سفر با افسران بلندپایه شاه و رهبران مخالفان سکولار دیدار کرد. سپس به‌طور ویژه با روحانیون بلندپایه، از جمله آیت‌الله شریعتمداری، ملاقات کرد. افزون بر اینها، با نمایندگان میلیون‌ها تظاهرکننده نیز دیدار داشت و غیره. یکی از آگاهان درباره او می‌گوید:
فوکو شخصاً شیفته خشونت بود و مجذوب آن می‌شد. از هر جامعه باثباتی نفرت داشت. همچنین شیفته توده‌های خروشان و به‌جوش‌آمده، زلزله‌ها و آتشفشان‌ها بود. نیهیلیسم نیچه‌ای او در این انقلاب فراگیر و ویرانگر، ارضای خود را یافته بود. از این رو، در این انقلاب انفجاری که میلیون‌ها نفر در آن شرکت داشتند، نوعی احیای معنوی در جهانی سکولار و الحادی می‌دید که معنای قداست دینی و تعالی الهی را به‌کلی از دست داده بود. منظور، جهان غربی بود که خودش به آن تعلق داشت؛ زیرا او شخصاً یک نیهیلیست ملحد و نیچه‌ای بود.
به تناقض بزرگ اینجا توجه کنید: این مرد ملحد که در کشور خود با تمام توان با مسیحیت می‌جنگید، ناگهان در کشوری دیگر در برابر دین‌داران دیگری زانو زد و سر فرود آورد. چگونه می‌توان این تناقض را توضیح داد؟ خدا می‌داند. و اینجا حق داریم بپرسیم: فوکو در ایران چه کرد؟ او از سنت در برابر مدرنیته، از حکومت دینی در برابر دموکراسی و از گرایش الهیاتی ـ روحانی در برابر فلسفه سکولار و روشنگرانه دفاع کرد. او به‌شدت شیفته این بود که چگونه یک نفر توانسته است بر میلیون‌ها انسان مسلط شود، آن هم فردی روحانی و متعلق به قرون وسطی. او آنان را مسحور خود کرده بود. خمینی با یک نوار ضبط‌شده قادر بود سراسر ایران را به هیجان آورد. همین امر فوکو را شگفت‌زده و شیفته کرده بود، چنان تحت تأثیر قرارش داده بود که از حالت عادی خارج شده و حتی توانایی‌های عقلانی و استدلالی خود را از دست داده بود. سپس تحسین شدید خود را از آمادگی این میلیون‌ها تظاهرکننده برای فدا کردن جان و خونشان در راه خمینی نشان داد. فوکو گمان می‌کرد این امر از همه پارلمان‌های جهان و همه دموکراسی‌های غرب بهتر است. و این همان فیلسوف مدرنیته و پسامدرنیته بود.
فوکو مقاله‌ای با عنوان «شاه صد سال از زمانه خود عقب است» منتشر کرد. به این تناقض توجه کنید: از نظر او، این شاه بود که ایران را دگرگون کرده بود اما از عصر مدرنیته عقب مانده بود، نه خمینی. فوکو تمام مهارت سفسطه‌آمیز خود را به کار گرفت تا ما را متقاعد کند که مدرنیته سکولار و دموکراتیک غرب مشکل است و از نظر فکری و سیاسی عقب‌مانده است، نه خمینی که سراسر در تاریکی و ظلمت قرون وسطی زندگی می‌کرد. شاهی که می‌خواست کشورش را مدرن و توسعه‌یافته کند، مرتجع بود و خمینی که می‌خواست آن را به قرون وسطی بازگرداند، مترقی.
بی‌تردید فوکو در محکوم کردن فسادی که نظام پیشین شاه را می‌خورد، حق داشت. معروف است که گروه او ــ و حتی خانواده‌اش ــ بر صنعت ایران و منابع نفتی تسلط داشتند و فقر شدید مردم در دوران او به مسئله‌ای نگران‌کننده تبدیل شده بود. نگران‌کننده‌تر از آن، گرایش شاه به ولخرجی برای بزرگداشت شکوه باستانی ساسانی، پیش از اسلام، بود. همه اینها مردم مسلمان و دیندار ایران را به‌شدت تحریک می‌کرد. افزون بر این، سرکوب سیاسی ساواک و غیره نیز وجود داشت. همه اینها درست است. اما چرا کاستی‌های طرف مقابل، یعنی خمینی، را نمی‌دید؟
در واقع، فوکو از غرب نفرت داشت و از مدرنیته سرمایه‌داری نیز بیزار بود. از آنجا که بنیادگرایان ایرانی نیز از غرب و مدرنیته سرمایه‌داری نفرت داشتند، فوکو به‌شدت شیفته آنان شد. این شیفتگی تا آنجا پیش رفت که میان یک پادشاه مستبد و ستمگر از یک سو و انسانی «قدیس» و تبعیدی فقیر از سوی دیگر تقابل برقرار کرد. توجه کنید: خمینی در نگاه فوکوی ملحد به قدیس، یا یکی از اولیای صالح خدا، تبدیل شد! استاد فلسفه در کولژ دو فرانس شروع کرد به ستایش خمینی و گفت: چه شگفت‌انگیز است این مرد روحانی مؤمن که ملتی کامل را رهبری می‌کند و با دست خالی در برابر استبدادی تا دندان مسلح می‌ایستد... سخنانی پوچ که بعدها بهای سنگینی برایش داشت.
بدین ترتیب می‌بینیم که از نظر این فیلسوف بزرگ، شر یکسره در یک سو قرار داشت و خیر یکسره در سوی دیگر. سپس نابینایی فکری میشل فوکو به اوج رسید، زمانی که گفت: «یک حقیقت باید برای همه روشن باشد: مفهومی که خمینی از حکومت اسلامی مطرح می‌کند، به این معنا نیست که روحانیون قرار است بر ایران حکومت کنند.»
وقتی فوکو این سخنان را نوشت، خمینی هنوز در حومه پاریس بود و فوکو در تهران مشغول گشت‌وگذار و مشاهده اوضاع. اما چگونه می‌توان باور کرد که روحانیون در نظام الهیاتی و روحانی آینده هیچ نقشی نخواهند داشت؟ فوکو معتقد بود ایرانیان در سایه خمینی می‌توانند آینده‌ای درخشان برای خود بسازند، آن هم از طریق بازگشت هزار سال به عقب...
یکی از آگاهان نیز در این باره می‌گوید:
چیزی که میشل فوکو را در انقلاب ایران مسحور می‌کرد، شکل‌گیری جامعه‌ای الهام‌گرفته از تعالی الهی و قداست دینی بود. آنچه او را مسحور می‌کرد، معنویت سیاسی‌ بود که ما در غرب از عصر رنسانس و بحران‌های بزرگ مسیحیت آن را فراموش کرده‌ایم. سپس فوکو می‌گوید: «تقریباً صدای خنده فرانسوی‌ها را می‌شنوم که وقتی این سخنان را از من می‌شنوند، قهقهه می‌زنند. اما آنها اشتباه می‌کنند.»
او خیال می‌کرد حکومت اسلامی در سیاست، چیزی را تجسم خواهد بخشید که غرب به‌کلی فراموش کرده است: یعنی خصلت روحانی ــ و حتی الهی و متعالی ــ سیاست. این دیگر چه حرفی است؟ فوکو می‌خواهد به دوران پیش از رنسانس، بلکه به دوران پیش از عصر روشنگری بازگردد. او می‌خواهد به عصر بنیادگرایی مسیحی و تاریک‌اندیشی دینی پیش از رنسانس و روشنگری بازگردد. به‌اختصار، او می‌خواهد به قرون وسطای حکومت دینی و روحانی بازگردد. و این، فیلسوف مدرنیته و پسامدرنیته در کولژ دو فرانس است... ما کجا ایستاده‌ایم؟
سپس گمراهی فوکو به جایی رسید که نوشت:
«خمینی سیاستمدار نیست. او فقط یک روحانی است. پس از سقوط شاه، حزب سیاسی خمینی وجود نخواهد داشت و پس از پیروزی بر شاه نیز حکومت خمینی در ایران شکل نخواهد گرفت.»
اما رویدادهای بعدی به‌کلی خلاف این پیش‌بینی را ثابت کردند. در اول فوریه ۱۹۷۹، خمینی به تهران بازگشت و نظامی دینی تشکیل داد که روحانیون بر تمام اجزای آن کنترل داشتند. آنها شروع به اعدام و سر بریدن هزاران نفر کردند... و نتیجه برای همه شناخته‌شده است.
بدین ترتیب می‌بینیم که فوکو در ارزیابی انقلاب ایران در تمام مسیر دچار خطا شد. به همین دلیل، دوستش ژان دانیل که او را به آنجا فرستاده بود، شروع کرد به عذرخواهی شدید بابت اشتباهی که هر دوی آنها مرتکب شده بودند؛ اشتباهی که از نظر او نابخشودنی بود. اما فوکو که کشتار مخالفان به دست آیت‌الله خلخالی و دیگران را دیده بود، سکوت اختیار کرد، در حالی که حسرت می‌خورد و از درون متلاشی می‌شد. شاید به همه آنچه نوشته و انجام داده بود تف انداخت. گفته می‌شود چند هفته در خانه ماند و جرئت نکرد در خیابان‌های پاریس ظاهر شود؛ از خودش و از مردم خجالت می‌کشید... چگونه می‌توانستی، ای مرد، با آن همه شهرت فلسفی، تا این اندازه اشتباه کنی؟ از پشیمانی انگشت می‌گزید، اما دیگر خیلی دیر شده بود.
این درسی است برای همه روشنفکرانی که از آرمانی جز آرمان خودشان دفاع می‌کنند، بلکه از آرمانی ضد آرمان خودشان؛ منظورمان آرمان بنیادگرایی تاریک‌اندیشانه است. این را در حالی می‌گوییم که می‌دانیم روشنفکران چپ و کمونیست ــ و حتی لیبرال‌های ایرانی ــ همگی به صف خمینی پیوستند و در موفقیت جنبش او نقش داشتند. اما او پس از رسیدن به قدرت و تثبیت موقعیتش، خیلی زود سراغ آنان رفت و سرشان را برید. در ایران جدید، روشنفکران مترقی و روشنگر نمی‌خواست؛ فقط روشنفکران بنیادگرایی را می‌خواست که شبیه خودش باشند.
سرانجام مردم ایران شروع کردند بهای سنگین این انقلاب واپس‌گرایانه را بپردازند؛ انقلابی که تقریباً نیم قرن پیش میلیون‌ها نفر با شور و هیجان از آن حمایت کردند. همه انقلاب‌های بزرگی که مدرنیته، شکوفایی و پیشرفت را پدید آوردند، در برابر بنیادگرایی قرار داشتند، جز انقلاب خمینی. همه آنها، از انقلاب شکوهمند انگلیس در سال ۱۶۸۸ گرفته تا انقلاب آمریکا در ۱۷۷۶ و انقلاب فرانسه در ۱۷۸۹، در برابر بنیادگرایی مسیحی و تاریک‌اندیشی دینی قرار داشتند. تنها انقلاب ایران استثنا بود. این انقلاب در جهت خلاف حرکت تاریخ بود. از این رو چیزی سودمند از آن پدید نیامد و به جلو نرفت، بلکه ما را قرن‌ها به عقب بازگرداند. این، به تعبیر محمد ارکون، متفکر بزرگ نوسازی اندیشه اسلامی، «انقلابی وارونه و پشت‌ورو» بود.
و از آن بدتر اینکه صاحبان آن می‌خواهند آن را به ملت‌های همسایه صادر کنند. چه چیزی را صادر می‌کنند؟ اندیشه قرون وسطی و تاریک‌اندیشی‌های آن را؟ عقب‌ماندگی فکری را؟ اینجاست که نقطه مرگ انقلاب ایران نهفته است.