پیِر پائولو پازولینی ایتالیایی (۱۹۲۲ ـ ۱۹۷۵) در میان روشنفکران بزرگ اروپا در قرن بیستم جایگاهی برجسته داشت. او شعر، رمان، کارگردانی سینما و روزنامهنگاری را با یکدیگر درآمیخته بود و در عرصه اندیشه از راست افراطی تا چپ افراطی در رفتوآمد بود. آثار و دیدگاههایش، حتی زندگی شخصیاش، همواره بحثوجدلهای بیپایانی برمیانگیخت. اما آنچه امروز بار دیگر نام او را به صدر توجه عمومی بازگردانده، ابهامی است که همچنان بر قتلش، ۵۱ سال پیش در اوستیا، در نزدیکی پایتخت ایتالیا، رم، سایه افکنده است.
دادستانی کل در آغاز این ماه با درخواست ازسرگیری تحقیقات قضایی درباره قتل او موافقت کرد؛ درخواستی که استفانو ماتچونی، وکیل دادگستری، به نمایندگی از انجمن روزنامهنگاران منطقه لاتزیو، داوید گرکو، کارگردان، و جووانی جووانتی، نویسنده، ارائه کرده بود. این درخواست بر نوارهایی از آرشیو تلویزیون ایتالیا و اطلاعاتی درباره یک شاهد احتمالی تکیه دارد. رسانههای ایتالیایی گفتهاند این شاهد ممکن است یکی از نیروهای بازنشسته امنیتی باشد که از روند تحقیقات اولیه درباره این جنایت اطلاع داشته است.
پازولینی شب اول به دوم نوامبر ۱۹۷۵، در منطقه ایدروسکالو در اوستیای ساحلی، در حومه رم، به قتل رسید. جسد او را در حالی یافتند که آثار ضربات و زیر گرفتهشدن با خودرو بر آن دیده میشد. پلیس جوزپه پلوزی، معروف به «پینو»، را که آن زمان ۱۷ سال داشت، در حالی بازداشت کرد که پشت فرمان خودروی کارگردان بود. پلوزی در آن زمان اعتراف کرد که پس از مشاجرهای میان آن دو، پازولینی را کتک زده و هنگام تلاش برای فرار، او را با خودرو زیر گرفته است. دادگاه اطفال در سال ۱۹۷۶ او را محکوم کرد و در حکم خود به دستداشتن افراد دیگری نیز اشاره کرد. سپس دادگاه تجدیدنظر حکم محکومیت را تأیید کرد، اما اشاره به همدستان را از آن حذف کرد. به این ترتیب، پینو تنها فردی باقی ماند که دستگاه قضایی در این جنایت هولناک محکومش کرده بود.
با این حال، پلوزی بعدها اعتراف خود را پس گرفت. او در مصاحبهای که تلویزیون ایتالیا در سال ۲۰۰۵ پخش کرد، افراد دیگری را به حمله به پازولینی متهم کرد و مدعی شد تهدیدهایی که متوجه خانوادهاش شده بود، او را وادار کرده بود مسئولیت قتل را بر عهده بگیرد. روایتهای بعدی او درباره شمار مهاجمان و جزئیات مشارکت هر یک در ارتکاب جنایت نیز با یکدیگر تفاوت داشت. دادستانی در سال ۲۰۱۰، پس از آنکه آزمایشهای دیانای آثار ژنتیکی را آشکار کرد که صاحبانشان همچنان ناشناس مانده بودند، تحقیقات را از سر گرفت. این پرونده در سال ۲۰۱۵ بایگانی شد، اما ارزش این آثار برای تعیین اینکه چه کسانی در صحنه حمله حضور داشتهاند و هر یک چه کردهاند، همچنان به امکان شناسایی صاحبان آنها و روشنشدن چگونگی انتقال این آثار به اشیای ضبطشده در پرونده بستگی دارد.
یکی از مسیرهای تحقیقات به حلقههای فیلم آخر پازولینی، «سالو، یا ۱۲۰ روز در سودوم»، میرسد که پیش از نمایش عمومی فیلم به سرقت رفته بودند. این سرقت در آن زمان شامل موادی از دو فیلم دیگر نیز میشد؛ یکی از فدریکو فلینی و دیگری از دامیانو دامیانی. سارقان برای بازگرداندن آنها درخواست باج کرده بودند. سرجیو چیتی، کارگردان و دوست پازولینی، این احتمال را مطرح میکند که او برای بازپسگیری این حلقهها به اوستیا رفته باشد؛ فرضیهای که ماتچونی نیز آن را دنبال کرده است. او در درخواست پیشین خود برای ازسرگیری تحقیقات، به اظهارات مائوریتسیو آباتینو استناد کرده بود؛ کسی که بعدها به عضویت باند ماگلیانا در رم درآمد. این باند در سال ۱۹۷۷، یعنی دو سال پس از قتل، شکل گرفت. بنابراین، ظنها متوجه اقداماتی است که اعضای آن پس از پیوستن به باند مرتکب شدهاند. با این همه، بررسی این احتمال که سرقت حلقههای فیلم بهانهای برای ترتیبدادن ملاقات در اوستیا بوده، مرحلهای مستقل از شناسایی عاملان قتل است.
اهمیت حلقههای مسروقه در زندگی و کارنامه پازولینی، از ماهیت فیلمی ناشی میشود که این حلقهها بخشی از آن بودند. او در این فیلم جهان مارکی دو ساد را به جمهوری سالو منتقل کرد؛ جمهوری که موسولینی در جریان جنگ جهانی دوم در شمال ایتالیا برپا کرده بود. پازولینی در این فیلم گروهی از دختران و پسران جوان را زیر سلطه چهار مرد قرار میدهد که آیینهایی برای تحقیر و شکنجه آنان برپا میکنند. با توجه به نقد چپگرایانه او از جامعه مصرفی، میتوان فیلم را اثری درباره تبدیل بدن انسان به چیزی قابلتملک و قابلتصرف دانست؛ و نیز نقدی بیرحمانه بر فاشیسم. این خوانش با توجه به آثار پیشین او معنای بیشتری مییابد؛ آثاری که بدن را در مرکز مضمون خود قرار میدادند و آن را سرچشمه لذت، طنز و روایت میساختند.
علاقه پازولینی به آنچه قدرت با زبان و زندگی مردم میکند، پیش از ورودش به سینما آغاز شده بود. او در کازارسا، زادگاه مادرش در منطقه فریولی، به زبان محلی فریولی شعر میسرود و در تأسیس آکادمی برای پاسداشت این زبان مشارکت داشت. سپس در سال ۱۹۵۰ همراه مادرش به رم رفت؛ پس از آنکه در پی پروندهای مرتبط با زندگی جنسی آزادانهاش از حزب کمونیست ایتالیا اخراج شده بود. او در محلههای حاشیه پایتخت به سخنان جوانانی گوش میداد که با کارهای موقت و راهورسمهای روزمره امرار معاش میکردند. دو رمان «پسران زندگی» و «زندگی خشونتآمیز» از دل همین محیط بیرون آمدند؛ آثاری که در آنها زبان عامیانه مردم رم، همان جایگاهی را در روایت ادبی یافت که زبان فریولی در شعرهایش داشت.

وقتی پازولینی در سال ۱۹۶۱ فیلم «آکاتونه» را ساخت، در فیلمی درباره یک پاانداز که در حاشیه رم زندگی میکرد، از موسیقی باخ بهره گرفت و به زندگی شخصیت اصلی فیلم وزنی تراژیک بخشید که سینمای ایتالیا بهندرت برای چنین محیطی قائل شده بود. سپس در فیلم «انجیل به روایت متی» از چهره بازیگران غیرحرفهای استفاده کرد تا داستانی دینی را در مکانها و با چهرههایی آشنا از جنوب ایتالیا به تصویر بکشد. او در فیلمهای «دکامرون»، «حکایتهای کانتربری» و «هزار و یک شب» ــ آثاری که آنها را زیر عنوان «سهگانه زندگی» گرد آورد ــ در ادبیات کهن مادهای برای بهتصویرکشیدن لذت جسمانی یافت؛ کاری که سبب میشد آیینهای اجبار و شکنجه در «سالو» تأثیری شدیدتر بر مخاطب بگذارند.
تلویزیون نیز خود موضوع نقد پازولینی بود. او گسترش زبانی یکسان و تصویرهای مشابه از میل و موفقیت را بخشی از دگرگونی مصرفگرایانه ایتالیا میدانست. در مناقشههای سیاسیاش نیز مواضعی اتخاذ میکرد که بسیاری از خوانندگانش را سردرگم میساخت؛ چنانکه پس از درگیریهای والی جولیا در سال ۱۹۶۸، به خاستگاههای فقیرانه شماری از مأموران پلیس در برابر دانشجویانی اشاره کرد که بسیاری از آنان از خانوادههای مرفه میآمدند. او در مقالههای بعدیاش در روزنامه «کوریره دلا سرا»، درباره پیوندهایی نوشت که گمان میکرد میان محافل قدرت و خشونت سیاسی در سالهای موسوم به «سالهای سرب» وجود داشته است؛ همان ظنهایی که بخشی از آنها را در آخرین پروژه رماننویسی خود، «نفت»، بازسازی کرد.
رمان «نفت» که هنگام قتل پازولینی ناتمام مانده بود و نخستین بار در سال ۱۹۹۲ منتشر شد، فرضیه انگیزه سیاسی قتل را پیش میکشد. در دستنوشتهای که چاپ سال ۲۰۲۲ آن را دوباره به کتاب منتشرشده بازگرداند، شخصیتی به نام اوجنیو چفیس دیده میشود که بعدها ریاست شرکت انرژی ایتالیایی «انی» را بر عهده گرفت. پازولینی در طرح داستانی خود تصور میکند که قهرمان رمان به او در قتل انریکو ماتئی، رئیس این شرکت که در سال ۱۹۶۲ در سانحه سقوط هواپیما جان باخت، کمک میکند. والتر سیتی، ویراستار این چاپ، معتقد است که پروژه «نفت» شاید خشم کسانی را برانگیخته باشد که گمان میکردند پازولینی قصد دارد در پرونده ماتئی اتهامی علنی مطرح کند. این برداشتی صرفاً ادبی است که بر آنچه اوراق رمان ناتمام درباره طرح و مقصود نویسندهاش آشکار میکنند، تکیه دارد.
از دل این سرنخ، دامنه تحقیقات به محفل «پروپاگاندا دوئه» گسترش یافت که با نام اختصاری P2 شناخته میشود. نام این محفل در پیشنهادی در مجلس نمایندگان ایتالیا مطرح شده بود که خواستار بررسی پیوندهای احتمالی آن با قتل پازولینی و دو پرونده دیگر، یعنی پرونده ماتئی و پرونده مائورو دی مائورو، روزنامهنگار، بود. با این حال، نسبتدادن نقشی به این محفل در جنایت اوستیا همچنان فاقد شواهدی است که آن را به افراد مشخصی مرتبط کند که در طراحی یا اجرای قتل مشارکت داشتهاند.
فاصله میان دو فرضیه جنایت سازمانیافته و توطئه سیاسی، در ماهیت پرسشی که هر یک مطرح میکنند، همچنان آشکار است. حلقههای فیلم شاید بتوانند دلیل رفتن پازولینی به مکانی مشخص در آن شب را توضیح دهند، در حالی که رمان «نفت» دلیلی احتمالی برای تمایل برخی افراد بانفوذ به خاموشکردن صدای نویسندهاش پیش میکشد. اگر شواهدی پیدا شود که ترتیبدادن قرار ملاقات در اوستیا را به کسانی پیوند دهد که قصد متوقفکردن پروژه او را داشتند، ممکن است این دو مسیر به یکدیگر برسند. با این حال، نزدیکترین مأموریت تحقیقات تازه، سنجیدن آن چیزی است که شاهد میتواند درباره روند تحقیقات اولیه بگوید و بررسی دوباره محتوای نوارها در کنار شهادتها و اشیای ضبطشده قدیمی پرونده است.
در اوستیا، گردشگاهی که جسد پازولینی در آن پیدا شد، نام او را بر خود دارد؛ همانطور که ساحلی که او روزگاری در آن ایستاد و در برابر دوربین، در فیلم «دیدارهای عاشقانه ــ ۱۹۶۴»، از گردشگران درباره رابطه جنسی، ازدواج و عرفهایی که زندگیشان را سامان میدهند پرسوجو کرد. بازگشت به آن مصاحبهها فرصتی فراهم میکند تا پازولینی جنجالی را در حال کار ببینیم؛ در حالی که به پاسخهای گوناگون گوش میسپارد و اجازه میدهد این پاسخها در کنار یکدیگر بر پرده ظاهر شوند. او نمیدانست که پس از زمانی که از زندگیاش ربوده شد، درست در همان نقطه جان خواهد باخت.
«یکی از مسیرهای تحقیقات به حلقههای فیلم آخر پازولینی، «سالو، یا ۱۲۰ روز در سودوم»، میرسد که پیش از نمایش عمومی فیلم به سرقت رفته بودند»