مرزهای عراق زمانی «جبهه شرقی» علیه ایران خوانده میشد و اکنون مرزهای غربی آن به جبهه دیگری تبدیل شدهاست و «حملات اسرارآمیز» در آنجا موجب شدهاست تا جنگ اعلام نشده ایران و آمریکا برای تسلط بر مرزهای عراق و سوریه شدت بگیرد.
در این بین، حضور نظامی روسیه در حوزه نفوذ ایالات متحده با محوریت پایگاه «تنف» در خاک سوریه موجب شدهاست تا اوضاع پیچیدهتر شود.
صحبتهایی وجود دارد مبنی بر این که برخی از شبه نظامیان مورد حمایت آمریکا پایگاههای خود را ترک کرده و برای حمله به چاههای نفت تحت حفاظت این کشور در سوریه تمرین میکنند.
پس از حمله آمریکا، تمرکز بر طرف غربی آغاز شد. برای شروع، مرز سوریه به دروازه ای برای ورود خواهان جنگ با آمریکاییها و کسانی که مایل به خنثی کردن «پروژه آمریکایی» در خاورمیانه تبدیل شد. این مرزها به کانالی برای هزاران مبارز از سراسر جهان که میخواهند با آمریکاییها بجنگند تبدیل شد.
با عقبنشینی آمریکا از عراق و شروع اعتراضات در سوریه در سال ۲۰۱۱، این مناطق به آرامی در آغوش داعش افتادهاند.
اولین کاری که این سازمان، در اواسط سال ۲۰۱۴ انجام داد، از بین بردن این مرزها بود.
در طول جنگ علیه داعش، این درگیری برای کنترل آن شدت گرفت. مسابقه برای خلافت داعش مناطق تأثیرگذاری و همزیستی در هر دو طرف مرز سوریه و عراق بین آمریکا و ایران و دو ساحل رود فرات بین آمریکا و متحدان سوریه و روسیه و متحدان سوریه و ایران را ترسیم کرد.
در ابتدا رقابت، همکاری و مبارزه بود؛ واشینگتن حضور خود را در غرب عراق و شرق سوریه تقویت و با کنترل گذرگاه التنف، جاده تهران - بغداد - دمشق - بیروت را قطع کرد.
تهران با کنترل شمال فرات و مناطقی در دیرالزور و البوکمال - جاده موجود برای رسیدن به دمشق، بیروت و دریای مدیترانه با دور زدن مسیر سنتی از طریق التنف - الولید پاسخ داد.
مرزها از نقاط بین دو کشور به جبهه بین قدرتهای منطقه ای و بینالمللی منتقل شد. در خاک عراق، «الحشد الشعبی» مورد حمایت ایران، ارتش عراق و نیروهای کرد تحت حمایت غرب حضور دارند.
شرق سوریه: «نیروهای دموکراتیک سوریه» وجود دارند که توسط ائتلاف بینالمللی به رهبری ایالات متحده و جناحهای سوریه در التنف پشتیبانی میشوند. ارتش سوریه نیز با پشتیبانی ایران و روسیه حضور دارد.
در هوا نیز، نیروهای ائتلاف در غرب عراق و شرق سوریه حضور دارند. نیروهای روسی در شرق سوریه در شرق فرات وجود دارد.
همچنین هواپیماهای اسرائیلی نیز حضور دارند که به داخل و بین عراق و سوریه حمله میکنند.
جاه طلبیهای ایران
مطالعات متعددی که انجام شدهاند میتوانند یک ارزیابی یکپارچه از دلایل ایران برای تقویت حضور خود در منطقه مرزی القائم- البوکمال را ترسیم کنند. «بنیاد کارنگی» در مقالهای چهار دلیل را برای این منظور ذکر کردهاست:
جلوگیری از قدرتگیری دوباره داعش در مرز عراق و سوریه؛ تضمین امنیت یک راهروی زمینی برای مناطق تحت نفوذ ایران در عراق، لبنان و سوریه به منظور کنترل حرکت افراد، تسلیحات و کالاها؛ مقابله با تلاشهای واشینگتن جهت استفاده از مناطق مرزی به عنوان بنیان سد کردن نفوذ ایران؛ و لزوم تقویت حزبالله لبنان در صورت درگیری با اسرائیل و همچنین استقرار دیگر نیروهای مورد حمایت در منطقه.
مؤسسه آلمانی امور بینالمللی و امنیتی» میگوید، ایجاد راهرو زمینی برای ارتباط ایران با لبنان از طریق عراق و سوریه، این امکان را میدهد تا از گروههای وابسته خود در سه کشور بهتر حمایت کنند و همچنین انتقال سلاح و تجهیزات به حزبالله راحتتر انجام شود.
اهداف آمریکا
مقامات آمریکایی بارها گفتهاند که یکی از اصلیترین اهداف آنها در سوریه، «محدود کردن» یا «پایان دادن» نفوذ ایران است. ایالات متحده از طریق ائتلاف بینالمللی ضد داعش، حمایت از نیروهای دموکراتیک سوریه که کنترل شرق فرات را در اختیار دارند دنبال میکند.
آمریکا دو پایگاه در عراق و سوریه دارد: یکی پایگاه تنف در نزدیکی گذرگاه مرزی تنف- ولید میان عراق و سوریه است که در حال حاضر مسدود است. دیگری پایگاه عین الاسد در استان الانبار عراق است که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، سال ۲۰۱۸ هنگام بازدید از آن گفت: قصد دارد که از این پایگاه برای زیرنظر گرفتن فعالیتهای ایران در منطقه استفاده کند.
به نوشته «کارنگی»، شبه نظامیان مورد حمایت ایران از حضور آمریکاییها در غرب عراق به عنوان توجیهی برای حضور نظامی خود در منطقه مرزی استفاده میکنند. مقامات عراقی الانبار هم میگویند آمریکا قصد دارد پایگاههای جدیدی در شهر «رومانه» در شمال القائم بسازد.
درگیری نیروهای مورد حمایت ایران با ارتش آمریکا در دسامبر ۲۰۱۹ که به ترور قاسم سلیمانی و حمله موشکی ایران به پایگاههای آمریکا منجر شد، سطح تنش میان دو کشور را به اوج خود رساند.
ابعاد اقتصادی
یک بعد دیگر هم برای رقابت بین ایالات متحده و ایران برای بازسازی منطقه مرزی و جادههای منتهی به آن وجود دارد.
مؤسسه آلمانی امور بینالمللی و امنیتی مینویسد از سال ۲۰۱۳ مشخص شدهاست که ابتکار «یک کمربند، یک جاده» اولویت سیاست خارجی چین برای تسهیل تجارت بین شرق و غرب است. در طرح اولیه برای پیوند چین با اروپا، یک مسیر زمینی شمالی از طریق آسیای مرکزی و روسیه به همراه یک مسیر دریایی از طریق خلیج عربی پیشبینی شده بود. با این وجود، تهران تلاش میکند تا نظر چین را به مسیری زمینی جنوبی از ایران، عراق و سوریه به دریای مدیترانه و از آنجا به اروپا جلب کند.
در سال ۲۰۱۸ ایران از طرح ساخت راهآهنی که گذرگاه مرزی شلمچه را به بندر بصره در جنوب شرقی عراق متصل میکند، پرده برداشت.
منابع مورد اشاره مقاله کارنگی از پروژهای برای ساخت شبکهای بزرگراهی میان بغداد و دو گذرگاه در مرز اردن و تنف سوریه صحبت میکنند. این شبکه از طریق یک جاده ثانویه میان «الرطبه» در الانبار به گذرگاه القائم- البوکمال میان عراق و سوریه متصل میشود.
سال ۲۰۱۷ دولت حیدر العبادی طرح پیشنهادی االانبار برای اعطای قراردادی به یک شرکت آمریکایی جهت بازسازی بزرگراهها و حفاظت از کارگران و مسافران در این استان را تأیید کرد. دراین قرارداد همچنین برنامهای برای توسعه یک بزرگراه بینالمللی میان بغداد و شهر «عرعر» در مرز سعودی با عراق و همچنین طرحی برای ساخت بزرگراه جدیدی میان الانبار و مرز دو کشور وجود داشت.
این پروژه با مخالفت بسیاری از اعضای پارلمان عراق، از جمله متحدان ایران، مواجه و کنار گذاشته شد و وظیفه حفاظت از بزرگراههای عراق به نیروهای امنیتی این کشور واگذار شد.
به گفته یک مقام سابق الانبار که مستقیماً درگیر مذاکرات بود، گروههای هوادار ایران به این پروژه اعتراض کردند، چرا که آن را به عنوان تلاش ایالات متحده برای گسترش نفوذ خود در الانبار و غرب عراق میدیدند.
این گروهها به دنبال برنامههای جایگزین برای استفاده از بزرگراهها در عراق جهت گسترش و تحکیم نفوذ خود در امتداد مرز هستند. در حال حاضر نیز تلاشهایی برای ساخت جادهای از کربلا به منطقه القائم صورت گرفتهاست تا حرکت نیروهای حشد الشعبی و زائران زیارتگاههای سوریه تسهیل شود.
تهران و متحدانش تلاش میکنند تا منطقه القائم- البوکمال را به یک شبکه گستردهتر از گروههای طرفدار ایران متصل کنند تا در مواجهه با آمریکا و متحدانش، یکپارچه شوند. «دیدبان حقوق بشر سوریه» هم پیش از این گزارش داده بود که ایران نزدیک به ۳۶۰۰ نفر سوری جذب نیروهای ایرانی و شبه نظامیان متحدش شدهاند.
با افزایش حضور نظامی روسیه در شرق فرات و ایجاد پایگاه در قامشلی و مستقر کردن یک سامانه موشکی، مرز سوریه و عراق به جبهه پیچیدهای برای درگیریهای منطقهای و بینالمللی تبدیل شدهاست.
استراتژی کشورهای درگیر به توانایی آنها برای نفوذ در محیط محلی بستگی دارد که در دههها و سالهای گذشته وفاداری خود را به طرفهای مختلف تغییر دادهاند.
