از سیاه‌چال‌های اسارت در الجزایر تا میله‌های زندان در اسپانیا؛ جنایتی مرموز که سروانتس را به زندان انداخت!

خون بر آستانه خانه دون کیشوت… ماجرایی جنایی و واقعی که نبوغ نویسنده را پیش از آنکه تاریخ او را قهرمان بزرگ‌ترین رمان جهان جاودانه کند، به محاصره خود درآورد!

صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
TT

از سیاه‌چال‌های اسارت در الجزایر تا میله‌های زندان در اسپانیا؛ جنایتی مرموز که سروانتس را به زندان انداخت!

صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)

درحالی‌که خبرهای جایزه «میگل دِ سروانتس» این ماه در صدر اخبار فرهنگی جهان قرار گرفته است و کریستینا فرناندس کوباس، نویسنده اسپانیایی، جایزه سال ۲۰۲۶ این دوره را از آن خود کرده، و هم‌زمان با جنجال گسترده سینمایی بر سر فیلم «اسیر» (El Cautivo) ساخته آلخاندرو آمنابار درباره سال‌های اسارت این نویسنده در الجزایر، فصل‌های پنهان و هیجان‌انگیزی از زندگی خالق «دون کیشوت» بار دیگر به صحنه آمده است؛ فصل‌هایی که نشان می‌دهند واقعیتی که این ادیب اسپانیایی تجربه کرد، از بزرگ‌ترین رمان‌هایش نیز سخت‌تر و پرماجراتر بود.
از شهر آلکالا دِ اِنارس، که در سال ۱۵۴۷ شاهد تولد او بود، تا کوچه‌پس‌کوچه‌های مادرید که در آن‌ها، درحالی‌که به دیابت مبتلا بود، در ۶۹ سالگی آخرین نفس‌هایش را کشید و در صومعه راهبه‌های ترینیتاری به خاک سپرده شد، زندگی نابغه‌ای چون میگل دِ سروانتس حماسه‌ای واقعی و فراتر از خیال بود.

اگرچه او فقیر از دنیا رفت و در دوران زندگی‌اش هیچ جایزه مالی‌ای دریافت نکرد، تاریخ سرانجام حق او را ادا کرد؛ جایزه معتبر سروانتس که امروز نامش را بر خود دارد و عالی‌ترین نشان ادبی در جهان اسپانیایی‌زبان به شمار می‌رود، در کنار ثبت تصویرش بر روی اسکناس‌ها و سکه‌ها.
اما سروانتس پیش از آنکه نامش به نمادی ادبی تبدیل شود که نویسندگان برای رقابت بر سر آن تلاش می‌کنند، و پیش از آنکه به چهره‌ای ملی بدل شود، شبی هولناک را تجربه کرد که نزدیک بود به قیمت جانش تمام شود و پرونده ادبیاتش را برای همیشه ببندد.

جلد کتاب «دون کیشوت» اثر میگل د سروانتس (ویکی‌پدیا)

شبی آرام در تابستان، پیش از وقوع طوفان

در شبی تابستانی و مرموز در سال ۱۶۰۵، شهر وایادولید اسپانیا، که در آن زمان پایتخت امپراتوری و مقر دربار سلطنتی بود، در سکوت همیشگی خود فرورفته بود؛ جز صدای خش‌خش قلمی چوبی که در یکی از آپارتمان‌های محقر محله «راسترو دِ لوس کارنیروس»، زیر نور کم‌جان شمع، به‌آرامی روی کاغذ حرکت می‌کرد.
همان آپارتمانی که امروز به موزه ملی مشهوری تبدیل شده و بازدیدکنندگانی از گوشه‌وکنار جهان برای استشمام عطر تاریخ ادبیات به آنجا می‌آیند.
در آنجا، نویسنده سالخورده‌ای که جنگ‌ها و بدهی‌ها فرسوده‌اش کرده بود، آخرین دست‌کاری‌ها را بر شاهکار جاودانه‌اش «دون کیشوت» انجام می‌داد و غرق در جهان پهلوانی و خیال بود؛ بی‌آنکه بداند صفحه بعدی‌ای که پیش رویش قرار خواهد گرفت، نه از الهام قلم خودش، بلکه با مرکب خون واقعی‌ای نوشته خواهد شد که درست در آستانه خانه‌اش بر زمین می‌ریزد؛ حادثه‌ای که ظرف چند ساعت او را از نویسنده‌ای در جست‌وجوی افتخار به مظنون اصلی یک پرونده قتل مرموز تبدیل خواهد کرد.

نویسنده فقید اسپانیایی، میگل د سروانتس (ویکی‌پدیا)

فریادی در تاریکی و نبرد با مرگ

فصل‌های واقعی این داستان جنایی در بیست‌وهفتم ژوئن آغاز شد؛ حدود نیمه‌شب، هنگامی که صدای برخورد شدید شمشیرها، سکوت خیابان تاریک را درهم شکست و پس از آن، فریادها و استغاثه‌های خفه مردی به گوش رسید که واپسین نفس‌هایش را می‌کشید.
قربانی، شوالیه‌ای نجیب‌زاده به نام دون گاسپار دِ اِسپلیتا (Gaspar de Ezpeleta) بود؛ مردی که به خوش‌قیافگی و ماجراجویی‌های عاشقانه‌اش در راهروهای دربار سلطنتی شهرت داشت.
این شوالیه درست در خیابان، بیرون پنجره خانه سروانتس، هدف ضربات خنجر قرار گرفته بود. با وجود آنکه ترس در آن دوران مردم را وامی‌داشت برای دور ماندن از هرگونه سوءظن، پنجره‌هایشان را محکم ببندند، جوانمردی سرباز کهنه‌کار بر ترس غلبه کرد. نویسنده که دست چپش در پی جراحتی که در نبرد دریایی مشهور لپانتو برداشته بود، فلج شده بود، بااین‌حال به یاری‌خواهی انسانی بی‌اعتنا نماند و به همراه زنان خانواده و همسایگانش شتابان برای نجات مرد خون‌آلود به راه افتاد.
شوالیه مجروح را به داخل خانه محقر بردند و او ساعت‌های پایانی عمرش را زیر سقف خانه سروانتس، درحالی‌که با مرگ دست‌وپنجه نرم می‌کرد، سپری کرد. او آخرین رازها و نفس‌های بریده‌اش را در دیوارهای این خانه به امانت گذاشت و سرانجام پس از دو روز رنج و تقلا جان سپرد.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

بازپرس سخت‌گیر و انگشت‌های اتهام

هنوز جسد شوالیه سرد نشده بود که خانه محقر به صحنه جرمی محاصره‌شده تبدیل شد؛ صحنه‌ای زیر نظر قاضی و بازپرس سخت‌گیری به نام کریستوبال دِ ویارئال که در پرونده‌های مربوط به شرافت و خون‌ریزی هیچ‌گونه اغماضی نداشت.
مقامات در جست‌وجوی انگیزه‌ای برای این جنایت بودند و خیلی زود سوءظن‌ها به سوی خانواده سروانتس معطوف شد.
علت این سوءظن تنها مرموز بودن حادثه و کشته‌شدن شوالیه در برابر خانه آن‌ها نبود، بلکه ساختار اجتماعی نامتعارف خانواده نویسنده از نگاه جامعه‌ای محافظه‌کار نیز در این ماجرا نقش داشت. سروانتس در میان زنان خانواده، از جمله خواهرانش و دخترش ایزابل، زندگی می‌کرد؛ زنانی که به خیاطی مشغول بودند و در ساعت‌های مختلف از مراجعه‌کنندگان و مشتریان پذیرایی می‌کردند. همین مسئله خانه را به موضوع نگاه‌های بدگمانانه و شایعات همسایگان محله تبدیل کرده بود.
بازپرس گمان می‌کرد شوالیه اِسپلیتا که به خوش‌گذرانی با زنان شهرت داشت، شاید در جریان یک «نبرد ناموسی» به دست اعضای خانواده کشته شده باشد؛ یا اینکه خود سروانتس پشت چهره آرام و لبخند طعنه‌آمیزش رازی خطرناک پنهان کرده و در حال سرپوش گذاشتن بر هویت قاتل واقعی است.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

نویسنده پشت میله‌های آهنین

در چرخشی دراماتیک که از عجیب‌ترین ماجراجویی‌های دون کیشوت و آسیاب‌های بادی کم‌هیجان‌تر نبود، قاضی دستور فوری بازداشت میگل دِ سروانتس و شماری از اعضای خانواده‌اش را صادر کرد تا تاریخ به شکلی طنزآمیز و دردناک خود را تکرار کند.
مردی که ۳۰ سال پیش، در پی افتادن کشتی‌اش به دست دزدان دریایی در سال ۱۵۷۵، پنج سال تمام در تاریکی اسارت الجزایر گرفتار شده بود، اینک در وطن خود، همان کشوری که با خونش از آن دفاع کرده بود، بار دیگر خود را در محاصره می‌دید. این همان تجربه سختی بود که فیلم «اسیر» جزئیات آن و کشمکش‌های روانی‌اش را بار دیگر بر پرده سینما زنده کرده است.

اسارت او در الجزایر به درازا کشید؛ زیرا دزدان دریایی در آن زمان نامه‌های توصیه نظامی بلندپایه‌ای را در اختیارش یافتند که به امضای فرماندهان ارشد رسیده بود. همین نامه‌ها باعث شد به‌اشتباه تصور کنند با «شکاری اشرافی و ارزشمند» روبه‌رو هستند. ازاین‌رو درخواست فدیه‌ای کمرشکن به مبلغ ۵۰۰ واحد طلا کردند؛ مبلغی که خانواده فقیرش از پرداخت آن ناتوان بود. سروانتس نیم‌دهه را پشت دیوارهای زندان در الجزایر سپری کرد؛ دورانی که چهار تلاش جسورانه برای فرار را در بر گرفت و همه آن‌ها ناکام ماندند. این تلاش‌ها نزدیک بود به قیمت جانش تمام شوند، اما داستان‌ها و حکایت‌هایش دل زندانبانان را نرم می‌کرد.
اکنون، به‌جای سیاه‌چال‌های دزدان دریایی در آن سوی مدیترانه، سروانتس بار دیگر پشت میله‌های زندان اسپانیا ایستاده بود؛ آن هم تحت مراقبت شدید و درحالی‌که بازجویی‌های سختی را پشت سر می‌گذاشت که شرافت، درستکاری و رفتار شخصی‌اش را زیر سؤال می‌بردند. او به مظنون اصلی پرونده قتلی مرموز تبدیل شده بود که شهرتی را تهدید می‌کرد که تازه با موفقیت انتشار بخش نخست رمانش در حال شکل‌گیری بود.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

راز مدفون و حقیقت بی‌گناهی

پس از روزهایی دشوار از تحقیقات فشرده، بازجویی از همسایگان و جست‌وجوی گوشه‌وکنار خانه برای یافتن سلاح قتل یا هر مدرکی که بتواند اتهام را اثبات کند، سرنخ‌های توطئه به‌آرامی از هم گسست و بی‌گناهی سروانتس و خانواده‌اش آشکار شد.
بازرسان از طریق شهادت‌ها دریافتند که شوالیه اِسپلیتا قربانی رابطه‌ای عاشقانه، پنهانی و پیچیده با زنی متأهل در شهر شده بود؛ زنی که هیچ ارتباطی با خانواده سروانتس نداشت. شوهر آن زن یا یکی از بستگانش در تاریکی در کمین شوالیه نشسته و ضربات مرگبار را بر پیکرش فرود آورده بود.
تحقیقات نشان داد تنها چیزی که سروانتس را به این مخمصه فاجعه‌بار کشانده، جوانمردی و غیرت انسانی او در کمک‌رسانی به مجروحی غریبه بوده است.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

پرونده بسته شد و سروانتس آزاد شد تا بار دیگر به قلم و کاغذهایش بازگردد. خانه او در وایادولید امروز به موزه‌ای ملی و دیدنی تبدیل شده است؛ مکانی که نه‌تنها شاهدی زنده بر زایش یکی از بزرگ‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات مدرن جهان است، بلکه یادآور شبی هولناک نیز هست که در آن، نخستین ادیب اسپانیا نقش قهرمانی مظلوم را در یک داستان جنایی واقعی ایفا کرد؛ داستانی که نزدیک بود به بهای جانش تمام شود.



از سیاه‌چال‌های اسارت در الجزایر تا میله‌های زندان در اسپانیا؛ جنایتی مرموز که سروانتس را به زندان انداخت!

صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
TT

از سیاه‌چال‌های اسارت در الجزایر تا میله‌های زندان در اسپانیا؛ جنایتی مرموز که سروانتس را به زندان انداخت!

صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)

درحالی‌که خبرهای جایزه «میگل دِ سروانتس» این ماه در صدر اخبار فرهنگی جهان قرار گرفته است و کریستینا فرناندس کوباس، نویسنده اسپانیایی، جایزه سال ۲۰۲۶ این دوره را از آن خود کرده، و هم‌زمان با جنجال گسترده سینمایی بر سر فیلم «اسیر» (El Cautivo) ساخته آلخاندرو آمنابار درباره سال‌های اسارت این نویسنده در الجزایر، فصل‌های پنهان و هیجان‌انگیزی از زندگی خالق «دون کیشوت» بار دیگر به صحنه آمده است؛ فصل‌هایی که نشان می‌دهند واقعیتی که این ادیب اسپانیایی تجربه کرد، از بزرگ‌ترین رمان‌هایش نیز سخت‌تر و پرماجراتر بود.
از شهر آلکالا دِ اِنارس، که در سال ۱۵۴۷ شاهد تولد او بود، تا کوچه‌پس‌کوچه‌های مادرید که در آن‌ها، درحالی‌که به دیابت مبتلا بود، در ۶۹ سالگی آخرین نفس‌هایش را کشید و در صومعه راهبه‌های ترینیتاری به خاک سپرده شد، زندگی نابغه‌ای چون میگل دِ سروانتس حماسه‌ای واقعی و فراتر از خیال بود.

اگرچه او فقیر از دنیا رفت و در دوران زندگی‌اش هیچ جایزه مالی‌ای دریافت نکرد، تاریخ سرانجام حق او را ادا کرد؛ جایزه معتبر سروانتس که امروز نامش را بر خود دارد و عالی‌ترین نشان ادبی در جهان اسپانیایی‌زبان به شمار می‌رود، در کنار ثبت تصویرش بر روی اسکناس‌ها و سکه‌ها.
اما سروانتس پیش از آنکه نامش به نمادی ادبی تبدیل شود که نویسندگان برای رقابت بر سر آن تلاش می‌کنند، و پیش از آنکه به چهره‌ای ملی بدل شود، شبی هولناک را تجربه کرد که نزدیک بود به قیمت جانش تمام شود و پرونده ادبیاتش را برای همیشه ببندد.

جلد کتاب «دون کیشوت» اثر میگل د سروانتس (ویکی‌پدیا)

شبی آرام در تابستان، پیش از وقوع طوفان

در شبی تابستانی و مرموز در سال ۱۶۰۵، شهر وایادولید اسپانیا، که در آن زمان پایتخت امپراتوری و مقر دربار سلطنتی بود، در سکوت همیشگی خود فرورفته بود؛ جز صدای خش‌خش قلمی چوبی که در یکی از آپارتمان‌های محقر محله «راسترو دِ لوس کارنیروس»، زیر نور کم‌جان شمع، به‌آرامی روی کاغذ حرکت می‌کرد.
همان آپارتمانی که امروز به موزه ملی مشهوری تبدیل شده و بازدیدکنندگانی از گوشه‌وکنار جهان برای استشمام عطر تاریخ ادبیات به آنجا می‌آیند.
در آنجا، نویسنده سالخورده‌ای که جنگ‌ها و بدهی‌ها فرسوده‌اش کرده بود، آخرین دست‌کاری‌ها را بر شاهکار جاودانه‌اش «دون کیشوت» انجام می‌داد و غرق در جهان پهلوانی و خیال بود؛ بی‌آنکه بداند صفحه بعدی‌ای که پیش رویش قرار خواهد گرفت، نه از الهام قلم خودش، بلکه با مرکب خون واقعی‌ای نوشته خواهد شد که درست در آستانه خانه‌اش بر زمین می‌ریزد؛ حادثه‌ای که ظرف چند ساعت او را از نویسنده‌ای در جست‌وجوی افتخار به مظنون اصلی یک پرونده قتل مرموز تبدیل خواهد کرد.

نویسنده فقید اسپانیایی، میگل د سروانتس (ویکی‌پدیا)

فریادی در تاریکی و نبرد با مرگ

فصل‌های واقعی این داستان جنایی در بیست‌وهفتم ژوئن آغاز شد؛ حدود نیمه‌شب، هنگامی که صدای برخورد شدید شمشیرها، سکوت خیابان تاریک را درهم شکست و پس از آن، فریادها و استغاثه‌های خفه مردی به گوش رسید که واپسین نفس‌هایش را می‌کشید.
قربانی، شوالیه‌ای نجیب‌زاده به نام دون گاسپار دِ اِسپلیتا (Gaspar de Ezpeleta) بود؛ مردی که به خوش‌قیافگی و ماجراجویی‌های عاشقانه‌اش در راهروهای دربار سلطنتی شهرت داشت.
این شوالیه درست در خیابان، بیرون پنجره خانه سروانتس، هدف ضربات خنجر قرار گرفته بود. با وجود آنکه ترس در آن دوران مردم را وامی‌داشت برای دور ماندن از هرگونه سوءظن، پنجره‌هایشان را محکم ببندند، جوانمردی سرباز کهنه‌کار بر ترس غلبه کرد. نویسنده که دست چپش در پی جراحتی که در نبرد دریایی مشهور لپانتو برداشته بود، فلج شده بود، بااین‌حال به یاری‌خواهی انسانی بی‌اعتنا نماند و به همراه زنان خانواده و همسایگانش شتابان برای نجات مرد خون‌آلود به راه افتاد.
شوالیه مجروح را به داخل خانه محقر بردند و او ساعت‌های پایانی عمرش را زیر سقف خانه سروانتس، درحالی‌که با مرگ دست‌وپنجه نرم می‌کرد، سپری کرد. او آخرین رازها و نفس‌های بریده‌اش را در دیوارهای این خانه به امانت گذاشت و سرانجام پس از دو روز رنج و تقلا جان سپرد.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

بازپرس سخت‌گیر و انگشت‌های اتهام

هنوز جسد شوالیه سرد نشده بود که خانه محقر به صحنه جرمی محاصره‌شده تبدیل شد؛ صحنه‌ای زیر نظر قاضی و بازپرس سخت‌گیری به نام کریستوبال دِ ویارئال که در پرونده‌های مربوط به شرافت و خون‌ریزی هیچ‌گونه اغماضی نداشت.
مقامات در جست‌وجوی انگیزه‌ای برای این جنایت بودند و خیلی زود سوءظن‌ها به سوی خانواده سروانتس معطوف شد.
علت این سوءظن تنها مرموز بودن حادثه و کشته‌شدن شوالیه در برابر خانه آن‌ها نبود، بلکه ساختار اجتماعی نامتعارف خانواده نویسنده از نگاه جامعه‌ای محافظه‌کار نیز در این ماجرا نقش داشت. سروانتس در میان زنان خانواده، از جمله خواهرانش و دخترش ایزابل، زندگی می‌کرد؛ زنانی که به خیاطی مشغول بودند و در ساعت‌های مختلف از مراجعه‌کنندگان و مشتریان پذیرایی می‌کردند. همین مسئله خانه را به موضوع نگاه‌های بدگمانانه و شایعات همسایگان محله تبدیل کرده بود.
بازپرس گمان می‌کرد شوالیه اِسپلیتا که به خوش‌گذرانی با زنان شهرت داشت، شاید در جریان یک «نبرد ناموسی» به دست اعضای خانواده کشته شده باشد؛ یا اینکه خود سروانتس پشت چهره آرام و لبخند طعنه‌آمیزش رازی خطرناک پنهان کرده و در حال سرپوش گذاشتن بر هویت قاتل واقعی است.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

نویسنده پشت میله‌های آهنین

در چرخشی دراماتیک که از عجیب‌ترین ماجراجویی‌های دون کیشوت و آسیاب‌های بادی کم‌هیجان‌تر نبود، قاضی دستور فوری بازداشت میگل دِ سروانتس و شماری از اعضای خانواده‌اش را صادر کرد تا تاریخ به شکلی طنزآمیز و دردناک خود را تکرار کند.
مردی که ۳۰ سال پیش، در پی افتادن کشتی‌اش به دست دزدان دریایی در سال ۱۵۷۵، پنج سال تمام در تاریکی اسارت الجزایر گرفتار شده بود، اینک در وطن خود، همان کشوری که با خونش از آن دفاع کرده بود، بار دیگر خود را در محاصره می‌دید. این همان تجربه سختی بود که فیلم «اسیر» جزئیات آن و کشمکش‌های روانی‌اش را بار دیگر بر پرده سینما زنده کرده است.

اسارت او در الجزایر به درازا کشید؛ زیرا دزدان دریایی در آن زمان نامه‌های توصیه نظامی بلندپایه‌ای را در اختیارش یافتند که به امضای فرماندهان ارشد رسیده بود. همین نامه‌ها باعث شد به‌اشتباه تصور کنند با «شکاری اشرافی و ارزشمند» روبه‌رو هستند. ازاین‌رو درخواست فدیه‌ای کمرشکن به مبلغ ۵۰۰ واحد طلا کردند؛ مبلغی که خانواده فقیرش از پرداخت آن ناتوان بود. سروانتس نیم‌دهه را پشت دیوارهای زندان در الجزایر سپری کرد؛ دورانی که چهار تلاش جسورانه برای فرار را در بر گرفت و همه آن‌ها ناکام ماندند. این تلاش‌ها نزدیک بود به قیمت جانش تمام شوند، اما داستان‌ها و حکایت‌هایش دل زندانبانان را نرم می‌کرد.
اکنون، به‌جای سیاه‌چال‌های دزدان دریایی در آن سوی مدیترانه، سروانتس بار دیگر پشت میله‌های زندان اسپانیا ایستاده بود؛ آن هم تحت مراقبت شدید و درحالی‌که بازجویی‌های سختی را پشت سر می‌گذاشت که شرافت، درستکاری و رفتار شخصی‌اش را زیر سؤال می‌بردند. او به مظنون اصلی پرونده قتلی مرموز تبدیل شده بود که شهرتی را تهدید می‌کرد که تازه با موفقیت انتشار بخش نخست رمانش در حال شکل‌گیری بود.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

راز مدفون و حقیقت بی‌گناهی

پس از روزهایی دشوار از تحقیقات فشرده، بازجویی از همسایگان و جست‌وجوی گوشه‌وکنار خانه برای یافتن سلاح قتل یا هر مدرکی که بتواند اتهام را اثبات کند، سرنخ‌های توطئه به‌آرامی از هم گسست و بی‌گناهی سروانتس و خانواده‌اش آشکار شد.
بازرسان از طریق شهادت‌ها دریافتند که شوالیه اِسپلیتا قربانی رابطه‌ای عاشقانه، پنهانی و پیچیده با زنی متأهل در شهر شده بود؛ زنی که هیچ ارتباطی با خانواده سروانتس نداشت. شوهر آن زن یا یکی از بستگانش در تاریکی در کمین شوالیه نشسته و ضربات مرگبار را بر پیکرش فرود آورده بود.
تحقیقات نشان داد تنها چیزی که سروانتس را به این مخمصه فاجعه‌بار کشانده، جوانمردی و غیرت انسانی او در کمک‌رسانی به مجروحی غریبه بوده است.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

پرونده بسته شد و سروانتس آزاد شد تا بار دیگر به قلم و کاغذهایش بازگردد. خانه او در وایادولید امروز به موزه‌ای ملی و دیدنی تبدیل شده است؛ مکانی که نه‌تنها شاهدی زنده بر زایش یکی از بزرگ‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات مدرن جهان است، بلکه یادآور شبی هولناک نیز هست که در آن، نخستین ادیب اسپانیا نقش قهرمانی مظلوم را در یک داستان جنایی واقعی ایفا کرد؛ داستانی که نزدیک بود به بهای جانش تمام شود.


امیر العمری: فلسطینی در سینما، آینه‌ای از یک بحران است، نه انسانی مستقل

فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
TT

امیر العمری: فلسطینی در سینما، آینه‌ای از یک بحران است، نه انسانی مستقل

فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)
فیلم انیمیشن «رقص با بشیر» (ام‌کی۲ فیلمز)

آخرین کتابی که از امیر العمری، منتقد سینما، منتشر شده، به موضوعی می‌پردازد که پیش‌تر کسی به آن نپرداخته است: تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل، آن‌گونه که به نمایش درمی‌آید ــ و اغلب به نمایش درنمی‌آید. کتاب «تصویر فلسطینی در سینمای اسرائیل» دعوتی برای اتخاذ مواضع عاطفی و ساده‌انگارانه نیست، بلکه فرصتی مهم برای پرداختن به چگونگی برخورد سینمای اسرائیل با شهروند فلسطینی است؛ خواه خود او در فیلم حضور داشته باشد و خواه غایب باشد.
نویسنده صفحات کتاب را ورق می‌زند و دیدگاه‌های مهمی درباره رویکردی مطرح می‌کند که بیشتر فیلم‌های اسرائیلی در پرداختن به این موضوع در پیش می‌گیرند. او همچنین فیلم‌ها و سازندگانشان را با جزئیاتی بررسی می‌کند که پیش از این نیز کسی به آن‌ها نپرداخته است. گفت‌وگوی پیش رو این موضوع را روشن می‌کند.

عذاب روحی

● آنچه در کتاب شما مطرح شده، بی‌تردید حکایت از نوعی حذف و به‌حاشیه‌راندن عامدانه دارد؛ اما آیا این مسئله با این واقعیت ارتباط ندارد که محور معنایی این آثار همچنان فلسطینی است؟ همان‌طور که مثلاً در فیلم «رقص با بشیر» می‌بینیم؟

ـ در نگاه نخست، به نظر می‌رسد مضمون کلی فیلم «رقص با بشیر» (۲۰۰۸) کشتارهای فلسطینیان در صبرا و شتیلا در سال ۱۹۸۲ را آشکار می‌کند، برملا می‌سازد و محکوم می‌کند. اما توجه اصلی فیلم نه به فلسطینیان، بلکه به تصویر کشیدن بن‌بست «انسانی»‌ای معطوف است که سربازان اسرائیلی در آن گرفتار شده‌اند. فیلم تأکید می‌کند که آن‌ها «اختیاری از خود نداشته‌اند»، «به جنگی کشانده شده‌اند که هیچ‌چیز درباره‌اش نمی‌دانستند»، «جوانانی کم‌سن‌وسال بوده‌اند» و «هنگامی که فرمان سوارشدن به خودروها و حرکت به‌سوی جبهه را دریافت کردند، خواب بودند و وقتی به آنجا رسیدند، هنوز در خواب به سر می‌بردند».
به بیان دیگر، هدف اصلی فیلم تبرئه سربازان اسرائیلی، رهایی از عذاب وجدان و ادعای این است که آن‌ها نیز از آنچه رخ داده بود رنج کشیده‌اند. این ادعا حقیقت ندارد. این فیلم درباره متجاوزی است که می‌خواهد از تجاوز خود تبرئه شود. بنابراین، بازتاب‌دهنده نگاهی «لیبرال» و تصنعی است که مشخصاً غرب را مخاطب قرار می‌دهد و قصد دارد «عذاب روحی» متجاوز را به تصویر بکشد؛ متجاوزی که نتوانسته است از «مورد تجاوز قرارگرفته» در برابر حمله طرف غیراسرائیلی‌ای که آن کشتار را مرتکب شده، محافظت کند.

● من فیلم «فینال جام جهانی» را دیده‌ام؛ یکی دیگر از فیلم‌های اسرائیلی که در کتاب به آن‌ها پرداخته‌اید. روایت فیلم را باور نکردم. شما نیز به برخی نکات حساس در این زمینه اشاره کرده‌اید؛ از جمله صحنه ورود به قصر یکی از ثروتمندان و نحوه رفتار فلسطینی‌ها در آنجا. آیا شما هم احساس کردید که این صحنه ساختگی است؟

ـ قطعاً. صحنه یورش گروهی از فلسطینیان مسلح، همراه با اسیر اسرائیلی، کوهن، به قصر یکی از ثروتمندان لبنانی، با همه اشیای بسیار گران‌بهایی که در آن وجود دارد، صحنه‌ای ساختگی است. هدف از آن، به تصویر کشیدن مبارزان فلسطینی در حال لمس‌کردن اشیای عتیقه گران‌بها و تماشای مظاهر ثروت در گوشه‌وکنار قصر با شگفتی و حیرت است؛ سپس با حرص و ولع به خوردن غذا و نوشیدن شراب می‌پردازند، رفتارهای احمقانه‌ای از خود نشان می‌دهند و فیلم‌های پورنوگرافیک تماشا می‌کنند تا فیلم وحشی‌گری، عقب‌ماندگی و علاقه آن‌ها به لذت‌های ابتدایی را برجسته کند.
هدف از این صحنه، مقایسه رفتار آن‌ها با رفتار اسیر، کوهن، است؛ کسی که با آگاهی، وقار و سادگی رفتار می‌کند و به آن‌ها می‌آموزد چگونه از دستگاه ویدئو و سپس تلویزیون برای تماشای مسابقات جام جهانی استفاده کنند. در صحنه‌ای دیگر، فلسطینی‌ها او را وادار می‌کنند در مکانی عمومی قضای حاجت کند، اما او اصرار دارد که پیش از آن باید «دستمال توالت» در اختیارش بگذارند. بی‌تردید این صحنه بسیار موذیانه است.

● اما به نظر می‌رسد درباره فیلم‌های آموس گیتای تا اندازه‌ای اختلاف نظر داریم. او بی‌تردید از فیلم‌سازان چپ‌گراست، اما در فیلم‌هایش، از جمله «من عرب هستم»، به نظر نمی‌رسد بتواند موضع روشنی در قبال وضعیت فلسطینیان اتخاذ کند؛ برخلاف مثلاً آوی مغربی.

ـ فکر نمی‌کنم درباره سینمای آموس گیتای اختلافی میان ما وجود داشته باشد. چه در فیلم «من عربی هستم» (۲۰۱۳) و چه در دیگر آثارش، رابطه او با فلسطینی پیچیده، متغیر و چندلایه است. این رابطه نه خصمانه و توجیه‌گرانه و سخت‌گیرانه است، آن‌گونه که در سینمای سنتی صهیونیستی می‌بینیم، و نه مبتنی بر همبستگی ریشه‌ای، مانند سینمای فلسطین یا سینمای چپ رادیکال که در فیلم‌های آوی مغربی نمود دارد. بلکه همچنان در محدوده افق تنگ «لیبرالیسم اسرائیلی» محصور می‌ماند. به این معنا که او از اشغالگری و ساختار نظامی و سیاسی اسرائیل انتقاد می‌کند، بی‌آنکه تا مرحله واسازی خود نظام صهیونیستی پیش برود.
فلسطینی در آثار گیتای حضور دارد و از نظر انسانی به رسمیت شناخته می‌شود، اما همچنان بیرون از روایت اصلی باقی می‌ماند و بیش از آنکه کنشگری تاریخی باشد، نماد یک زخم است. او اساساً همچون آینه‌ای برای یک بحران حضور دارد، نه به‌مثابه انسانی مستقل؛ ابزاری برای خواندن شکاف درونی جامعه اسرائیل و بخشی از بستری که بحران اخلاقی و سیاسی اسرائیل را روشن می‌کند.

نویسنده، امیر العمری (آرشیو العمری)

تمایزی که باید با تحسین به آن اشاره کرد

● شما یکی از پربارترین منتقدان سینمای عرب در زمینه تألیف کتاب‌های سینمایی هستید. موضوعاتی را که درباره‌شان می‌نویسید، بر چه اساسی انتخاب می‌کنید؟

ـ از زمانی که انتشار منظم در روزنامه‌ها را متوقف کردم، فرصت بیشتری برای مطالعه و پژوهش به دست آوردم و توانستم بهتر به کار روی کتاب‌ها و پژوهش‌های گسترده و عمیق بپردازم؛ بی‌آنکه مانند گذشته ناچار باشم در همه‌جا به دنبال فیلم‌های تازه بدوم. البته این به معنای آن نیست که پیگیری دقیق سینما یا حضور در جشنواره‌های سینمایی را کنار گذاشته‌ام.
هنگامی که به تألیف کتابی فکر می‌کنم، می‌کوشم موضوعی را انتخاب کنم که ذهنم را مشغول کرده و برایم اهمیت دارد و تصور می‌کنم می‌توانم کتاب خوبی درباره آن بنویسم. در طول دوره پژوهش، با بهره‌گیری از منابع و مراجع گوناگون و البته بازبینی فیلم‌های مرتبط با موضوع کتاب، می‌خواهم درک عمیق‌تری پیدا کنم و از لذت پژوهش و کشف نیز بهره‌مند شوم. انتظار دارم وقتی یافته‌هایم را در اختیار خواننده احتمالی قرار می‌دهم، شاید بتوانم او را نیز در لذت دانستن سهیم کنم.

از فیلم «من عرب هستم» ساخته آموس گیتای (آگاف فیلمز)

● نظرتان درباره بازار کتاب‌های سینمایی و ناشران آن‌ها چیست؟ آیا محدودبودن این بازار بر تمایل بسیاری از مؤسسات انتشاراتی برای راه‌اندازی مجموعه‌ای ویژه انتشار کتاب‌های سینمایی تأثیر می‌گذارد؟

ـ تأسف‌بار است که بازار کتاب در جهان عرب به‌طور کلی و بازار کتاب‌های سینمایی به‌طور خاص، به‌تدریج رو به افول گذاشته است. این وضعیت، نخست، به آن دلیل است که بسیاری از علاقه‌مندان به سینما به نقد شفاهی تکیه می‌کنند؛ نقدی که افرادی ارائه می‌دهند که لزوماً از تجربه و دانش پایه برخوردار نیستند و برداشت‌های شتاب‌زده و مصرفی خود را از طریق فایل‌های صوتی و ویدئوهای کوتاه در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند.
دوم اینکه کتاب‌های غیرقانونیِ در دسترس در اینترنت، زیان‌های بزرگی به ناشران وارد می‌کنند؛ ناشرانی که برای پرهیز از خطرپذیری، اکنون شمار اندکی نسخه از کتاب‌ها را چاپ می‌کنند.
مشکل اینجاست که مؤسسات انتشاراتی دولتی وابسته به وزارتخانه‌های فرهنگ، که انتظار می‌رود به این نوع کتاب‌ها توجه کنند، بی‌اعتنا هستند. مسئولان این مؤسسات همچنان سینما را وسیله‌ای برای سرگرمی می‌دانند و در نتیجه با نقد سینمایی همان‌گونه برخورد نمی‌کنند که با نقد ادبی یا رمان و داستان کوتاه برخورد می‌کنند.
بااین‌حال، باید با تحسینی بسیار از نقش «هیئت فیلم سعودی» در چند سال گذشته یاد کنم؛ نهادی که از انتشار کتاب‌های تخصصی سینمایی حمایت کرده است. فقط امیدوارم این کتاب‌ها در خارج از سعودی نیز توزیع شوند تا خوانندگان عرب در همه‌جا بتوانند به آن‌ها دسترسی داشته باشند.

امیر العمری در کتاب تازه‌اش، تصویر فلسطینیان در سینمای اسرائیل را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه بسیاری از فیلم‌های اسرائیلی، حتی آثار ظاهراً انتقادی و لیبرال، فلسطینی را نه انسانی مستقل و کنشگری تاریخی، بلکه ابزاری برای بازتاب بحران اخلاقی و هویتی جامعه اسرائیل به تصویر می‌کشند. او فیلم «رقص با بشیر» را تلاشی برای کاستن از مسئولیت سربازان اسرائیلی در کشتار صبرا و شتیلا می‌داند و از صحنه‌های تحقیرآمیز و ساختگی در برخی آثار انتقاد می‌کند. العمری همچنین به افول بازار کتاب‌های سینمایی در جهان عرب و نقش مثبت هیئت فیلم سعودی در حمایت از انتشار این آثار می‌پردازد.


سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ
TT

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

مرح البقاعی در کتاب خود با عنوان «بعد نقطة التحول... من الثورة إلى سقوط بشار الأسد: خمسة عشر عاماً غيّرت سوريا والشرق الأوسط/ پس از نقطه عطف... از انقلاب تا سقوط بشار اسد: پانزده سالی که سوریه و خاورمیانه را تغییر داد»، که به زبان انگلیسی از سوی انتشارات «اسکای هورس» منتشر شده است، تنها پنجره‌ای به روی پانزده سال از تاریخ سوریه نمی‌گشاید، بلکه دریچه‌ای گسترده به یکی از سخت‌ترین و پیچیده‌ترین دوره‌های تاریخ منطقه نیز باز می‌کند. این سفری است که از درعا آغاز می‌شود؛ از همان لحظه‌ای که فریاد آزادی از خیابان‌های شهری کوچک در سوریه برخاست و به پژواکی تبدیل شد که سراسر منطقه را به لرزه درآورد. این سفر تا ۸ دسامبر ۲۰۲۴ ادامه می‌یابد؛ روزی که پرونده حاکمیت خاندان اسد بسته شد، بی‌آنکه پرسش‌های بزرگ سوریه نیز با آن به پایان برسد.
عنوان کتاب، به‌خودی‌خود، حاوی تناقضی تاریخی و عمیق است؛ زیرا «نقطه عطف» لزوماً پایان راه نیست، بلکه ممکن است لحظه آغاز دشوارترین بخش مسیر باشد. سقوط یک نظام سیاسی لزوماً به معنای تولد یک دولت نیست و پایان‌یافتن دوره‌ای از استبداد به‌تنهایی برای ساختن آینده‌ای مبتنی بر آزادی، عدالت و شهروندی کافی نیست... «سوریه میان پایان گذشته و آغاز آینده ایستاده است؛ با خاطره‌ای سنگین و چشم‌اندازی گشوده به احتمالاتی که همچنان سیاست، جغرافیا و تاریخ بر سر آن‌ها کشمکش دارند.»
نویسنده از ایوان تحلیل سرد به فاجعه سوریه نمی‌نگرد و به بازچینی رویدادها بر اساس توالی زمانی آن‌ها بسنده نمی‌کند... او از درون تجربه می‌نویسد؛ از جایگاه شاهدی که تحولات سرزمینش را دنبال کرده و دیده است که چگونه یک رؤیای جمعی می‌تواند در معرض آزمون‌های تاریخ قرار گیرد و چگونه اراده ملت‌ها با منافع قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی درهم می‌آمیزد، تا جایی که سرنوشت کشوری تمام‌عیار به صحنه منازعه‌ای تبدیل می‌شود که از مرزهای آن فراتر می‌رود... «سوریه صرفاً قطعه‌ای بر نقشه منافع بین‌المللی نیست، پرونده‌ای برای مذاکره که پایتخت‌ها آن را دست‌به‌دست کنند یا عددی در محاسبات جنگ‌ها و موازنه قدرت‌ها نیست. سوریه یک ملت است، با خاطره‌ها، خانه‌ها، نام‌ها، چهره‌ها و نسل‌هایی که بهای سنگینی پرداخته‌اند تا آینده همچنان اسیر گذشته نماند.»
در قلب این روایت، فوری‌ترین مسئله سوریه قرار دارد: چگونه می‌توان وطنی را از نو ساخت که از فرزندانش نخواهد برای تعلق‌داشتن به آن، شبیه یکدیگر باشند؟ و چگونه می‌توان از دولتی که معنای وطن را در انحصار خود گرفته بود، به دولتی گذر کرد که در آن وطن به‌طور برابر به همه شهروندانش تعلق داشته باشد؟ «وحدت واقعی سوریه با محو تفاوت‌هایش حفظ نمی‌شود، بلکه با پاسداری از تنوع آن استوار می‌ماند؛ با بازتولید ترس ساخته نمی‌شود، بلکه به بنیان‌نهادن پیمانی ملی نیاز دارد که کرامت انسان و حقوق او را، فارغ از هویت و وابستگی‌اش، به رسمیت بشناسد.»
شاید تأمل‌برانگیزترین نکته در این سفر آن باشد که «تاریخ برای ملت‌ها پایان‌هایی کامل و تمام‌شده رقم نمی‌زند. انقلاب‌ها تنها با آنچه سرنگون کرده‌اند سنجیده نمی‌شوند، بلکه باید دید پس از سقوط چه چیزی می‌توانند بنا کنند. آزادی لحظه‌ای گذرا از رهایی نیست، بلکه مسئولیتی سیاسی، اخلاقی و تاریخی است که به نهادهای عادلانه، شهروندی برابر، خاطره‌ای عاری از انتقام و آینده‌ای نیاز دارد که هیچ‌کس را کنار نگذارد.»
تصاویری که به گفته نویسنده این اثر را همراهی می‌کنند، بُعد دیگری به متن می‌افزایند؛ این تصاویر صرفاً مستندنگاری بصری سال‌های گذشته نیستند، بلکه گواهانی بر دورانی‌اند که سوری‌ها با تمام رؤیاها، شکست‌ها و فداکاری‌هایش زیسته‌اند. برخی تصاویر آنچه را زبان از بیانش ناتوان است، بازمی‌گویند و برخی چهره‌ها چکیده‌ای از تاریخ را در خود دارند که حتی مجلدات کامل نیز از گنجاندن آن ناتوان‌اند.
این کتاب در جوهر خود، نه مرثیه‌ای برای سوریه گذشته است و نه جشنی گذرا برای سقوط یک نظام؛ بلکه «تلاشی برای خواندن فاصله عظیم میان رؤیا و واقعیت، میان انقلاب و دولت، و میان آزادسازی سرزمین و آزادسازی انسان» است. این کتاب یادآوری می‌کند که سرزمین‌ها ممکن است بشکنند و نظام‌های سیاسی، حوزه‌های نفوذ و موازنه قدرت‌های پیرامونشان تغییر کنند، اما حق آن‌ها برای آغاز دوباره از میان نمی‌رود... «سوریه‌ای که پس از پانزده سال آتش بیرون آمده، تنها به تاریخی که درباره‌اش نوشته شود نیاز ندارد؛ بلکه به آینده‌ای نیازمند است که به دست همه فرزندانش نوشته شود.» و «سقوط استبداد ممکن است دروازه تاریخ را بگشاید، اما تنها ساختن آزادی است که به تاریخ معنا می‌بخشد»؛ چنان‌که در کتاب آمده است.