بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
TT

بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

ابنزر | (خوب)
-کارگردان: تای وست
-کشور: آمریکا (۲۰۲۶)
-اکران: تجاری

در دقیقه ۷۲ فیلم، ابنزر اسکروج (جانی دپ) از شخصیتی خسیس، عبوس، ستیزه‌جو و طعنه‌زن که احساس نیازی به هیچ‌کس در اطراف خود ندارد و با هرگونه کار نیک دشمنی می‌ورزد، به نقطه مقابل تمام این ویژگی‌ها تبدیل می‌شود. فیلم، برخلاف برخی نسخه‌های پیشین اقتباس‌شده از رمان مشهور چارلز دیکنز، «سرود کریسمس»، که به‌مرور به بهانه‌ای برای جشن سینمایی کریسمس تبدیل شدند، ناگهان به این تغییر نمی‌رسد، بلکه آن را به‌تدریج و به شکلی باورپذیر روایت می‌کند. حدود دو دقیقه پس از آنکه ابنزر با تأثر به سرودهای کلیسایی گوش می‌دهد، پالتوی گرم خود را به مردی سیاه‌پوست و بی‌خانمان که از سرمای شدید رنج می‌برد، می‌بخشد. فیلم تأکید می‌کند که این نخستین‌بار در زندگی ابنزر اسکروج است که به خود اجازه می‌دهد بخشنده باشد.
در سراسر مدت نمایش فیلم (۱۱۵ دقیقه)، دو ویژگی ثابت وجود دارد که تغییر نمی‌کنند. نخست، بازی خوب جانی دپ در نقشی که تأیید می‌کند استعداد او، برخلاف آنچه برخی فیلم‌های سبک و سرگرم‌کننده‌اش، مانند مجموعه «دزدان دریایی کارائیب»، ممکن است القا کنند، از میان نرفته است؛ بلکه همچنان در گنجینه‌ای امن باقی مانده که بازیگر هرگاه برای ایفای شخصیت‌های گوناگونش به آن نیاز داشته باشد، از آن بهره می‌گیرد.
ویژگی ثابت دوم به کارگردان، تای وست، مربوط می‌شود که طراحی هنری متناسب با فضای تیره‌وتار داستان را حفظ کرده است؛ فضایی که در تقابل با رویکرد تازه فیلم، در مقایسه با ده‌ها اثر دیگری قرار دارد که از رمان منتشرشده در سال ۱۸۴۳ اقتباس شده‌اند. در میان این اقتباس‌ها، نسخه موزیکال (به کارگردانی رونالد نیم، ۱۹۷۰)، نسخه فانتزی (ساخته تونی بارمز، ۲۰۰۸) و نسخه کمدی (ساخته رابرت زمکیس در سال ۲۰۰۹) وجود داشته‌اند؛ افزون بر ده‌ها نسخه دیگر که فضا و رویدادهای رمان را به شکلی سرگرم‌کننده و متناسب با هدف تبدیل آن به آثاری خانوادگی برای سینما بازآفرینی کرده‌اند.
فیلم جدید، برداشتی تازه و پیش‌تر تجربه‌نشده از رمان دیکنز است؛ روایتی که آن دوره را با نگاهی واقع‌گرایانه بازنمایی می‌کند و بیشتر رویدادهایش را به‌جای روایت سرگرم‌کننده، در فضایی تیره‌وتار به تصویر می‌کشد.

آندریا رایزبرو و جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

کارگردان رویدادها را با مهارت روایت می‌کند؛ از صحنه‌ای که اسکروج کار خود را در شرکتی آغاز می‌کند که مالکیت آن را به‌طور مشترک با جیکوب (ایان مک‌کلن) در اختیار دارد، تا ظهور شریکش پس از مرگ به شکل شبحی که به اسکروج درباره پیامدهای ادامه خودخواهی و نگرش خاصش به زندگی هشدار می‌دهد. سپس شبح کریسمس گذشته ظاهر می‌شود (با بازی آندریا رایزبرو) و می‌کوشد اسکروج را از طریق بازگشت به گذشته‌اش به بازشناختن دوباره خویشتن وادارد؛ تا سرانجام تغییر او رخ می‌دهد و پیامدهای آن آشکار می‌شود.
رمان «سرود کریسمس» که حول شخصیت ابنزر اسکروج شکل گرفته، به‌عنوان الگویی شاخص در نمایش تحول مثبت شخصیتی خودخواه، بدخو و سردرفتار به انسانی متفاوت مورد ستایش قرار گرفته است؛ انسانی که از این پس با نگاهی تازه و انسانی به اطرافیانش می‌نگرد. این رمان سرشار از توصیف چنین تحولی است، اما درعین‌حال به مجموعه آثار انتقادی دیکنز درباره واقعیت اجتماعی زمانه خود تعلق دارد؛ رویکردی که در آثاری چون «آرزوهای بزرگ»، «الیور توئیست» و «دیوید کاپرفیلد» نیز به شکلی برجسته‌تر بیان شده است.
تصمیم وست برای انتخاب رویکردی تیره‌وتار، به‌جای پرداختی صرفاً سرگرم‌کننده، تصمیم درستی است؛ رویکردی که بر ساخت اثری استوار است که به روح داستان وفادار می‌ماند و بخشی از تاریکی و خیال‌پردازی‌های آن را بازتاب می‌دهد؛ از ارواحی که اسکروج را تعقیب می‌کنند و طراحی شهر و خیابان‌ها گرفته تا نورپردازی طبیعی و کم‌فروغ و رنگ‌های رنگ‌پریده‌ای که در فیلم به کار گرفته شده‌اند.
به این ترتیب، «ابنزر» فیلمی برای جشن‌گرفتن کریسمس نیست، بلکه اثری است که جهان آشفته رمان در آغاز داستان و وضعیت قهرمان آن را پیش از آنکه دوباره خود را کشف کند، مورد بررسی قرار می‌دهد.
کارگردان سبک واحدی را در سراسر فیلم حفظ می‌کند. در کنار رنگ‌ها، نورپردازی و طراحی صحنه متناسب که فضایی گوتیک به فیلم می‌بخشند، میل به فاصله‌گرفتن از تقلید فیلم‌های پیشین و سنت‌های آن‌ها نیز دیده می‌شود. بنابراین، این فیلم تلاشی است از سوی کارگردان برای بازنمایی رویدادهای رمان از زاویه دید خود و افزودن برخی ویژگی‌های سینمای وحشت به آن، هرچند با احتیاط.
فیلم خالی از ضعف نیست. از جمله اینکه برخی از مهم‌ترین صحنه‌های آن، مانند دیدار ابنزر اسکروج با خودش در دوران کودکی، تأثیر و واکنش مورد انتظار را برنمی‌انگیزند. همچنین، با وجود شباهت میان پایان رمان و فیلم، این احساس باقی می‌ماند که فیلم می‌خواهد پایانی خوش به جانی دپ هدیه کند؛ پایانی که به نظر می‌رسد نتوانسته است به‌خوبی به عمق و معنای آن بپردازد.



میراث عبدالحلیم حافظ، بحرانی میان خانواده او و کارگردانی الجزایری برانگیخت

راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
TT

میراث عبدالحلیم حافظ، بحرانی میان خانواده او و کارگردانی الجزایری برانگیخت

راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)

اختلاف بر سر ناکامی احمد راشدی، کارگردان الجزایری، در بازدید از خانه عبدالحلیم حافظ، خواننده فقید مصری، در قاهره، به مناقشه‌ای علنی با خانواده «عندلیب» تبدیل شده است؛ مناقشه‌ای که به زیر سؤال بردن استحکام رابطه میان آن دو و نیز اصل وجود پروژه فیلم «نه» کشیده شده است؛ فیلمی که راشدی تأکید می‌کند پیش از درگذشت این خواننده مصری، آماده کارگردانی آن بوده است.
در میانه بیانیه‌ای خانوادگی که کارگردان را به خدشه‌دار کردن زندگی و خاطره هنری عندلیب متهم می‌کند و شهادت‌هایی از سوی سینماگران که از روایت او دفاع می‌کنند، اختلافی بالا گرفته که پرسش‌هایی فراتر از یک اتفاق گذرا مطرح می‌کند: چه کسی مالک روایت تاریخ هنری است؟ آیا خویشاوندی به صاحب‌اختیار حافظه دیگران تبدیل می‌شود؟
این بحران پس از تجلیل از راشدی در چهل‌وهفتمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره، در روز پنجشنبه، آغاز شد. کارگردان الجزایری در نظر داشت از خانه‌ای دیدن کند که به گفته خودش، عبدالحلیم هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» که قرار بود با یکدیگر بسازند، در آن از او پذیرایی می‌کرد. اما حضور محمد سفیان براح، سفیر الجزایر در مصر، پس از پایان مراسم تجلیل در تالار اپرای قاهره برای همراهی راشدی به سفارت، مانع انجام این بازدید شد؛ بازدیدی که از پیش هماهنگ شده بود.
ماجرا به گلایه از یک قرار ملاقات ازدست‌رفته محدود نماند. محمد شبانه، فرزند برادر عبدالحلیم، بیانیه‌ای منتشر کرد و در آن از انجام نشدن این بازدید انتقاد کرد. او سپس روایت راشدی درباره رابطه‌اش با عندلیب و پروژه مشترک فیلم را زیر سؤال برد.
شبانه در این بیانیه اعلام کرد عمویش تنها دو بار با کارگردان الجزایری دیدار کرده بود و هر دو ملاقات با هدف آشنایی و ارزیابی امکان همکاری با او صورت گرفته بود. به گفته او، عبدالحلیم پس از آنکه متوجه شد «راشدی برای همکاری با او مناسب نیست»، تمایلی به ادامه پروژه نشان نداد. او افزود عکس‌هایی که آن دو را کنار هم نشان می‌دهد، از دو یا سه عکس بیشتر نیست و تأکید کرد متوقف شدن فیلم ارتباطی با درگذشت یا بیماری عندلیب نداشته است.
این بیانیه پا را از این هم فراتر گذاشت و اعلام کرد خانواده در واکنش به آنچه ادعاهایی درباره زندگی و خاطره عبدالحلیم حافظ توصیف کرد، اقدامات قانونی را آغاز خواهد کرد. به این ترتیب، موضوع دیگر صرفاً اختلاف بر سر جزئیات یک پروژه قدیمی نبود، بلکه به رویارویی‌ای تبدیل شد که اتهاماتی درباره اعتبار و تاریخچه شخصی و هنری دو طرف را در بر می‌گرفت.
طارق الشناوی، منتقد هنری، در واکنش به این موضوع گفت بیانیه شبانه «شتاب‌زده و گمراه‌کننده» است. او با طرح این پرسش که سخنان راشدی چه توهینی در خود داشته است، به «الشرق الأوسط» گفت: «شبانه هنگام درگذشت عبدالحلیم در سال ۱۹۷۷ هنوز پنج سالش هم نشده بود؛ پس چگونه می‌تواند درباره جزئیات رابطه‌ای که شاهد مستقیم آن نبوده، با قاطعیت اظهارنظر کند؟»
الشناوی تأکید کرد رابطه راشدی و عندلیب نزدیک و صمیمانه بوده و پروژه «نه» نیز واقعاً وجود داشته است. او توضیح داد فیلم‌نامه را حسن فؤاد بر اساس داستانی از مصطفی امین، روزنامه‌نگار، نوشته بود.
این منتقد مصری برای دفاع از روایت راشدی به فیلم مستندی اشاره کرد که او پس از درگذشت عبدالحلیم با عنوان «آواز وداع» ساخت و در آن تصاویری را گنجاند که در پاریس از خواننده فقید گرفته بود. به اعتقاد او، وجود این تصاویر، روایت کارگردان درباره رابطه‌اش با هنرمند فقید را تأیید می‌کند.

احمد راشدی هنگام دریافت جایزه در جشنواره فیلم قاهره (مدیریت جشنواره)

او همچنین خاطرنشان کرد که راشدی در دو سال پایانی زندگی عندلیب به او نزدیک بود و چند روز پیش از درگذشتش، در لندن به دیدارش رفت. الشناوی تلاش برای کم‌اهمیت جلوه دادن این رابطه را مورد انتقاد قرار داد و هشدار داد که نباید «صرفاً به دلیل نسبت خانوادگی وارثان با هنرمندان، آنان را صاحب حرف آخر درباره تمام جنبه‌های تاریخ زندگی آن هنرمندان بدانیم».
از سوی دیگر، محمد شبانه بر روایت خانواده پافشاری کرد و به «الشرق الأوسط» گفت از پدرش شنیده است که دوستان عبدالحلیم، راشدی را برای کارگردانی فیلم به او پیشنهاد کرده بودند. به گفته او، عندلیب برای آزمایش برخی نماها در پاریس از یک گریمور کمک گرفت، اما تمایلی به ادامه پروژه پیدا نکرد. او تأکید کرد: «عکس‌های مشترک لزوماً وجود رابطه‌ای نزدیک یا توافق نهایی برای ساخت یک اثر را ثابت نمی‌کنند.»
او افزود بخش‌هایی از ویدئوی سخنان راشدی در نشست مسترکلاس را دریافت کرده و به نظرش در آن‌ها به عبدالحلیم توهین شده است. شبانه تأکید کرد خانواده در برابر آنچه خدشه‌دار کردن زندگی و خاطره هنری او می‌داند، دست روی دست نخواهد گذاشت.
در سوی دیگر، انَس‌الوجود رضوان، منتقد، هرگونه توهین به عندلیب در سخنان راشدی را رد کرد. او به «الشرق الأوسط» گفت کارگردان آماده بازدید از خانه بود، اما سفیر الجزایر برای همراهی او به مراسمی در سفارت حاضر شد؛ موضوعی که حتی اعتراض هیئت الجزایری را نیز برانگیخت.
رضوان از شبانه خواست پیش از طرح اتهام‌ها، فایل ضبط‌شده دیدار را دوباره بررسی کند و تأکید کرد: «رابطه راشدی با عندلیب با عکس‌ها و دیدارها مستند شده است. این کارگردان به‌عنوان مهمان افتخاری جشنواره سینمایی قاهره به این شهر آمده بود. زیر سؤال بردن پیشینه او به وجهه هیچ‌یک از دو طرف کمکی نمی‌کند و با جایگاه دو چهره برجسته فرهنگ عربی نیز سازگار نیست.»
راشدی پیش‌تر در جریان نشست مسترکلاسی که به مناسبت تجلیل از او با جایزه «هرم طلایی دستاورد یک عمر» برگزار شده بود و حسین فهمی، بازیگر، آن را به او اهدا کرد، جزئیات پروژه «نه» را بازگو کرده بود.
او گفت عبدالحلیم باعث شد به سینما علاقه‌مند شود. عندلیب در پی ساخت فیلم‌هایی بود که همکاری مصر و الجزایر را بازتاب دهند و او را برای کارگردانی اثری برگزیده بود که بر اساس داستان مصطفی امین ساخته می‌شد.
راشدی توضیح داد عندلیب فصل‌های داستان را از طریق پست برای او می‌فرستاد و آن دو درباره جزئیات پروژه به توافق رسیده بودند. آن‌ها در پاریس با یکدیگر دیدار کردند و برای آماده‌سازی ادامه فیلم‌برداری، چند صحنه را ضبط کردند تا پس از بازگشت عبدالحلیم از آخرین سفر درمانی‌اش به لندن، کار را از سر بگیرند.
او افزود یک روز پیش از درگذشت عبدالحلیم در بیمارستان به دیدارش رفت و سپس با هم در یکی از رستوران‌ها شام خوردند. بعد از آن، راشدی راهی پاریس شد و روز بعد خبر درگذشت او را دریافت کرد.


بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
TT

بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

ابنزر | (خوب)
-کارگردان: تای وست
-کشور: آمریکا (۲۰۲۶)
-اکران: تجاری

در دقیقه ۷۲ فیلم، ابنزر اسکروج (جانی دپ) از شخصیتی خسیس، عبوس، ستیزه‌جو و طعنه‌زن که احساس نیازی به هیچ‌کس در اطراف خود ندارد و با هرگونه کار نیک دشمنی می‌ورزد، به نقطه مقابل تمام این ویژگی‌ها تبدیل می‌شود. فیلم، برخلاف برخی نسخه‌های پیشین اقتباس‌شده از رمان مشهور چارلز دیکنز، «سرود کریسمس»، که به‌مرور به بهانه‌ای برای جشن سینمایی کریسمس تبدیل شدند، ناگهان به این تغییر نمی‌رسد، بلکه آن را به‌تدریج و به شکلی باورپذیر روایت می‌کند. حدود دو دقیقه پس از آنکه ابنزر با تأثر به سرودهای کلیسایی گوش می‌دهد، پالتوی گرم خود را به مردی سیاه‌پوست و بی‌خانمان که از سرمای شدید رنج می‌برد، می‌بخشد. فیلم تأکید می‌کند که این نخستین‌بار در زندگی ابنزر اسکروج است که به خود اجازه می‌دهد بخشنده باشد.
در سراسر مدت نمایش فیلم (۱۱۵ دقیقه)، دو ویژگی ثابت وجود دارد که تغییر نمی‌کنند. نخست، بازی خوب جانی دپ در نقشی که تأیید می‌کند استعداد او، برخلاف آنچه برخی فیلم‌های سبک و سرگرم‌کننده‌اش، مانند مجموعه «دزدان دریایی کارائیب»، ممکن است القا کنند، از میان نرفته است؛ بلکه همچنان در گنجینه‌ای امن باقی مانده که بازیگر هرگاه برای ایفای شخصیت‌های گوناگونش به آن نیاز داشته باشد، از آن بهره می‌گیرد.
ویژگی ثابت دوم به کارگردان، تای وست، مربوط می‌شود که طراحی هنری متناسب با فضای تیره‌وتار داستان را حفظ کرده است؛ فضایی که در تقابل با رویکرد تازه فیلم، در مقایسه با ده‌ها اثر دیگری قرار دارد که از رمان منتشرشده در سال ۱۸۴۳ اقتباس شده‌اند. در میان این اقتباس‌ها، نسخه موزیکال (به کارگردانی رونالد نیم، ۱۹۷۰)، نسخه فانتزی (ساخته تونی بارمز، ۲۰۰۸) و نسخه کمدی (ساخته رابرت زمکیس در سال ۲۰۰۹) وجود داشته‌اند؛ افزون بر ده‌ها نسخه دیگر که فضا و رویدادهای رمان را به شکلی سرگرم‌کننده و متناسب با هدف تبدیل آن به آثاری خانوادگی برای سینما بازآفرینی کرده‌اند.
فیلم جدید، برداشتی تازه و پیش‌تر تجربه‌نشده از رمان دیکنز است؛ روایتی که آن دوره را با نگاهی واقع‌گرایانه بازنمایی می‌کند و بیشتر رویدادهایش را به‌جای روایت سرگرم‌کننده، در فضایی تیره‌وتار به تصویر می‌کشد.

آندریا رایزبرو و جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

کارگردان رویدادها را با مهارت روایت می‌کند؛ از صحنه‌ای که اسکروج کار خود را در شرکتی آغاز می‌کند که مالکیت آن را به‌طور مشترک با جیکوب (ایان مک‌کلن) در اختیار دارد، تا ظهور شریکش پس از مرگ به شکل شبحی که به اسکروج درباره پیامدهای ادامه خودخواهی و نگرش خاصش به زندگی هشدار می‌دهد. سپس شبح کریسمس گذشته ظاهر می‌شود (با بازی آندریا رایزبرو) و می‌کوشد اسکروج را از طریق بازگشت به گذشته‌اش به بازشناختن دوباره خویشتن وادارد؛ تا سرانجام تغییر او رخ می‌دهد و پیامدهای آن آشکار می‌شود.
رمان «سرود کریسمس» که حول شخصیت ابنزر اسکروج شکل گرفته، به‌عنوان الگویی شاخص در نمایش تحول مثبت شخصیتی خودخواه، بدخو و سردرفتار به انسانی متفاوت مورد ستایش قرار گرفته است؛ انسانی که از این پس با نگاهی تازه و انسانی به اطرافیانش می‌نگرد. این رمان سرشار از توصیف چنین تحولی است، اما درعین‌حال به مجموعه آثار انتقادی دیکنز درباره واقعیت اجتماعی زمانه خود تعلق دارد؛ رویکردی که در آثاری چون «آرزوهای بزرگ»، «الیور توئیست» و «دیوید کاپرفیلد» نیز به شکلی برجسته‌تر بیان شده است.
تصمیم وست برای انتخاب رویکردی تیره‌وتار، به‌جای پرداختی صرفاً سرگرم‌کننده، تصمیم درستی است؛ رویکردی که بر ساخت اثری استوار است که به روح داستان وفادار می‌ماند و بخشی از تاریکی و خیال‌پردازی‌های آن را بازتاب می‌دهد؛ از ارواحی که اسکروج را تعقیب می‌کنند و طراحی شهر و خیابان‌ها گرفته تا نورپردازی طبیعی و کم‌فروغ و رنگ‌های رنگ‌پریده‌ای که در فیلم به کار گرفته شده‌اند.
به این ترتیب، «ابنزر» فیلمی برای جشن‌گرفتن کریسمس نیست، بلکه اثری است که جهان آشفته رمان در آغاز داستان و وضعیت قهرمان آن را پیش از آنکه دوباره خود را کشف کند، مورد بررسی قرار می‌دهد.
کارگردان سبک واحدی را در سراسر فیلم حفظ می‌کند. در کنار رنگ‌ها، نورپردازی و طراحی صحنه متناسب که فضایی گوتیک به فیلم می‌بخشند، میل به فاصله‌گرفتن از تقلید فیلم‌های پیشین و سنت‌های آن‌ها نیز دیده می‌شود. بنابراین، این فیلم تلاشی است از سوی کارگردان برای بازنمایی رویدادهای رمان از زاویه دید خود و افزودن برخی ویژگی‌های سینمای وحشت به آن، هرچند با احتیاط.
فیلم خالی از ضعف نیست. از جمله اینکه برخی از مهم‌ترین صحنه‌های آن، مانند دیدار ابنزر اسکروج با خودش در دوران کودکی، تأثیر و واکنش مورد انتظار را برنمی‌انگیزند. همچنین، با وجود شباهت میان پایان رمان و فیلم، این احساس باقی می‌ماند که فیلم می‌خواهد پایانی خوش به جانی دپ هدیه کند؛ پایانی که به نظر می‌رسد نتوانسته است به‌خوبی به عمق و معنای آن بپردازد.


از سیاه‌چال‌های اسارت در الجزایر تا میله‌های زندان در اسپانیا؛ جنایتی مرموز که سروانتس را به زندان انداخت!

صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
TT

از سیاه‌چال‌های اسارت در الجزایر تا میله‌های زندان در اسپانیا؛ جنایتی مرموز که سروانتس را به زندان انداخت!

صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)
صور من داخل منزل سيرفانتس في بلد الوليد الذي تحول إلى متحف وطني مفتوح (عادل السالمي، الشرق الأوسط)

درحالی‌که خبرهای جایزه «میگل دِ سروانتس» این ماه در صدر اخبار فرهنگی جهان قرار گرفته است و کریستینا فرناندس کوباس، نویسنده اسپانیایی، جایزه سال ۲۰۲۶ این دوره را از آن خود کرده، و هم‌زمان با جنجال گسترده سینمایی بر سر فیلم «اسیر» (El Cautivo) ساخته آلخاندرو آمنابار درباره سال‌های اسارت این نویسنده در الجزایر، فصل‌های پنهان و هیجان‌انگیزی از زندگی خالق «دون کیشوت» بار دیگر به صحنه آمده است؛ فصل‌هایی که نشان می‌دهند واقعیتی که این ادیب اسپانیایی تجربه کرد، از بزرگ‌ترین رمان‌هایش نیز سخت‌تر و پرماجراتر بود.
از شهر آلکالا دِ اِنارس، که در سال ۱۵۴۷ شاهد تولد او بود، تا کوچه‌پس‌کوچه‌های مادرید که در آن‌ها، درحالی‌که به دیابت مبتلا بود، در ۶۹ سالگی آخرین نفس‌هایش را کشید و در صومعه راهبه‌های ترینیتاری به خاک سپرده شد، زندگی نابغه‌ای چون میگل دِ سروانتس حماسه‌ای واقعی و فراتر از خیال بود.

اگرچه او فقیر از دنیا رفت و در دوران زندگی‌اش هیچ جایزه مالی‌ای دریافت نکرد، تاریخ سرانجام حق او را ادا کرد؛ جایزه معتبر سروانتس که امروز نامش را بر خود دارد و عالی‌ترین نشان ادبی در جهان اسپانیایی‌زبان به شمار می‌رود، در کنار ثبت تصویرش بر روی اسکناس‌ها و سکه‌ها.
اما سروانتس پیش از آنکه نامش به نمادی ادبی تبدیل شود که نویسندگان برای رقابت بر سر آن تلاش می‌کنند، و پیش از آنکه به چهره‌ای ملی بدل شود، شبی هولناک را تجربه کرد که نزدیک بود به قیمت جانش تمام شود و پرونده ادبیاتش را برای همیشه ببندد.

جلد کتاب «دون کیشوت» اثر میگل د سروانتس (ویکی‌پدیا)

شبی آرام در تابستان، پیش از وقوع طوفان

در شبی تابستانی و مرموز در سال ۱۶۰۵، شهر وایادولید اسپانیا، که در آن زمان پایتخت امپراتوری و مقر دربار سلطنتی بود، در سکوت همیشگی خود فرورفته بود؛ جز صدای خش‌خش قلمی چوبی که در یکی از آپارتمان‌های محقر محله «راسترو دِ لوس کارنیروس»، زیر نور کم‌جان شمع، به‌آرامی روی کاغذ حرکت می‌کرد.
همان آپارتمانی که امروز به موزه ملی مشهوری تبدیل شده و بازدیدکنندگانی از گوشه‌وکنار جهان برای استشمام عطر تاریخ ادبیات به آنجا می‌آیند.
در آنجا، نویسنده سالخورده‌ای که جنگ‌ها و بدهی‌ها فرسوده‌اش کرده بود، آخرین دست‌کاری‌ها را بر شاهکار جاودانه‌اش «دون کیشوت» انجام می‌داد و غرق در جهان پهلوانی و خیال بود؛ بی‌آنکه بداند صفحه بعدی‌ای که پیش رویش قرار خواهد گرفت، نه از الهام قلم خودش، بلکه با مرکب خون واقعی‌ای نوشته خواهد شد که درست در آستانه خانه‌اش بر زمین می‌ریزد؛ حادثه‌ای که ظرف چند ساعت او را از نویسنده‌ای در جست‌وجوی افتخار به مظنون اصلی یک پرونده قتل مرموز تبدیل خواهد کرد.

نویسنده فقید اسپانیایی، میگل د سروانتس (ویکی‌پدیا)

فریادی در تاریکی و نبرد با مرگ

فصل‌های واقعی این داستان جنایی در بیست‌وهفتم ژوئن آغاز شد؛ حدود نیمه‌شب، هنگامی که صدای برخورد شدید شمشیرها، سکوت خیابان تاریک را درهم شکست و پس از آن، فریادها و استغاثه‌های خفه مردی به گوش رسید که واپسین نفس‌هایش را می‌کشید.
قربانی، شوالیه‌ای نجیب‌زاده به نام دون گاسپار دِ اِسپلیتا (Gaspar de Ezpeleta) بود؛ مردی که به خوش‌قیافگی و ماجراجویی‌های عاشقانه‌اش در راهروهای دربار سلطنتی شهرت داشت.
این شوالیه درست در خیابان، بیرون پنجره خانه سروانتس، هدف ضربات خنجر قرار گرفته بود. با وجود آنکه ترس در آن دوران مردم را وامی‌داشت برای دور ماندن از هرگونه سوءظن، پنجره‌هایشان را محکم ببندند، جوانمردی سرباز کهنه‌کار بر ترس غلبه کرد. نویسنده که دست چپش در پی جراحتی که در نبرد دریایی مشهور لپانتو برداشته بود، فلج شده بود، بااین‌حال به یاری‌خواهی انسانی بی‌اعتنا نماند و به همراه زنان خانواده و همسایگانش شتابان برای نجات مرد خون‌آلود به راه افتاد.
شوالیه مجروح را به داخل خانه محقر بردند و او ساعت‌های پایانی عمرش را زیر سقف خانه سروانتس، درحالی‌که با مرگ دست‌وپنجه نرم می‌کرد، سپری کرد. او آخرین رازها و نفس‌های بریده‌اش را در دیوارهای این خانه به امانت گذاشت و سرانجام پس از دو روز رنج و تقلا جان سپرد.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

بازپرس سخت‌گیر و انگشت‌های اتهام

هنوز جسد شوالیه سرد نشده بود که خانه محقر به صحنه جرمی محاصره‌شده تبدیل شد؛ صحنه‌ای زیر نظر قاضی و بازپرس سخت‌گیری به نام کریستوبال دِ ویارئال که در پرونده‌های مربوط به شرافت و خون‌ریزی هیچ‌گونه اغماضی نداشت.
مقامات در جست‌وجوی انگیزه‌ای برای این جنایت بودند و خیلی زود سوءظن‌ها به سوی خانواده سروانتس معطوف شد.
علت این سوءظن تنها مرموز بودن حادثه و کشته‌شدن شوالیه در برابر خانه آن‌ها نبود، بلکه ساختار اجتماعی نامتعارف خانواده نویسنده از نگاه جامعه‌ای محافظه‌کار نیز در این ماجرا نقش داشت. سروانتس در میان زنان خانواده، از جمله خواهرانش و دخترش ایزابل، زندگی می‌کرد؛ زنانی که به خیاطی مشغول بودند و در ساعت‌های مختلف از مراجعه‌کنندگان و مشتریان پذیرایی می‌کردند. همین مسئله خانه را به موضوع نگاه‌های بدگمانانه و شایعات همسایگان محله تبدیل کرده بود.
بازپرس گمان می‌کرد شوالیه اِسپلیتا که به خوش‌گذرانی با زنان شهرت داشت، شاید در جریان یک «نبرد ناموسی» به دست اعضای خانواده کشته شده باشد؛ یا اینکه خود سروانتس پشت چهره آرام و لبخند طعنه‌آمیزش رازی خطرناک پنهان کرده و در حال سرپوش گذاشتن بر هویت قاتل واقعی است.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

نویسنده پشت میله‌های آهنین

در چرخشی دراماتیک که از عجیب‌ترین ماجراجویی‌های دون کیشوت و آسیاب‌های بادی کم‌هیجان‌تر نبود، قاضی دستور فوری بازداشت میگل دِ سروانتس و شماری از اعضای خانواده‌اش را صادر کرد تا تاریخ به شکلی طنزآمیز و دردناک خود را تکرار کند.
مردی که ۳۰ سال پیش، در پی افتادن کشتی‌اش به دست دزدان دریایی در سال ۱۵۷۵، پنج سال تمام در تاریکی اسارت الجزایر گرفتار شده بود، اینک در وطن خود، همان کشوری که با خونش از آن دفاع کرده بود، بار دیگر خود را در محاصره می‌دید. این همان تجربه سختی بود که فیلم «اسیر» جزئیات آن و کشمکش‌های روانی‌اش را بار دیگر بر پرده سینما زنده کرده است.

اسارت او در الجزایر به درازا کشید؛ زیرا دزدان دریایی در آن زمان نامه‌های توصیه نظامی بلندپایه‌ای را در اختیارش یافتند که به امضای فرماندهان ارشد رسیده بود. همین نامه‌ها باعث شد به‌اشتباه تصور کنند با «شکاری اشرافی و ارزشمند» روبه‌رو هستند. ازاین‌رو درخواست فدیه‌ای کمرشکن به مبلغ ۵۰۰ واحد طلا کردند؛ مبلغی که خانواده فقیرش از پرداخت آن ناتوان بود. سروانتس نیم‌دهه را پشت دیوارهای زندان در الجزایر سپری کرد؛ دورانی که چهار تلاش جسورانه برای فرار را در بر گرفت و همه آن‌ها ناکام ماندند. این تلاش‌ها نزدیک بود به قیمت جانش تمام شوند، اما داستان‌ها و حکایت‌هایش دل زندانبانان را نرم می‌کرد.
اکنون، به‌جای سیاه‌چال‌های دزدان دریایی در آن سوی مدیترانه، سروانتس بار دیگر پشت میله‌های زندان اسپانیا ایستاده بود؛ آن هم تحت مراقبت شدید و درحالی‌که بازجویی‌های سختی را پشت سر می‌گذاشت که شرافت، درستکاری و رفتار شخصی‌اش را زیر سؤال می‌بردند. او به مظنون اصلی پرونده قتلی مرموز تبدیل شده بود که شهرتی را تهدید می‌کرد که تازه با موفقیت انتشار بخش نخست رمانش در حال شکل‌گیری بود.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

راز مدفون و حقیقت بی‌گناهی

پس از روزهایی دشوار از تحقیقات فشرده، بازجویی از همسایگان و جست‌وجوی گوشه‌وکنار خانه برای یافتن سلاح قتل یا هر مدرکی که بتواند اتهام را اثبات کند، سرنخ‌های توطئه به‌آرامی از هم گسست و بی‌گناهی سروانتس و خانواده‌اش آشکار شد.
بازرسان از طریق شهادت‌ها دریافتند که شوالیه اِسپلیتا قربانی رابطه‌ای عاشقانه، پنهانی و پیچیده با زنی متأهل در شهر شده بود؛ زنی که هیچ ارتباطی با خانواده سروانتس نداشت. شوهر آن زن یا یکی از بستگانش در تاریکی در کمین شوالیه نشسته و ضربات مرگبار را بر پیکرش فرود آورده بود.
تحقیقات نشان داد تنها چیزی که سروانتس را به این مخمصه فاجعه‌بار کشانده، جوانمردی و غیرت انسانی او در کمک‌رسانی به مجروحی غریبه بوده است.

تصویری از داخل خانه سروانتس در وایادولید که به موزه ملی تبدیل شده است (عادل السالمی، الشرق الأوسط)

پرونده بسته شد و سروانتس آزاد شد تا بار دیگر به قلم و کاغذهایش بازگردد. خانه او در وایادولید امروز به موزه‌ای ملی و دیدنی تبدیل شده است؛ مکانی که نه‌تنها شاهدی زنده بر زایش یکی از بزرگ‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات مدرن جهان است، بلکه یادآور شبی هولناک نیز هست که در آن، نخستین ادیب اسپانیا نقش قهرمانی مظلوم را در یک داستان جنایی واقعی ایفا کرد؛ داستانی که نزدیک بود به بهای جانش تمام شود.