رابطه میان کسانی که به حرفهای واحد اشتغال دارند، همواره با نوعی ناسازگاری، احتیاط و بدگمانی همراه بوده است. حتی در بسیاری از مواقع، این رابطه از حدود رقابت طبیعی و مشروع فراتر میرود و به دشمنی، حسادت و کینهتوزی میان افراد درگیر تبدیل میشود. اگر منشأ این احساسات منفی، که در زبان عامه از آن با عنوان «دشمنی همصنفان» یاد میشود، برای حاشیهنشینان و صاحبان کسبوکارهای کوچک، به رقابت بر سر منبع درآمد و لقمهای نان مربوط باشد، ماجرا در مورد صاحبان ثروتهای کلان و رقیبان مناصب سیاسی و مدیریتی کاملاً متفاوت است؛ جایی که دشمنی از طمع سیریناپذیر، خودشیفتگی فزاینده و گرایش بیمارگونه به نپذیرفتن و طرد دیگری سرچشمه میگیرد.
شاید یکی از شگفتانگیزترین تناقضها این باشد که فعالان عرصه ادبیات، اندیشه و هنر نیز گرفتار همان آفتهایی شوند که گروههای فرودست اجتماعی از آن رنج میبرند؛ از جمله حسادت، کینهتوزی و حذف متقابل یکدیگر؛ حال آنکه انتظار میرود حاصل آفرینشهای ادبی و هنری آنان، عدالت و عشق را در میان انسانها به بالاترین سطح ممکن برساند. شاید دلیل این امر را باید در خودشیفتگی مفرط کسانی جستوجو کرد که قدرت زبان به آنان احساس برتری، غرور و تمایز از دیگران میبخشد. افزون بر این، آنان عمیقاً احساس میکنند که رقابتشان با همتایانشان صرفاً به زندگی گذرای دنیوی محدود نمیشود، بلکه همزمان نبردی بر سر جاودانگی نیز هست.
بااینحال، تعمیم دادن چنین پدیدهای به همه اهل هنر و خلاقیت، نهایت بیانصافی است؛ زیرا در میان آفرینندگان هنری کسانی نیز بودهاند که روابطی صمیمانه و دوستیهایی عمیق و استوار با یکدیگر داشتهاند؛ با آنکه بر یک ماده و در یک عرصه کار میکردند و در رقابت برای رسیدن به قله، بسیار به یکدیگر نزدیک به نظر میرسیدند. در این زمینه، بیش از همه رابطه عمیقی به ذهنم میآید که نود سال پیش میان گارسیا لورکا و پابلو نرودا شکل گرفت.
شاید نرودا و لورکا هر دو دیدارشان را در بوئنوسآیرس مدیون صرفاً تصادف باشند؛ جایی که اولی بهعنوان کنسول کشورش در پایتخت آرژانتین فعالیت میکرد و دومی برای اجرای نمایشنامه «عروسی خون» و نظارت بر اجرای آن به این شهر آمده بود. بااینحال، آنچه از نخستین لحظه دیدار این دو شاعر را به یکدیگر پیوند داد، تنها حاصل شیمی شخصیتی میان آن دو نبود، بلکه شناختی بود که هر یک از تجربه و آثار خلاقانه دیگری داشت. افزون بر این، هر دو به یک گرایش سیاسی مشترک تعلق داشتند و نگاهشان به نقش شعر در دفاع از آزادی و کرامت انسانی یکسان بود.
نرودا در کتاب خاطرات خود، «اعتراف میکنم که زیستهام»، صفحات قابلتوجهی را به رابطهاش با لورکا اختصاص داده است. او اشاره میکند که شماری از نویسندگان آرژانتینی برای برگزاری مراسم بزرگداشتی باشکوه به افتخار این دو شاعر دوست، یکی شیلیایی و دیگری اسپانیایی، پیشقدم شدند. اما این اقدام تجلیلی در میان همه با استقبال یکسانی روبهرو نشد. درحالیکه شاعران و هنرمندان بزرگ از آن استقبال و ستایش کردند، برخی نویسندگان دونپایه و مدعیان شاعری با بدگمانی، حسادت و احساس رقابت به آن واکنش نشان دادند.
همین مسئله باعث شد لورکا، که به تعبیر نرودا هوشی سرشار و پرهیاهو همچون قطاری از قهقهه داشت، به دوستش پیشنهاد کند که برای مقابله با این افراد تنگنظر، نهفقط در طول مراسم با تحسین و لبخند متقابل به یکدیگر پاسخ دهند، بلکه سخنرانی واحدی بنویسند و آن را به شیوه «آل آلیمون» به نوبت ارائه کنند.

نرودا از دوست شاعرش پرسید: «این شیوه دیگر چیست؟»
لورکا پاسخ داد که این خطرناکترین شیوه گاوبازی است؛ شیوهای که در آن دو گاوباز همزمان و با یک شنل، در میدان به مصاف گاو خشمگین میروند. سپس افزود که این شیوه در هر صد سال، فقط یک یا دو بار اجرا میشود و تنها دو برادر یا دو نفری که خونی مشترک دارند، میتوانند آن را به انجام برسانند.
لورکا در ادامه توضیح داد که واژه «آل آلیمون» که نام یکی از بازیهای کودکان نیز هست، ریشهای عربی دارد و به معنای «بر روی لیمو» است.
برای آنکه این دو شاعر بازی را تا انتها پیش ببرند، لورکا رو به حاضران کرد و گفت: «من و نرودا همزمان سخن خواهیم گفت. به شیوه گاوبازی، هر یک بدن دیگری را به عاریت خواهیم گرفت و هر دو زیر یک پوشش قرار خواهیم گرفت.»
پابلو بلافاصله سخن او را ادامه داد: «من و فدریکو با سیمی الکتریکی به یکدیگر متصل شدهایم و بهنوبت به این استقبال گرم شما پاسخ خواهیم داد.»
سپس لورکا از دوستش خواست در یکی از دو انتهای سالن بنشیند و خودش در انتهای دیگر جای گرفت. هنگامی که اولی سخن خود را با خطاب «خانمها» آغاز کرد، دیگری جمله را با افزودن «آقایان» کامل کرد.
از آنجا که دو دوست توافق کرده بودند روبن داریو، بنیانگذار مدرنیسم شعری در آمریکای لاتین، محور سخنرانی مشترکشان باشد، نرودا سخن گفتن درباره شاعر بزرگ و مورد غفلت نیکاراگوئه، روبن داریو، را آغاز کرد. لورکا جمله او را با این پرسش ادامه داد: «مجسمه روبن داریو کجاست؟»
سپس نرودا بلندگو را به دست گرفت و از سوی خود گفت: «او عاشق باغها بود؛ پس باغ روبن داریو در بوئنوسآیرس کجاست؟»
نرودا در بخش دیگری از خاطراتش، ماجرای ضیافت شامی را برای خوانندگان روایت میکند که یکی از ثروتمندان آرژانتینی به افتخار دو شاعر «لیمویی» ترتیب داده بود. او تعریف میکند که یکی از زنان زیباروی حاضر در مجلس پیوسته نگاهش را به سوی او میدوخت و همزاد اسپانیاییاش را نادیده میگرفت.
وقتی پابلو به بالا نگاه کرد، به هر دوی آنها، لورکا و آن دختر، اشاره کرد تا هر سه به بالای برج مجاور سالن غذاخوری بروند. هنگامی که به بالای برج رسیدند، نرودا با آن دختر برای ماجراجویی عاشقانهای بیپروا در مرتفعترین نقطه بوئنوسآیرس به توافق رسید. سپس از دوستش خواست برای جلوگیری از رسوایی بزرگی که ممکن بود به اعتبار شاعر و مقام دیپلماتیکش لطمه بزند، مراقب محل باشد. دوستش نیز بیآنکه کوچکترین نشانهای از مخالفت یا نارضایتی بروز دهد، به خواسته و هوس او تن داد.
پس از آن، دو شاعر در مادرید یکدیگر را ملاقات کردند. نرودا پیشتر از دولت شیلی خواسته بود او را بهعنوان سفیر کشورش در اسپانیا منصوب کند. هرچند پابلو از گستردهترین دروازه فرهنگی وارد اسپانیا شد و با چهرههای بسیاری همچون پیکاسو، آلبرتی، الکساندره، فرناندس، خیمنس و دیگران دوستی برقرار کرد، اما لورکا همچنان نزدیکترین فرد به روح او و نزدیکترین کس به نگاهش به شعر و جهان باقی ماند.
هر کس آثار این دو شاعر را با تأمل بررسی کند، بیتردید از نقاط تلاقی و شباهتهای میان تجربه ادبی آنها درنگ خواهد کرد؛ استعارههای غافلگیرکننده و سرشار از تناقض که از غنیترین جلوههای طبیعت سرزمینهایشان برگرفته شدهاند.
همچنین، غنای موسیقایی و لحن شاعرانه پرشوری که ویژگی سبک هر دو شاعر است، از نثرپردازی متعارف و احساساتگرایی سست و سطحی فاصله میگیرد و به نیرویی سیلآسا در ستایش زندگی و سرمستی از زیبایی جهان تبدیل میشود؛ نیرویی که میان خواستههای محسوس و گرایشهای عرفانی در نوسان است.
اگر تفاوتهایی میان این دو تجربه ادبی وجود داشته باشد، مهمترین بخش آن به ماهیت دو جغرافیایی مربوط میشود که پشتوانه تجربه شعری آنها هستند و نیز به ساختار شخصیتی خودشان. نرودا از عوارض طبیعی گسترده و طولی کوهستانها و سواحل شیلی و توفانهای آن الهام میگیرد؛ درحالیکه تصاویر و زبان گزنده لورکا از سرچشمههای بکر جهان کولیها و از ستیز زندگی و مرگ در میدانهای باشکوه گاوبازی اسپانیا، زیر آفتابهای درخشان آن سرزمین، برمیخیزد.
نرودا با استواری در کنار جمهوریخواهان ایستاد؛ همانها که در برابر لشکرهای فرانکو که به سوی مادرید پیشروی میکردند، مقاومت میکردند. اما آنچه بیش از هر چیز او را آزرد، کشته شدن دوست نابغهاش در نخستین فصلهای جنگ داخلی اسپانیا بود؛ دوستی که به تعبیر او «عصاره عمرها و دورانهای اسپانیا و میراث آفرینش فرهنگی عربیـاندلسی آن» را در خود داشت و به دست جلادانی کشته شد که شباهت بسیاری به قاتلان پوشکین در روسیه تزاری داشتند.
شاید آن شعر بیهمتا و آکنده از اندوه که نرودا در سوگ نزدیکترین دوستش سرود، گویاترین بیان احساسات عمیق احترام، محبت و وفاداری او به لورکا باشد؛ شعری که در آغاز آن، با سوز و گداز فریاد میزند:
«کاش میتوانستم از ترس، در خانهای متروک بگریم
کاش میتوانستم چشمانم را از حدقه بیرون آورم و بخورم
به خاطر صدای نارنجیرنگت که جامه عزا بر تن دارد
و به خاطر شعرت که با فریادی انفجارآمیز فوران میکند
زیرا به خاطر توست که بیمارستانها را به رنگ آبی درمیآورند
و به خاطر توست که مدرسهها و محلههای دریایی سر برمیآورند
و کارگاهها، با پردههای سیاهشان، از قاشقها و خون انباشته میشوند.»
شاید نرودا و لورکا هر دو دیدارشان را در بوئنوسآیرس مدیون صرفاً تصادف باشند.


