سمیر سریانی به «الشرق الأوسط»: برای ساخت فیلمی اجتماعی در لبنان آماده می‌شوم که دغدغه‌های ما را در قالبی کمدی مطرح می…

پس از دریافت جایزه «مورکس دور» برای بهترین موزیک‌ویدئو برای «یا قلبو»

سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)
سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)
TT

سمیر سریانی به «الشرق الأوسط»: برای ساخت فیلمی اجتماعی در لبنان آماده می‌شوم که دغدغه‌های ما را در قالبی کمدی مطرح می…

سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)
سمیر سریانی می‌گوید دوربین با او حرف می‌زند و او به آن گوش می‌دهد (سمیر سریانی)

کارگردان سمیر سریانی جایزه «مورکس دور» بهترین موزیک‌ویدئوی لبنانی را برای ترانه «یا قلبو» از نانسی عجرم دریافت کرد و به این ترتیب تاکنون سه جایزه به دست آورده است. نخستین جایزه او در سال ۲۰۱۶ برای موزیک‌ویدئوی «کیفک إنت» از میریام فارس بود و پس از آن نیز برای موزیک‌ویدئوی «إلى بيروت الأنثى» از نانسی جایزه دیگری دریافت کرد.
«الشرق الأوسط» از او می‌پرسد اگر تصمیم بگیرد موزیک‌ویدئویی بسازد که سه ایستگاهی را که او را به این جوایز رسانده‌اند در یک اثر گرد آورد، چه ایده‌ای را می‌تواند اجرا کند. پاسخ می‌دهد: «نمی‌دانم، چون هر اثر برای من ارزش هنری و معنوی خاص خودش را دارد. وقتی امروز دو موزیک‌ویدئوی قبلی را می‌بینم، احساس دلتنگی و علاقه نسبت به آنها در من زنده می‌شود. آن زمان تازه در آغاز راه بودم. وقتی موزیک‌ویدئوی میریام فارس را ساختم، ۲۲ ساله بودم. آن زمان ایده این اثر بسیار فراگیر شد و امروز آن را با شیوه‌های مختلف در آثار تصویری می‌بینیم.»
سریانی تأکید می‌کند که آن زمان تجربه و مهارت و همچنین پختگی امروز خود را نداشت، اما همچنان آن دو اثر را زیبا می‌داند و با دیدن آنها خاطرات و شرایطی را که در آن ساخته شدند، به یاد می‌آورد. او ادامه می‌دهد: «موزیک‌ویدئوی «إلى بيروت الأنثى» را از آن آثاری می‌دانم که نمی‌میرند و آن را یکی از بهترین کارهایی می‌دانم که ساخته‌ام. اگر امروز فرصت ساخت دوباره آن را داشتم، هیچ چیزش را تغییر نمی‌دادم.»

سمیر سریانی همکاری دیگری نیز با نانسی عجرم در ساخت «إلى بيروت الأنثى» داشت (سمیر سریانی)

سریانی خودش را فردی سخت‌گیر نسبت به خود توصیف می‌کند که آثارش را بی‌رحمانه نقد می‌کند و معتقد است هنوز در آغاز راه است. او می‌گوید: «هنوز اشتباه می‌کنم و خودم را سرزنش می‌کنم، چون می‌توانم کار بهتری انجام دهم. هر بار که فیلم‌برداری یک اثر را تمام می‌کنم، این احساس سراغم می‌آید که چیزی در آن کم است؛ درست مانند دانش‌آموز ممتازی که مدام تصور می‌کند درس‌هایش را به‌خوبی بلد نیست. وقتی به همسرم می‌گویم در موفقیت کاری که آماده کرده‌ام تردید دارم، حرفم را باور نمی‌کند و می‌داند که من به شکلی افراطی در جست‌وجوی کمال هستم.»
سریانی اشاره می‌کند که وقتی با نانسی عجرم همکاری می‌کند، همین که ترانه را می‌شنود، ایده در ذهنش شکل می‌گیرد. او توضیح می‌دهد که ایده موزیک‌ویدئوی «یا قلبو» را پیش‌تر به شکلی مشابه در اثری مطرح کرده بود که نانسی خواهان اجرای آن بود، اما ساخت آن لغو شد. «اما نانسی وقتی با من تماس گرفت و درباره امکان اجرای آن پرسید، دوباره آن ایده را زنده کرد. من هم آن را به‌روز کردم و تغییراتی در آن دادم.»
او می‌گوید حضور عنصر انسانی آسیایی در این موزیک‌ویدئو کاملاً اتفاقی شکل گرفت؛ زمانی که با گروهی از چینی‌ها آشنا شد که در شهر زحله اقامت داشتند و برای یادگیری زبان عربی به لبنان آمده بودند. او می‌افزاید: «وقتی از آنها خواستم در فیلم شرکت کنند، بسیار هیجان‌زده شدند و از این مشارکت خیلی خوشحال بودند. در نتیجه فضای مفرحی شکل گرفت و همه از آن بسیار لذت بردیم.»

سمیر سریانی در کنار نانسی عجرم هنگام فیلم‌برداری ترانه «یا قلبو» (سمیر سریانی)

سریانی معتقد است که در آثارش همواره به دنبال سادگی است، اما نه سادگی‌ای که تکراری و مصرف‌شده باشد. او می‌گوید: «اصلاً آسان نیست اثری را بر اساس این اصل اجرا کنید. اینکه داستانی تعریف کنید که تماشاگر با آن همدلی کند، حتی اگر دوربین فقط در یک اتاق بچرخد، کار آسانی نیست. در این موزیک‌ویدئو تکه‌ای از قلبم را گذاشته‌ام.»
کارگردانی برای سریانی شبیه جادویی است که بر کل اثر تأثیر می‌گذارد و می‌توان از طریق آن اثر را گسترش داد و ایده‌های بسیاری خلق کرد که در شیوه اجرا نمود پیدا می‌کنند. اما آیا او گاهی تلاش می‌کند عیب‌های هنرمندی را که از او فیلم‌برداری می‌کند پنهان کند؟ پاسخ می‌دهد: «با چنین موقعیتی مواجه نشده‌ام، چون همه کسانی که با آنها همکاری کرده‌ام از کاریزما، شوخ‌طبعی و حرفه‌ای‌گری برخوردارند. اما در حوزه تبلیغات تجاری، گاهی ممکن است به زیباتر نشان دادن تصویر و حضور فردی متوسل شوم که کاملاً خلاف این ویژگی‌ها را دارد؛ طوری که شوخ‌طبع به نظر برسد، در حالی که در واقعیت برعکس است.»
درباره رابطه‌اش با دوربین می‌گوید: «وقتی دوربینم را در دست می‌گیرم و به آن گوش می‌دهم، احساس می‌کنم با من حرف می‌زند. من آدمی احساساتی هستم و از آن دسته افرادی‌ام که زود تحت تأثیر قرار می‌گیرند. می‌توانم گریه کنم و اشک‌هایم را پنهان نکنم. دوست دارم به دیگران کمک کنم و برای انجام این کار تمام تلاشم را می‌کنم.» سپس ادامه می‌دهد: «همین مسئله در کارم نیز صدق می‌کند. هر صحنه، هرچقدر هم ساده باشد، باید احساس خودم را در آن جاری کنم.»
سریانی به موضوع هوش مصنوعی نیز می‌پردازد و از نگرانی‌ای می‌گوید که هنگام فکر کردن به تأثیر آن در او ایجاد می‌شود. به باور او، این تحول سریع فناوری می‌تواند آثار منفی بسیاری بر انسان‌ها و حرفه‌ها بر جای بگذارد. او معتقد است باید پیش از آنکه هوش مصنوعی به‌طور کامل بر ما مسلط شود، آن را عمیقاً شناخت.
در پاسخ به این پرسش که آیا فکر می‌کند تصویر در حال از دست دادن عنصر شگفتی است، می‌گوید: «تصویر هوش مصنوعی مشخصاً فاقد احساس است. اما بدتر از آن این است که پیشرفت آن، هر روز آن را به واقعیت نزدیک‌تر می‌کند و همین باعث می‌شود مردم دیگر نتوانند میان آن و تصویربرداری طبیعی تفاوت بگذارند. ترسناک است که انسان به تصویری بدون روح عادت کند.»
او ادامه می‌دهد: «شخصاً این موضوع مرا نگران می‌کند. هر بار که اثری تصویری می‌سازم، تصور می‌کنم شاید این آخرین اثری باشد که ردپای انسانی دارد.»
سریانی سپس درباره جوایز و تقدیرهایی که دریافت کرده است می‌گوید: «اخیراً برای فیلم کوتاه «وبرکی قصفوا هون الليلة» جوایز متعددی گرفتم. از موفقیتی که این فیلم به دست آورد خوشحال شدم، چون این نوع جوایز نوعی تقدیر و پاداش برای صاحب اثر است. امروز دارم نتیجه همین جوایز را می‌بینم؛ زیرا از من دعوت شده است تا برای تکمیل پروژه فیلمی که آغاز کرده بودم، در شهر مارسی فرانسه اقامت کنم.»
او می‌افزاید: «در حال حاضر اقامتم را میان لبنان و فرانسه تقسیم کرده‌ام تا فیلمنامه یک فیلم سینمایی را بنویسم که قصد دارم به‌زودی آن را بسازم. انتظار می‌رود نوشتن آن را در آوریل (فروردین) ۲۰۲۷ به پایان برسانم. این فیلمی اجتماعی و لبنانی است که دغدغه‌های ما را به شیوه‌ای کمدی بازتاب می‌دهد. اکنون شخصیت‌های آن را در ذهنم شکل داده‌ام و قرار است گروهی از بازیگران لبنانی آنها را ایفا کنند.»
او فاش می‌کند که نخستین نامی که برای حضور در فیلم انتخاب کرده، همسرش نادین شلهوب است که در نوشتن این اثر نیز با او همکاری می‌کند. او می‌افزاید: «۱۲ نام دیگر نیز در آن حضور خواهند داشت و تصور می‌کنم جولیا قصار و جرج خباز هم در میان آنها باشند.»
او اشاره می‌کند که کارگردانان دیگری نیز تجربه مشابهی را پشت سر می‌گذارند؛ از کرواسی، ایتالیا، یونان، ترکیه، پرتغال و کشورهای دیگر، به‌علاوه یک کارگردان لبنانی ساکن فرانسه. در پایان این مسیر، آنها با تهیه‌کنندگان سینمایی دیدار خواهند کرد که هزینه ساخت فیلم‌هایی را که مورد پسندشان قرار بگیرد، بر عهده می‌گیرند.
سریانی گفت‌وگوی خود با «الشرق الأوسط» را این‌گونه به پایان می‌رساند: «کار سینمایی زمین بازی مورد علاقه من است. دوست دارم دیالوگ بنویسم و از ساخت موزیک‌ویدئوها و فیلم‌های کوتاه نیز بسیار لذت می‌برم. تبلیغات برای من نوعی سرگرمی است که از انجامش لذت می‌برم. اما موزیک‌ویدئو چیزی بود که چیزهای زیادی به من آموخت؛ از جمله اینکه چگونه داستانی پیوسته را روایت کنم.»
او ادامه می‌دهد: «در گذشته بودجه موزیک‌ویدئوها بسیار زیاد بود و امکانات و فضاهای بسیاری در اختیار کارگردان قرار می‌داد که می‌توانست از آنها برای تجربه‌ای خلاقانه و زیبا استفاده کند. امروز این بودجه‌ها کاهش یافته‌اند و دیگر اجازه نمی‌دهند چیزی فراتر از آنچه می‌بینید ارائه کنیم. بااین‌حال، به نظرم جایگاه هنری موزیک‌ویدئو همچنان حفظ شده و آن را عنصری اساسی برای موفقیت هر ترانه و فراگیر شدن آن می‌دانم.»



تاریخ جهان مدرن در یک کپسول

جیمز جویس
جیمز جویس
TT

تاریخ جهان مدرن در یک کپسول

جیمز جویس
جیمز جویس

«تاریخ جهان مدرن از ۱۹۵۰ تا امروز» عنوان بلندپروازانه کتابی است که امسال به قلم جرمی بلک منتشر شده است (ناشر: آرکتوروس، لندن).
‏Jeremy Black, A History of the Modern World: From 1950 to the Present Day (Arcturus Publishing Ltd, London, 2026)
در نگاه نخست، این پرسش به ذهن می‌رسد: آیا ممکن است کتابی واحد با حجمی بیش از ۲۵۴ صفحه، بتواند رویدادهای ۷۶ سالی را دربرگیرد که از حیث حوادث بزرگ و سرنوشت‌سازی که برداشت ما از زندگی پس از جنگ جهانی دوم را شکل داده‌اند، از پربارترین سال‌ها بوده‌اند؟ پاسخ این است که نویسنده کتاب ــ که استاد تاریخ دانشگاه اکستر بریتانیاست ــ از طریق تمرکز بر انفجار جمعیت جهان، تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین، گسترش ارزش‌های لیبرال جدید در قبال اقلیت‌ها، ورود تلویزیون به تقریباً همه خانه‌ها، عصر رایانه و شبکه جهانی اینترنت، اکتشافات فضایی و پیشرفت‌های پزشکی و فناوری، موفق شده است به این هدف که تقریباً ناممکن به نظر می‌رسد، دست یابد.
نویسنده کتاب خود را به فصل‌هایی با این عناوین تقسیم کرده است: محیط زیست، بشریت، جامعه، فناوری‌ها، اقتصاد، فرهنگ، سیاست جهانی، سیاست ملی و نگاهی به آینده. در اینجا، با توجه به محدودیت فضای در اختیار، تنها به بررسی یکی از این حوزه‌ها، یعنی فرهنگ، می‌پردازم.

ژان پل سارتر

فرهنگ در میانه قرن گذشته، تا حد زیادی تحت سلطه جنگ سرد میان دو بلوک قرار داشت: بلوک شرق به نمایندگی اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای کمونیستی متحد آن، و بلوک غرب سرمایه‌داری به نمایندگی ایالات متحده آمریکا و اروپای غربی. بلوک نخست اصل «رئالیسم سوسیالیستی» را در هنر و ادبیات پذیرفته بود، درحالی‌که بلوک دوم به تجربه‌گرایی آزاد در شکل و محتوا گرایش داشت. رویارویی این دو قطب متقابل بر بسیاری از کشورهای آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین نیز تأثیر گذاشت؛ همان‌گونه که در بیش از یک کشور عربی، بحث‌وجدل‌هایی درباره مکتب «هنر برای هنر» و مکتب «هنر برای جامعه» درگرفت.
با آغاز هزاره سوم، فرهنگ نیز، همچون اقتصاد و جامعه، در نتیجه ریشه‌کن‌شدن بی‌سوادی (چنان‌که در چین اتفاق افتاد)، افزایش شمار تحصیل‌کردگان در جهان سوم و ورود به عصر دیجیتال، به سوی جهانی‌شدن گرایش پیدا کرد. این روند در چندین حوزه نمود یافت: ورزش، سینما، تلویزیون، فلسفه‌های پسامدرن، موسیقی عامه‌پسند، هنرهای تجسمی و معماری.
ورزش، به‌ویژه فوتبال، پیوندی تنگاتنگ با سیاست پیدا کرد. از نمونه‌های آن می‌توان به تحریم آفریقای جنوبی از سوی کشورهای متعدد در دوره‌ای اشاره کرد که نظام آپارتاید و جداسازی نژادی میان سفیدپوستان و سیاه‌پوستان را اجرا می‌کرد؛ همچنین در دوره‌ای نزدیک‌تر، اختلاف‌نظرهایی که درباره مشارکت روسیه در بازی‌های المپیک ۲۰۲۴، پس از حمله این کشور به اوکراین، بروز کرد.
در عرصه سینما، الگوی آمریکایی با افتتاح چندین شهر تفریحی بر اساس الگوی «دیزنی‌لند» در کالیفرنیا و فلوریدا و سپس در توکیو و پاریس، جایگاه خود را تثبیت کرد. (پارک پاریس در سال ۲۰۲۲ میزبان ۳۷۵ میلیون بازدیدکننده بود.)
بااین‌حال، سینمای آمریکا تنها بازیگر این عرصه نبود و رقبایی نیز داشت: سینمای ایتالیا از اواخر دهه چهل با فیلم‌های «نئورئالیستی»، فرانسه در اواخر دهه پنجاه با فیلم‌های «موج نو»، سینمای نوی آلمان در فاصله سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۸۲ (که از چهره‌های شاخص آن ورنر هرتسوک بود)، سینمای پرمحصول هند (بالیوود) و سینمای نیجریه (معروف به نالیوود). اما سینمای چین همچنان به چرخ‌دنده‌های نظام سیاسی وابسته ماند. فیلم‌هایی نیز با رویکردی جسورانه در نقد سیاست‌های آمریکا ساخته شدند؛ از جمله فیلم «اینک آخرالزمان» (۱۹۷۹) که محکومیت جنگ آمریکا در ویتنام بود.
فرهنگ در میانه قرن گذشته، تا حد زیادی تحت سلطه جنگ سرد میان دو بلوک شرق و غرب قرار داشت.
گسترش تلویزیون به کاهش نسبی شمار مخاطبان رادیو و سینما انجامید و بازیگران صفحه کوچک را به شهرتی رساند که از شهرت ستارگان فیلم‌های سینمایی کمتر نبود. مجموعه‌های تلویزیونی متعددی درباره زندگی اجتماعی ساخته شد و در کنار آن‌ها، برنامه‌های طنز و پلیسی نیز رواج یافت. ساعات پخش برنامه‌ها افزایش پیدا کرد و شبکه‌های ماهواره‌ای جدیدی ظهور کردند. در میان مجموعه‌هایی که از میزان بیننده بالایی برخوردار شدند، می‌توان به برخی سریال‌های ترکی و تعدادی از مجموعه‌های عربی اشاره کرد.
اگر به حوزه فلسفه و اندیشه بپردازیم، درمی‌یابیم که اگزیستانسیالیسم، که سورن کی‌یرکگور دانمارکی، مارتین هایدگر آلمانی و ژان پل سارتر فرانسوی پایه‌های آن را بنا نهاده بودند، در دو دهه پس از جنگ جهانی دوم تأثیرگذاری فراوانی داشت. این دوره با ظهور تئاتر ابزورد نیز هم‌زمان بود؛ نمایشی که ساموئل بکت، اوژن یونسکو و آرتور آداموف از چهره‌های برجسته آن بودند.
اما با ظهور ساختارگرایی به دست فردینان دو سوسور، کلود لوی‌استروس و رولان بارت، نفوذ اگزیستانسیالیسم رو به افول گذاشت. پس از آن، مکاتب پسامدرن، از جمله واسازی (ژاک دریدا) و فلسفه‌های میشل فوکو، ژاک لاکان و لویی آلتوسر پدید آمدند؛ اندیشه‌هایی که از نظام‌های فکری مارکسیسم و روان‌کاوی فرویدی تغذیه می‌کردند.
بااین‌حال، این مکاتب در بیشتر موارد فلسفه‌هایی اروپایی و غربی باقی ماندند و در جهان اسلام و چین تأثیر چندانی بر جای نگذاشتند. در جهان عرب نیز بحث‌وجدل‌ها عمدتاً حول دو دیدگاه می‌چرخید: نگریستن به جهان از منظر دینی و نگریستن به آن از منظر سکولار.
در عرصه رمان، آثار مدرنیستی با محتوای عمیق (مانند رمان‌های جیمز جویس، آندره ژید، توماس مان و فرانتس کافکا) جای خود را به آثاری دادند که فروش و استقبال بیشتری داشتند؛ مانند رمان‌های آگاتا کریستی که به بیش از صد زبان ترجمه شدند. فیلم‌هایی نیز که بر اساس رمان‌های او ساخته شدند، همچون «قتل در قطار سریع‌السیر شرق» (۱۹۷۴) و «مرگ بر روی نیل» (۱۹۸۴)، میلیون‌ها بیننده داشتند.
در کتاب جرمی بلک، تصویر و کلمه در کنار یکدیگر کامل می‌شوند. در این اثر، علاوه بر نقشه‌ها و نمودارها، شمار زیادی عکس از شخصیت‌ها، رویدادها و مکان‌های گوناگون گرد آمده‌اند که همگی در ترسیم تصویری زنده از فضای عصر مدرن در ذهن و تخیل خواننده سهیم‌اند.


استبداد ذائقه

استبداد ذائقه
TT

استبداد ذائقه

استبداد ذائقه

یکی از رایج‌ترین عبارت‌ها در گفت‌وگو درباره ادبیات و هنر این است که می‌گوییم: «ذائقه‌ها قابل بحث نیستند.» این عبارت در ظاهر نشان‌دهنده تسامحی ستودنی است؛ زیرا به هر فرد حق می‌دهد آنچه را می‌خواهد دوست بدارد و از آنچه می‌خواهد بیزار باشد. اما ممکن است به بهانه‌ای تبدیل شود که امکان گفت‌وگو درباره کیفیت و ابتذال را از میان می‌برد و تجربه سطحی را با داوری سنجیده یکسان می‌گیرد.
تردیدی نیست که هر انسانی حق دارد بگوید: «این اثر را دوست داشتم» یا «از آن خوشم نیامد». پسندیدن تجربه‌ای شخصی است که نمی‌توان آن را به زور تحمیل کرد؛ اما آزادی ذائقه به این معنا نیست که همه داوری‌ها از ارزش یکسانی برخوردارند. تفاوت بزرگی وجود دارد میان اینکه بگوییم «این اثر را دوست نداشتم» و اینکه بگوییم «این اثر بد است». جمله نخست تجربه گوینده را توصیف می‌کند، اما جمله دوم درباره خود اثر داوری می‌کند. در اینجا بجاست بپرسیم این داوری بر چه اساسی صورت گرفته، صاحب آن تا چه اندازه با هنری که درباره‌اش سخن می‌گوید آشناست و چه میزان تجربه در مقایسه و تشخیص دارد.
ذائقه از همان ابتدا کامل و شکل‌گرفته به دنیا نمی‌آید. خواننده‌ای که جز یک نوع کتاب را نشناخته باشد، ابزارهای محدودی برای داوری دارد؛ همان‌طور که شنونده‌ای که فقط با یک سبک موسیقی مأنوس بوده است، واکنشش تحت تأثیر همان چیزی قرار می‌گیرد که به آن عادت کرده است. هرچه تجربه گسترده‌تر شود، تفاوت‌ها آشکارتر می‌شوند و توانایی تشخیص افزایش می‌یابد.
حتی بسیاری از چیزهایی که «سلیقه شخصی» می‌نامیم، ممکن است حاصل عادت باشند. آنچه بارها در برابر ما تکرار می‌شود، برایمان آشنا می‌شود و امر آشنا به ما نزدیک‌تر به نظر می‌رسد، حتی اگر ارزش بیشتری نداشته باشد. ازاین‌رو، ممکن است عادت در هیئت ذائقه‌ای مستقل ظاهر شود، درحالی‌که در حقیقت محصول محیط، تربیت و تکرار است.
ما در بسیاری از زمینه‌ها می‌پذیریم که تجربه تفاوت ایجاد می‌کند. داوری کسی که تازه خطاطی را آغاز کرده است، با داوری یک خوش‌نویس یکسان نیست؛ همان‌طور که برداشت کسی که برای نخستین بار غذایی را می‌چشد، با برداشت کسی که با مواد تشکیل‌دهنده و شیوه‌های پخت آن آشناست، تفاوت دارد. بااین‌حال، وقتی به هنر و فرهنگ می‌رسیم، تردید می‌کنیم؛ گویی همه نظرها صرفاً به این دلیل که شخصی‌اند، ارزش یکسانی دارند.
هرکس حق دارد اثری ساده را به اثری پیچیده‌تر ترجیح دهد، بارها به سراغ کتابی سبک برود و کتابی بزرگ را پس از چند صفحه کنار بگذارد. اما ترجیح شخصی، مسئله ارزش را فیصله نمی‌دهد؛ زیرا ممکن است از اثری که از نظر هنری محدود است لذت ببریم و درعین‌حال، ارزش اثری برجسته را به رسمیت بشناسیم، بی‌آنکه دوستش داشته باشیم.
از همین‌جاست که عبارت «ذائقه‌ها قابل بحث نیستند» مسئله‌سازتر از آنچه به نظر می‌رسد، جلوه می‌کند. اگر هر واکنش شخصی حکمی نهایی باشد، پس نقد چه نیازی است؟ آموزش هنر و ادبیات چه فایده‌ای دارد؟ چرا تاریخ هنرها را می‌خوانیم یا می‌آموزیم که رمان، سینما و موسیقی چگونه تحول یافته‌اند؟ وجود این حوزه‌ها بر این فرض استوار است که ذائقه را می‌توان پرورش داد و گسترش بخشید و انسان می‌تواند بیش از گذشته ببیند، بشنود و درک کند.
این سخن به معنای آن نیست که ذائقه خوب باید ذائقه‌ای یکسان و همگانی باشد یا قرار است همه مردم چیزهای مشابهی را دوست داشته باشند. منظور این است که انسان ابزارهای گسترده‌تری برای انتخاب در اختیار داشته باشد و تفاوت میان آنچه شخصاً به آن گرایش دارد و آنچه از نظر او ارزشمند است، بشناسد.
ذائقه در خلأ شکل نمی‌گیرد. در هر دوره، نهادها و صداهایی وجود داشته‌اند که به برخی آثار جایگاهی بالاتر از آثار دیگر بخشیده‌اند: مدرسه، دانشگاه، روزنامه، منتقد، انتشارات و مجله فرهنگی و سپس، در دوره‌های بعد، جوایز، فهرست‌ها و برنامه‌های تلویزیونی. این نهادها از خطا مصون نبوده‌اند و همیشه هم عادلانه عمل نکرده‌اند، اما وظیفه تفکیک و گزینش را بر عهده داشته‌اند و چارچوبی گسترده‌تر از واکنش فوری و فردی در اختیار خواننده قرار می‌داده‌اند.
امروزه نفوذ بسیاری از این واسطه‌ها کاهش یافته و ابزارهای تازه‌ای جای آن‌ها را گرفته‌اند که سریع‌تر و تأثیرگذارترند. بازار فقط به ذائقه پاسخ نمی‌دهد، بلکه در ساختن آن نیز مشارکت می‌کند. تکرار، تبلیغات و فراگیری این تصور را به وجود می‌آورند که آنچه همه می‌بینند، ارزش دیدن دارد و آنچه همه می‌خرند، ارزش خریدن. سپس پلتفرم‌ها و الگوریتم‌ها از راه می‌رسند و اغلب چیزهایی را به ما عرضه می‌کنند که شبیه آن چیزهایی است که پیش‌تر دوست داشته‌ایم؛ در نتیجه، میدان کشف تجربه‌های تازه را محدود می‌کنند، درحالی‌که این توهم را به وجود می‌آورند که دامنه انتخاب‌هایمان گسترده‌تر شده است.
با گسترش شبکه‌های اجتماعی، داوری‌های فرهنگی بیش از پیش به واکنش‌های سریع، از لایک و اشتراک‌گذاری گرفته تا امتیازدهی و شمار بازدیدها، وابسته شده‌اند. این اعداد بیش از آنکه ارزش را اندازه بگیرند، توانایی دیده‌شدن و فراگیرشدن را می‌سنجند. بااین‌حال، رفته‌رفته به‌عنوان نشانه‌هایی از کیفیت به آگاهی ما راه یافته‌اند؛ تا جایی که اثری که بیشتر در معرض دید قرار می‌گیرد، خودبه‌خود بهترین اثر به نظر می‌رسد، هرچند دلیل این حضور گسترده ممکن است روابط، دوستی‌ها یا فعالیت‌های خود صاحب اثر باشد.
یکی از خطرناک‌ترین دگرگونی‌ها در ذائقه معاصر همین‌جاست: درهم‌آمیختن شهرت و ارزش. ممکن است اثری فراگیر شود چون ساده است، یا جنجال برمی‌انگیزد، یا در لحظه‌ای مناسب به مخاطبان عرضه شده است، یا از دستگاه قدرتمند بازاریابی برخوردار است. هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی برای داوری درباره سطح و کیفیت آن کافی نیست.
منتقد، ویراستار، مجله فرهنگی و نهاد آموزشی، هرکدام به درجات متفاوت، نقش واسطه میان اثر و مخاطب را ایفا می‌کردند. اما امروز یک اثر می‌تواند پیش از آنکه هرگونه بحث جدی درباره ارزش آن آغاز شود، به مخاطبانی انبوه دست پیدا کند. در بسیاری از موارد، داوری زمانی از راه می‌رسد که شهرت، افکار عمومی‌ای ساخته است که مقاومت در برابر آن دشوار می‌شود.
ازاین‌رو، ذائقه آن‌قدرها هم که دوست داریم تصور کنیم، امری کاملاً فردی نیست. ما انتخاب می‌کنیم، بله؛ اما در محیطی انتخاب می‌کنیم که پیوسته به ما پیشنهاد می‌دهد چه بخوانیم، چه ببینیم و به چه گوش بسپاریم و برخی آثار را آن‌قدر در برابر دیدگانمان تکرار می‌کند که به بخشی از آگاهی ما تبدیل می‌شوند.
از همین‌جاست که دیگر پرسش فقط این نیست که چه چیزی را دوست داریم، بلکه این نیز هست که این علاقه چگونه شکل گرفته و چه کسانی در شکل‌دادن به آن سهم داشته‌اند. اگر ذائقه شکل‌پذیر است، امروز چه کسی آن را هدایت می‌کند؟ منتقد و نهاد فرهنگی، یا بازار و پلتفرم و اینفلوئنسر و الگوریتم؟

نویسنده سعودی


هناء الإدريسي به «الشرق الأوسط»: هوش مصنوعی هنرمند را به شخصیتی کارتونی تبدیل می‌کند

در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)
در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)
TT

هناء الإدريسي به «الشرق الأوسط»: هوش مصنوعی هنرمند را به شخصیتی کارتونی تبدیل می‌کند

در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)
در ترانه جدیدش نقش عروسی را ایفا می‌کند که در مراسم ازدواج خود حضور دارد (هناء الادریسی)

هنرمند مراکشی، هناء الادریسی، با گام‌هایی حساب‌شده به صحنه هنری بازمی‌گردد. او پس از آنکه سال گذشته، پس از مدتی دوری، نخستین ترانه خود را با عنوان «مکمّله بالنیّه» منتشر کرد، امروز ترانه «زیباترین لحظه» را روانه بازار می‌کند. او معتقد است فاصله زمانی میان انتشار آثار، به هنرمند فرصت می‌دهد تا گام‌های خود را با دقت بازبینی کند.
هنگامی که از او می‌پرسیم آیا «زیباترین لحظه» نیز مانند نخستین ترانه‌اش، مقطعی از زندگی شخصی او را ثبت می‌کند، پاسخ می‌دهد: «نه، به‌هیچ‌وجه چنین چیزی نیست. اما مردم در نگاه نخست تصور کردند ازدواج کرده‌ام و تماس‌های تبریک از هر سو سرازیر شد. آن‌ها پس از دیدن عکس‌هایی از پشت صحنه فیلم‌برداری کلیپ که در حساب اینستاگرامم منتشر کرده بودم، گمان کردند شریک زندگی‌ام را پیدا کرده‌ام.»
الادریسی می‌گوید از توجه مردم به خبر ازدواج فرضی‌اش خوشحال شده و با استقبال گسترده‌ای که ترانه به دست آورده، احساس شادی یک عروس واقعی را تجربه کرده است.
از سوی دیگر، هناء الادریسی تأکید می‌کند که ازدواج گام آسانی نیست؛ تصمیمی است که قرار است تنها یک بار در زندگی گرفته شود و مستلزم شناخت و بررسی دقیق شخصیت طرف مقابل است. او می‌گوید: «ازدواج نهادی است که نمی‌توان با تصمیمی نسنجیده به آن وارد شد. من نیز آگاهانه و از روی تصمیم قبلی، اقدام به ازدواج را به تأخیر انداخته‌ام. برای اینکه بتوانیم تمام عمر در کنار یک نفر زندگی کنیم، باید انتخاب درستی داشته باشیم.»

او هنوز هم به ترانه‌های دوران طلایی هنر گوش می‌دهد (هناء الادریسی)

او اعتراف می‌کند که تاکنون ازدواج نکرده است؛ با وجود شایعات فراوانی که در این زمینه درباره‌اش منتشر شده و همگی بی‌اساس بوده‌اند. بااین‌حال، این احتمال را منتفی نمی‌داند و تأکید می‌کند که هرگاه زمان مناسب فرا برسد، موضوع را علنی خواهد کرد.
«زیباترین لحظه» از جمله ترانه‌هایی است که برای مراسم عروسی مناسب‌اند. الادریسی در این‌باره توضیح می‌دهد: «این ترانه به‌طور ویژه برای چنین مناسبتی ساخته شده است و قصد داشتیم عروس و داماد نخستین رقص خود را پس از جشن ازدواج با آهنگ آن اجرا کنند.»
او در گفت‌وگو با «الشرق الاوسط» فاش می‌کند که این ترانه محصول امروز نیست، بلکه مدت‌ها در کشوی نیکولا شبلی، آهنگساز آن، باقی مانده بود. او ادامه می‌دهد: «این ترانه به دست خوانندگان زن بسیاری رسید و برخی از آن‌ها نیز صدایشان را روی آن ضبط کردند، اما به دلایل مختلف قسمت هیچ‌کدام نشد. اجرای آن به احساس و عاطفه زیادی نیاز دارد. شبلی از همان ابتدا مطمئن بود که من خواننده مناسب برای اجرای این ترانه هستم؛ به همین دلیل دوباره به من بازگشت، چون به‌سادگی می‌توان گفت این ترانه سهم من بود.»
او خود را خوش‌شانس می‌داند که برای اجرای این ترانه انتخاب شده است و می‌گوید: «این ترانه از همان ابتدا برای من نوشته شده بود و با وجود گردش طولانی‌اش میان چندین خواننده، سرانجام نزد من ماند. آن را در سطحی که انتظار می‌رفت اجرا کردم و احساس مسئولیت زیادی داشتم؛ زیرا پیش از من به دست خوانندگان بسیاری رسیده بود. خوش‌شانس بودم که سرانجام نصیب من شد.»

کلیپ «زیباترین لحظه» به کارگردانی زاک غصن ساخته شده است (هناء الادریسی)

الادریسی این ترانه را به گویش لبنانی اجرا می‌کند. ترانه‌سرای آن تونی ابی‌کرم و آهنگساز و تنظیم‌کننده‌اش نیکولا شبلی است. او درباره دلیل انتخاب این گویش برای دومین اثرش پس از شش سال دوری از صحنه می‌گوید: «گویش لبنانی پس از زبان مادری‌ام، مراکشی، به قلبم نزدیک‌تر است. مدت‌های طولانی در لبنان زندگی کرده‌ام و نخستین ترانه‌ای که پس از شرکت در برنامه «ستار آکادمی» منتشر کردم، به گویش لبنانی بود و عنوانش «ما بصدّق» بود. ترانه‌هایم را به گویش‌های مختلف اجرا کرده‌ام، اما افراد زیادی از من می‌پرسیدند چه زمانی دوباره به خواندن به گویش لبنانی بازمی‌گردم. به همین دلیل، «زیباترین لحظه» را فرصتی مناسب برای این بازگشت دیدم.»
هناء الادریسی تأکید می‌کند که پس از «زیباترین لحظه»، خود را برای انتشار آثار تازه‌ای به گویش‌های مصری، خلیجی، مراکشی و لبنانی آماده می‌کند و می‌گوید در انتخاب ملودی‌هایی با ریتم دلنشین وسواس دارد.
او توضیح می‌دهد: «آثارم به‌تدریج و با فاصله زمانی میان انتشار هر ترانه منتشر خواهند شد؛ زیرا ترجیح می‌دهم در این فرایند شتاب نکنم. انتخاب اینکه کدام ترانه زودتر از بقیه منتشر شود، به تصمیمی دقیق نیاز دارد. شرایط و اوضاع نیز در به تأخیر افتادن انتشار یک اثر در مقایسه با اثری دیگر نقش دارند. برای مثال، درست نیست در دوران جنگ ترانه‌ای شاد ارائه کنم. همین مسئله بارها مرا واداشته است یک گام به عقب بردارم. چنین شرایطی در تصمیم‌های من درباره انتشار آثارم تأثیر می‌گذارند.»
کلیپ «زیباترین لحظه» به کارگردانی زاک غصن ساخته شده است؛ کارگردانی که این هنرمند مراکشی او را یکی از استعدادهای تازه و چشمگیر عرصه سینما و موسیقی می‌داند. او توضیح می‌دهد که شخصاً علاقه دارد فرصت را در اختیار استعدادهای جوانی قرار دهد که شایستگی آن را دارند و می‌گوید: «نام‌های بزرگ عرصه کارگردانی نیز فعالیت خود را با گام‌های کوچک آغاز کردند و سپس توانستند جایگاه خود را تثبیت کنند و به شهرت برسند. بنابراین، ضروری است به کارگردانان جوان فرصت نخستین تجربه را بدهیم؛ شاید در آینده موفقیت‌های پی‌درپی به دست آورند.»
وقتی از او می‌پرسیم آیا شخصاً در جزئیات فیلم‌برداری کلیپ‌های ترانه‌هایش دخالت می‌کند، پاسخ می‌دهد: «در تمام جزئیات مربوط به کارم دخالت می‌کنم، حتی کوچک‌ترین آن‌ها؛ زیرا همیشه به دنبال بهترین نتیجه هستم و این کار مستلزم نظارت دقیق و حسی من است. بااین‌حال، گاهی از یک اشتباه کوچک یا لغزشی که ممکن است پیش بیاید چشم‌پوشی می‌کنم؛ زیرا کمال تنها از آن خداست. وقتی در تذکرهایم سخت‌گیری می‌کنم، ممکن است هم خودم خسته شوم و هم دیگران را خسته کنم. به همین دلیل، گاهی ترجیح می‌دهم از میزان تذکرهایم کم کنم تا کار بدون دشواری و فرسوده کردن کسانی که با من همکاری می‌کنند، پیش برود.»
درباره اینکه چرا برای ساخت کلیپی که تماماً با هوش مصنوعی تولید شده باشد اقدام نمی‌کند، می‌گوید: «اصلاً چنین فکری به ذهنم نرسیده است، اما ممکن است در صحنه‌ای کوتاه از این فناوری استفاده کنم؛ همان‌طور که در «زیباترین لحظه» نیز چنین اتفاقی افتاد. اما با ساخت کامل یک کلیپ با هوش مصنوعی کاملاً مخالفم؛ زیرا چنین کاری روح اثر را از آن می‌گیرد. آنچه از کلیپ‌های ساخته‌شده به این شیوه دیده‌ام، اعتقادم را تقویت کرده است؛ چون هر بار یکی از آن‌ها را تماشا می‌کنم، احساس می‌کنم هنرمندان و مردمی که در آن حضور دارند، از مقوا یا پلاستیک ساخته شده‌اند. من به‌هیچ‌وجه به این سبک تعلق ندارم؛ زیرا صحنه‌های طبیعی و واقعی را ترجیح می‌دهم.»

«امروز با حال‌وهوای موسیقایی متفاوتی نسبت به گذشته روبه‌رو هستیم... اما احساس می‌کنم هنر اصیل و واقعی غایب است»

او در ادامه می‌گوید همراهی با هر نوآوری تازه‌ای ضروری است، به شرط آنکه این کار به شیوه‌ای مناسب و در حد امکانات موجود انجام شود. او می‌افزاید: «هنوز نمی‌دانیم سرانجام این موج چه خواهد شد یا تا چه اندازه پیشرفت خواهد کرد. چاره‌ای جز انتظار، دنبال کردن این پیشرفت فناورانه و رصد تغییراتی که به همراه خواهد آورد، نداریم.»
از سوی دیگر، هناء الادریسی احتمال ورود به عرصه بازیگری را منتفی می‌داند؛ زیرا آن را کاری دشوار تلقی می‌کند. او می‌گوید: «ما خوانندگان، در کلیپ‌های ترانه‌هایمان نیز نقش بازی می‌کنیم، اما برداشتن گامی بزرگ برای حضور در یک سریال یا فیلم بعید است؛ به‌ویژه اینکه احساس خواهم کرد به حوزه‌ای وارد شده‌ام که به آن تعلق ندارم.»
او اضافه می‌کند: «پیش‌تر تجربه اجرای برنامه تلویزیونی را داشته‌ام، اما از آن خوشم نیامد. بنابراین، هناء الادریسی همچنان شیفته حرفه اصلی خود، یعنی خوانندگی، باقی خواهد ماند.»
این هنرمند مراکشی امروز، درحالی‌که به فضای موسیقی نگاه می‌کند، آرزو دارد حال‌وهوای دوران طلایی هنر دوباره به صحنه بازگردد. او در پایان می‌گوید: «بی‌تردید امروز با حال‌وهوای موسیقایی متفاوتی نسبت به گذشته روبه‌رو هستیم، اما احساس می‌کنم هنر اصیل و واقعی غایب است. وقتی به موسیقی امروز گوش می‌دهم، احساس می‌کنم با نسخه‌هایی مشابه و تکراری روبه‌رو هستم که تولیدشان به تلاش چندانی نیاز ندارد. من به نسلی تعلق دارم که وارد استودیو می‌شد تا ترانه را از صفر بسازد؛ گویی در آشپزخانه آن مشغول پخت‌وپز است. این کار زمان می‌برد تا اثر به‌تدریج جا بیفتد و پرداخت نهایی آن انجام شود؛ نه اینکه مانند امروز، یک‌شبه روانه بازار شود. من شخصاً هنوز به ترانه‌های قدیمی گوش می‌دهم تا از لحظات زیبای هنری لذت ببرم. این ترانه‌ها را جاودانه می‌نامم، زیرا هرگز از شنیدنشان خسته نمی‌شوم.»