«اسلام در قرن بیست و یکم»: ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر

ریتا فرج
ریتا فرج
TT

«اسلام در قرن بیست و یکم»: ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر

ریتا فرج
ریتا فرج

ریتا فرج کاملاً به حساسیت موضوع آگاه بود. و به همین سبب تصویری کامل از مبارزه قهرمانانه زنان از قرن نوزدهم تا به امروز ارائه می‌دهد
این مجله جدید به صعود قوی خود در محیط پاریس و جهان عرب ادامه می‌دهد. پیش‌بینی می‌کردیم خسته می‌شود، به له‌له زدن خواهد افتاد همان‌طور که برای مجله‌های دیگر پیش آمد، اما خوشبختانه پیش‌بینی ما درست ازآب درنیامد. شماره سوم آن که چند روز پیش منتشر شد به نظر پربار، وسیع و سرشار از افکار جدید و روشنگری‌های پرشمار بود. شماره را پژوهشگر مشهور لبنانی ریتا فرج آغاز می‌کند. او یکی از بهترین مغز‌های کنونی عربی است، نه تنها در سطح زنان بلکه در سطح مردان نیز. به نظر من شمار زنان و مردان روشنفکر که به سطح او برسند چندان زیاد نیست. او با داشتن روش جدی، واژگان دقیق و ارائه اندیشه یا روشن ساختن آنها متمایز است. به این معنا که او پیشرو سطحی به شکل شعارها و سخن‌های توخالی نیست بلکه مبتنی بر آشنایی حقیقتی با مشکلات در سنت و مدرنیته به یک اندازه است. عنوان مبحث طولانی که مجله را با آن غنی ساخته چنین است: اسلام زنانه و چالش نظام پطریارکی(پدرسالارانه) در فقه تشریعی اسلامی. اما تشریح این عنوان سخت که به نظر گنگ و ناهموار می‌آید، پیش ازآنکه وارد اصل موضوع بشویم اجازه بدهید سخنی مختصر درباره پدیدآورنده پژوهش، ریتا فرج بگویم. او پژوهشگری لبنانی در زمینه علوم اجتماعی و عضو ناظر بر مرکز پژوهش و تحقیقات«المسبار» دبی هیئت تحریریه است. این مرکز نشانه منبع روشنگری عالی در قلب امارات متحده عربی و نیویورک جهان عرب است! اضافه کنم که پژوهشگر ریتا فرج سال 2008 زیر نظر اندیشمند اسلامی دکتر رضوان السید مدرک دکترا در تحقیقات اسلامی را دریافت کرد. تزش این عنوان بسیار مهم را داشت:« خشونت در اسلام معاصر: پدیده‌ای بنیادی یا محصول شرایط؟» این موضوع، مسئله روز است و کسی که به آن پاسخ دهد بزرگ‌ترین خدمت را به فرهنگ معاصرعربی می‌کند. بزرگ‌ترین ترس من این است که پاسخ متضمن بخش اول پرسش باشد. مهمترین کتاب‌های او بدین قرارند: زن فقیهان و زن مدرنیته: گفتمان نابرابری دردایره فکری فقهی. همچنین ریتا در انتشار کتاب گروهی درباره تدریس فلسفه در جهان عرب مشارکت داشت. این کتاب زیر نظر یونسکو منتشر شد.
تز اصلی این پژوهش دشوار و سنگین در چند جمله خلاصه می‌شود: نظام پدرسالار یا پاپی برتاریخ ما و حتی بر تاریخ اروپا تا انقلاب فرانسه که آن را لغوکرد و برانداخت تسلط دارد. پس ازآنکه اروپا به تدریج رو به آزادی از آن رفت تا جایی که آن را به طور کامل حذف کرد و دیگر نشانی از آن نظام عقب مانده در فرانسه یا سراسر اروپا باقی نماند. اما تاکنون و تا حد زیادی به خصوص در لایه‌های سنتی همچنان برما حاکم است. و نظام پطریارکی یا پاپی همان نظام مردسالارانه است که درآن مردها زنان و کودکان را کنترل می‌کنند. نظامی است که امتیازهای متعددی در همه زمینه‌های سیاسی، اخلاقی و قانونی به مردها می‌دهد. یک نظام اجتماعی است که درآن مردان بر زنان تسلط دارند. بزرگ‌ترین نمونه آن شخصیت احمد عبدالجواد در سه‌گانه مشهور نجیب محفوظ است: او تجسم بخش پدر پطریارک در همه ابعاد است. و اکنون این سئوال را پیش می‌کشیم: چگونه زنان عرب و مسلمان می‌توانند از هیمنه این نظام پدرسالار که در مدت بیش از هزار سال بر جوامع ما مسلط است رها شوند؟ کار به هیچ وجه آسان نیست و ریتا فرج کاملاً به اهمیت این موضوع آگاهی دارد. و به همین دلیل تصویری کامل از مبارزه قهرمانه زنان از قرن نوزدهم تا به امروز به ما ارائه می‌دهد. از مهم‌ترین زنان بزرگ نهضتی ما که نام می‌برد: عائشه تیمور، زینب فواز، ملک حفنی ناصف، عائشه عبدالرحمن(بنت الشاطی) هدی شعراوی و نظیره زین الدین. ریتا فرج به ما می‌گوید، آخرین زن چنان جرأتی یافت که خواستار حق اجتهاد دینی برای زنان شد! و این مسئله‌ای بی سابقه است. این را گفتم به خصوص که جامعه پدرسالار، زن را به طور کامل در این زمینه حذف می‌کند. زن را چه به دین؟ نعوذ بالله! آیا این نظام پرنخوت نیست که آن را ناقص در عقل و دین می‌بیند؟ در دوران تاریک آیا چنین نمی‌پرسیدند: آیا زن روح دارد؟ پس داستانی طولانی است. اما پیشرفتی که زن عرب یا مسلمان کرد بزرگ بود و عالی به خصوص در قرن بیستم و سی سال اخیر. البته نمی‌توان عقلانیت پدرسالار را که صدها سال مسلط بوده در چند سال تغییر داد. به این دلیل که تغییر عقلانیت‌ها همان طور که یکی ازآنها گفت، دشوارتر از جابه جا کردن کوه‌هاست! اما زن عرب یا مسلمان وقتی که در دوران کنونی مدیر، وزیر، استاد دانشگاه، پژوهشگر و فرهیخته بالایی شد از یک تاریخ طویل و عریض حذف و به حاشیه راندن انتقام گرفت. آیا این اندک است؟ کجا بودیم و به کجا رسیدیم؟ آخر آنکه روشن است ریتا فرج کاملاً به اهمیت و دشواری این مأموریت آگاه است. واقعیت اینکه آزادسازی زن عرب و مسلمان از غل و زنجیرهای گذشته به یک چیز بسته است: آیا ممکن است خوانش روشنگرانه و پیشرفته از میراث بر خوانش واپسگرای تاریک اندیش مسلط بر همه جهان عرب و اسلامی از زمان شکست معتزله و فلاسفه و رهبران معنوی بزرگ پیش از 1200 سال پیروز ‌شود؟
پس از پژوهش دکتر ریتا فرج که این شماره با آن آغاز می‌شود، چندین پژوهش‌ مهم دیگر می‌یابیم از جمله، پژوهشی لذت بخش درباره ترجمه قرآن به زبان‌های اروپایی به خصوص فرانسوی و انگلیسی است.
درنهایت نباید اهمیت ورودی‌هایی را فراموش کنیم که هر یک از این موضوع‌ها را قالب‌بندی می‌کنند. مقدمه‌هایی گاه طولانی و پر از روشنگری و اطلاعات بسیار مفیدند. این کار را اوا جانادان معاون سردبیر انجام داده. می‌توان گفت، این پژوهشگر متخصص در مطالعات اسلامی، نیروی محرکه همه مجله است. او واقعاً بر همه مسائل اشراف دارد و بسیار فرهیخته است. او به همه مجله از ابتدا تا به انتها توجه دارد. فکرمی‌کنم موفقیت این مجله تا حد زیادی به او برمی‌گردد. به هرکسی حقش را بدهید.
اندکی برمسئله ترجمه قرآن کریم درنگ می‌کنم. و اینجا پیش از ورود به صلب موضوع باید به یک مسئله شخصی اعتراف کنم. با وجود اینکه من فارغ التحصیل دانشکده ادبیات، بخش زبان عربی دانشگاه دمشقم، گاهی ناچار می‌شوم برای فهم خوب و کامل متن عربی به ترجمه فرانسوی قرآن سری بزنم. چه کسی این را باور می‌کند؟ خوشبختانه، من نسخه‌ای از قرآن کریم به دو زبان فرانسه و عربی دارم: یک صفحه عربی در مقابل صفحه فرانسوی. اینگونه به سادگی از ترجمه فرانسوی مشورت می‌گیرم تا متن قرآن را خوب بفهمم. خوشبختانه، نسخه‌ای که دارم بسیار عالی است و از سوی علامه دکتر صبحی صالح بازنگری شده. این نسخه دو زبانه عربی-فرانسوی را بیش از سی سال دارم و در همه تحقیقات و مطالعاتم به آن تکیه می‌کنم. اما چرا از مسئله تعجب می‌کنید؟ فیلسوف فرانسوی هیپولیت استاد فوکو و همه همنسلانش زندگی‌اش را در ترجمه عالی از هگل سپری کرد: پدیدارشناسی روح. و به نظر می‌رسد ترجمه‌ای بسیار دقیق بود به این دلیل که او ده‌ها سال به تجدید و ویرایش آن ادامه داد. گفته می‌شود فرهیختگان آلمان برای فهم متن آلمانی از این ترجمه عالی فرانسوی کمک می‌گرفتند. چون هگل متفکری سخت فهم است و خود را به آسانی تقدیم نمی‌کند. در نتیجه، مبادا ترجمه و مترجمان را دست‌کم بگیریم به خصوص اگر حرفه‌ای باشند و اصرار کنند بهترین ترجمه ممکن را تحویل دهند. ترجمه یک کار ابداعی به معنای واقعی کلمه است. براین اساس نهضت فرهنگی عربی در سال‌های آینده به آن بستگی دارد.
اکنون برگردیم به ترجمه‌های فرانسوی. به نظرمن مهم‌ترین آنها سه‌تا هستند. اولی ترجمه‌ای است که شرق‌شناس بزرگ رژی بلاشر، استاد میکل و ارکون و همه آن نسل تقدیم کرد. او متخصص بزرگ در مطالعات زبان و ادبیات عربی است. همچنین در مطالعات قرآن و اسلامی تخصص دارد. اهمیت و معتبر بودن ترجمه‌اش از اینجاست.
ترجمه دوم اما همانی است که خانم پژوهشگر بزرگ دونیز ماسون به آن دست زد. همان ترجمه‌ای که دکتر صبحی صالح بازنگری کرد و من دراختیار دارم. مشخص است که این دانشمند بزرگ زندگی خود را اینجا در مغرب و مشخصاً در شهر مراکش سپری کرد. قبول نکرد به زادگاهش پاریس برگردد با اینکه او از یک خانواده‌ بورژوای ثروتمند بود. به اسلام و مسلمانان عشق می‌ورزید و می‌خواست در کنف آنها زندگی کند. دلیل آن اینکه در مرکز شهر قدیمی زندگی کرد و نه در محله مرغوب اروپایی بیرون از شهر. ترجیح داد درمغرب بماند و در مغرب زندگی کند و پژوهش‌های والای خود را در مغرب بنویسد. چه کسی می‌تواند در برابر جاذبه مغرب مقاومت کند؟ به همان شیوه استاد بزرگ مستشرق مشهور ما؛ لویی ماسینیون بسیار به گفت‌وگوی اسلامی-مسیحی اهمیت می‌داد.
ترجمه سوم اما البته ترجمه استاد استادان پروفسور ژاک برک است. سال‌های آخر عمر خود را صرف کار روی آن و بازنگریش کرد. بسیار به آن افتخار می‌کرد و به هرمناسبتی درباره‌اش سخن می‌گفت.



یوری مرقدی در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط»: تجربه‌هایم را در خدمت شخصیت تازه‌ام قرار دادم

یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
TT

یوری مرقدی در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط»: تجربه‌هایم را در خدمت شخصیت تازه‌ام قرار دادم

یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)

یوری مرقدی به هیچ‌یک از هنرمندان هم‌نسل خود در جهان عرب شباهت ندارد. از نخستین حضورش، چنین به نظر می‌رسید که پروژه هنری ویژه‌ای در سر دارد؛ پروژه‌ای که در آن به آوازخوانی بسنده نمی‌کند، بلکه به دنبال فضایی گسترده‌تر برای بیان اندیشه‌ها و دیدگاه‌هایش است. او میان موسیقی، نویسندگی و کارگردانی در رفت‌وآمد بوده و در هر تجربه، بخشی از شخصیت سرکش و گرایش خود به شکستن قالب‌های آماده را به‌جا گذاشته است. هنرمندی که تکرار را برنمی‌تابد و به نظر نمی‌رسد صرفاً برای ماندن در کانون توجه به آن علاقه‌مند باشد؛ آنچه برایش اهمیت دارد، صداقت با انتخاب‌های هنری خویش است.

او تأکید می‌کند که صحنه موسیقی از آثار هنری‌ای که به ما شباهت داشته باشند، محروم است (یوری مرقدی)

یوری مرقدی پس از سال‌ها دوری از صحنه موسیقی، امروز با ترانه «چرا این‌طوری؟» بازمی‌گردد؛ ترانه‌ای که خود آن را نوشته و ساخته و قرار است نخستین اثر از آلبوم جدیدی باشد که به‌زودی منتشر خواهد کرد. این ترانه تنها چند روز پس از انتشار، میلیون‌ها بار دیده شد. اما صاحب ترانه «من عربم» ظاهراً به بازگشت به خوانندگی بسنده نکرده، بلکه با گامی حساب‌شده و در حالی ظاهر شده که نشانه‌های شخصیتی هنری پخته‌تر را با خود دارد؛ شخصیتی که نه‌تنها در انتخاب‌های موسیقایی‌اش، بلکه در شیوه خواندن و لحن متفاوت صدایش نیز آشکار است. او تصمیم گرفته اثر تازه‌اش را با گویش مصری و بر ضرباهنگ‌های هیپ‌هاپ عربی بخواند. حاصل کار، اثری پرضرباهنگ است که موسیقی روز، روایتی شیرین و فضایی سینمایی را با یکدیگر درمی‌آمیزد.
او به «الشرق الأوسط» توضیح می‌دهد: «تصمیم گرفتم با تغییراتی در موسیقی و شخصیت هنری‌ام بازگردم. موضوع ترانه، ملودی و تنظیم موسیقایی آن، همگی بازتاب‌دهنده سبک خوانندگی و هویت هنری متفاوت من هستند. این اثر به شیوه تفکر و نگاه من شباهت دارد، اما بیشتر به موسیقی خیابانی و عامه‌پسند گرایش دارد. همچنین اجرای آن با صدای بم و عمیقی که انتخاب کرده‌ام، در تمام ترانه‌های آلبوم جدیدم ادامه خواهد داشت. این صدا را از جایی وام نگرفته‌ام و خودم هم آن را ابداع نکرده‌ام؛ این همان لحنی است که در فعالیت‌های تبلیغاتی و زمینه گویندگی و نریشن (Voice Over) با آن شناخته شده‌ام. از این تغییر خوشحالم، چون مرا همان‌گونه که هستم، اما در قالبی تازه و پخته‌تر، معرفی می‌کند.»

همکاری غیرمستقیمی میان او و نلی کریم، از طریق ترانه جدیدش شکل گرفت (یوری مرقدی)

مرقدی در ادامه گفت‌وگو، ماجرای شکل‌گیری این ترانه را روایت می‌کند: «چند سال پیش در یک قهوه‌خانه مردمی در مصر نشسته بودم؛ جایی که مردانی با قلیان کشیدن و بلندبلند صحبت کردن، آن را شلوغ کرده بودند. ناگهان دختر زیبایی از کنار قهوه‌خانه گذشت که به نظر می‌رسید راهش را گم کرده است. همین که زیبایی‌اش نگاه همه را به خود جلب کرد، سکوت بر فضا حاکم شد. پیشخدمتی که برای حاضران قلیان می‌آورد، با تعجب ایستاد و گفت: “چرا این‌طوری، مادمازل؟” سپس در حالی که همچنان نگاهش را دنبال او می‌کرد، اضافه کرد: “فکر کرده‌ای نلی کریم هستی؟”؛ اشاره‌ای بامزه به زیبایی خیره‌کننده آن دختر. آن صحنه در ذهنم ماند و فکر تبدیل کردنش به یک ترانه به سراغم آمد.»
مرقدی معتقد است که نوآوری و تازگی، شور و اشتیاق اوست و به همین دلیل اصرار داشت با ترانه‌ای غیرمعمول و شبیه شخصیت خودش بازگردد. او می‌گوید: «در این ترانه از تمام تجربه‌های هنری‌ام بهره گرفتم. شخصیتی را که با آن ظاهر شدم، از خودم نساخته‌ام؛ چون به همان شخصیتی شباهت دارد که در ترانه “من عربم” ارائه کرده بودم.»

تصویری از نماهای موزیک‌ویدئوی ترانه به کارگردانی ماریو عازار (یوری مرقدی)

نلی کریم، بازیگر، ویدئوی کوتاهی منتشر کرده بود که در آن با آهنگ این ترانه می‌رقصید. اما این همکاری چگونه شکل گرفت؟ مرقدی پاسخ می‌دهد: «وقتی ترانه را ضبط کردم، همسرم ألفت منذر که تهیه‌کننده اجرایی آلبوم جدیدم است، به من پیشنهاد کرد از روی حرفه‌ای‌گری و رعایت ادب با نلی کریم تماس بگیرم؛ به‌ویژه آنکه در ترانه نام او را آورده‌ام. قبلاً یک‌بار او را دیده بودم. برایش پیام صوتی فرستادم و ترانه را هم به آن پیوست کردم. از ایده خوشش آمد و از من تشکر کرد. اما بعد، با تعجب دیدم ویدئویی منتشر کرده که خودش در آن با آهنگ ترانه می‌رقصد و از من می‌پرسد که آیا این کلیپ را دوست داشته‌ام یا نه. به این ترتیب، همکاری غیرمستقیمی میان ما شکل گرفت که مایه افتخار من است.»
به گفته مرقدی، آلبوم جدید او مجموعه‌ای از ترانه‌ها را در بر می‌گیرد که در میان آن‌ها آثار عاشقانه، میهنی و مردمی نیز وجود دارد. او تمام آثار این آلبوم را خود نوشته، ساخته و تنظیم کرده و قرار است دومین ترانه آن به‌زودی منتشر شود. او توضیح می‌دهد: «این آلبوم بر الگوی موسیقایی مشخصی استوار است که به آن “موسیقی هیپنوتیک” (Hypnotic Music) می‌گویند. واژه هیپنوتیک در اینجا به معنای خواب‌کردن با هیپنوتیزم نیست، بلکه به حالتی اشاره دارد که شنونده را وامی‌دارد هنگام گوش دادن به موسیقی چشمانش را ببندد. ضرباهنگ‌های این موسیقی نیز به مردم نزدیک است، حال‌وهوایشان را بهتر می‌کند و آن‌ها را به همراهی، رقص و شور و هیجان وامی‌دارد.»
یکی از ترانه‌های این آلبوم نیز با گویش لبنانی اجرا شده است. او در ادامه می‌گوید: «ترانه لبنانی هم سهم خود را در این آلبوم دارد؛ درست مانند ترانه‌هایی که به عشق و انقلاب می‌پردازند. اما این موضوعات را به شیوه‌ای ساده و در عین حال هنرمندانه و دشوارپرداخت کرده‌ام؛ به‌گونه‌ای که متن ترانه جایگاه مهمی داشته باشد. در کلمات، هوشمندی و طنزی را می‌توان دید که به شیوه گفت‌وگوی روزمره ما شباهت دارد.»
مرقدی بر این باور است که صحنه موسیقی عربی مدت‌هاست آثار هنری‌ای را که به خود ما شباهت داشته باشند، از دست داده است. او توضیح می‌دهد: «ترانه‌ها و سریال‌های ما در جهان عرب به ما شباهت ندارند. به باور من، موضوعات بسیاری وجود دارد که می‌توانیم در آثارمان به آن‌ها بپردازیم، اما از کنارشان می‌گذریم. لبنان که با تحولات و بحران‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کند، سرشار از موضوعاتی است که شایسته‌اند درباره‌شان حرف بزنیم. چرا باید پشت انگشتانمان پنهان شویم و به‌جای پرداختن به مسئله طلاق که هر روز ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند و آمار آن در کشورهای ما افزایش می‌یابد، درباره عشق آرمانی ترانه بخوانیم؟» او ادامه می‌دهد: «از همان آغاز فعالیت هنری‌ام، ترانه‌های سطحی و معمولی برایم جذاب نبودند؛ همیشه آثاری را ترجیح می‌دادم که از دل یک داستان یا تجربه زندگی بیرون آمده باشند.»
یوری مرقدی اعتراف می‌کند که دوره‌ای را پشت سر گذاشته که در آن ترانه‌هایی اجرا کرده که به خودش شباهتی نداشته‌اند. در آن زمان تصمیم گرفت ترمز کند و یک گام از صحنه موسیقی عقب بنشیند. او می‌گوید: «تصمیمم برای دوری چندساله از صحنه موسیقی را نعمتی از جانب خداوند می‌دانم. تمام فعالیت‌های هنری‌ام را متوقف کردم؛ گویی خودرویی بودم که موتورش را خاموش کرده‌اند و سکوت همه‌جا را فراگرفته است. از هیاهو و آلودگی صوتی فاصله گرفتم و چراغ‌ها را خاموش کردم تا تمام وقتم را به کار تبلیغاتی اختصاص دهم. به زمانی که از دست می‌دادم فکر نمی‌کردم، بلکه به فایده‌ای می‌اندیشیدم که این دوره برایم داشت و مرا به حقیقت می‌رساند. به کارم به‌عنوان استاد مدعو دانشگاه و فعالیت در زمینه تبلیغات تجاری بسنده کردم. چشمان همسرم تنها پنجره‌ای بود که از آن به جهان بیرون نگاه می‌کردم. اگر او در کنارم نبود، تجربه کردن چنین دوره‌ای برایم ناممکن بود.»
اما آیا در دوران دوری از صحنه موسیقی، دلتنگ آن نمی‌شد؟ او پاسخ می‌دهد: «مرحوم عاصی رحبانی در یکی از نمایش‌هایش می‌گوید انسان دلتنگ مکانی می‌شود، حتی اگر آن مکان زندانی باشد که همین چند لحظه پیش از آن بیرون آمده است. آن دوره برایم دشوار بود، اما باید دری را پیدا می‌کردم که بازگشتم از آن مسیر درست باشد. این تجربه، دوره‌ای دشوار و پررنج بود؛ زیرا هنرمند وقتی از کارش فاصله می‌گیرد، احساس خفگی می‌کند. بااین‌حال، سرانجام به نتیجه‌ای رسید که مشتاقانه انتظارش را می‌کشیدم.» او ادامه می‌دهد: «وظیفه هنرمند ایجاد تغییر است، حتی اگر این کار مستلزم مکثی برای بازنگری در خویشتن باشد. خودم را از هر چیزی تهی کردم و از نو آغاز کردم. این شیوه، راهی فوق‌العاده برای بازگشت است؛ بازگشتی که درخور صاحبش باشد و به او شباهت داشته باشد.»
ترانه «چرا این‌طوری؟» را شرکت «هیو مانجمنت» تولید کرده و «نجوم رکورد» آن را توزیع کرده است. مرقدی برای ساخت موزیک‌ویدئوی این ترانه با ماریو عازار، کارگردان، همکاری کرده و بدین‌ترتیب رویکردی را ادامه داده است که از آغاز فعالیت هنری‌اش دنبال می‌کرد: همکاری با استعدادهای جوان و تازه‌نفس، با هدف دمیدن روحی تازه در آثارش. او می‌گوید: «برایم مهم بود که با اندیشه و خلاقیت نسل جدید آشنا شوم. درست نیست هنرمند تصور کند که همیشه حق با اوست. بنابراین باید با تحولات روز همراه شود و به نسلی جوان که در حال پیدا کردن مسیر خود است، فرصت بدهد. ماریو همان انتخابی بود که دنبالش می‌گشتم؛ زیرا نمی‌خواستم با کارگردانی همکاری کنم که صرفاً ایده‌ای ازپیش‌آماده را اجرا کند، بلکه به دنبال کسی بودم که بتوانم همراه او رؤیاپردازی کنم.»
او درباره آنچه از تجربه هنری گذشته‌اش همچنان حفظ کرده است، می‌گوید: «خوب است که از تجربه‌هایمان بهره بگیریم، نه اینکه به آن‌ها بچسبیم. یوری هنوز همان یوری است، اما تغییراتی در شیوه کارش ایجاد کرده است. حرفه‌ای‌گری، دقت و جست‌وجوی بهترین‌ها، عناصری هستند که از آغاز فعالیت هنری‌ام همراهم بوده‌اند. امروز همچنین به شبکه‌های اجتماعی نزدیک‌تر شده‌ام و خودم را برای همراهی با آن‌ها آموزش داده‌ام. این شبکه‌ها ابزار بازاریابی‌اند و به انتشار اثر کمک می‌کنند.»


میراث عبدالحلیم حافظ، بحرانی میان خانواده او و کارگردانی الجزایری برانگیخت

راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
TT

میراث عبدالحلیم حافظ، بحرانی میان خانواده او و کارگردانی الجزایری برانگیخت

راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)

اختلاف بر سر ناکامی احمد راشدی، کارگردان الجزایری، در بازدید از خانه عبدالحلیم حافظ، خواننده فقید مصری، در قاهره، به مناقشه‌ای علنی با خانواده «عندلیب» تبدیل شده است؛ مناقشه‌ای که به زیر سؤال بردن استحکام رابطه میان آن دو و نیز اصل وجود پروژه فیلم «نه» کشیده شده است؛ فیلمی که راشدی تأکید می‌کند پیش از درگذشت این خواننده مصری، آماده کارگردانی آن بوده است.
در میانه بیانیه‌ای خانوادگی که کارگردان را به خدشه‌دار کردن زندگی و خاطره هنری عندلیب متهم می‌کند و شهادت‌هایی از سوی سینماگران که از روایت او دفاع می‌کنند، اختلافی بالا گرفته که پرسش‌هایی فراتر از یک اتفاق گذرا مطرح می‌کند: چه کسی مالک روایت تاریخ هنری است؟ آیا خویشاوندی به صاحب‌اختیار حافظه دیگران تبدیل می‌شود؟
این بحران پس از تجلیل از راشدی در چهل‌وهفتمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره، در روز پنجشنبه، آغاز شد. کارگردان الجزایری در نظر داشت از خانه‌ای دیدن کند که به گفته خودش، عبدالحلیم هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» که قرار بود با یکدیگر بسازند، در آن از او پذیرایی می‌کرد. اما حضور محمد سفیان براح، سفیر الجزایر در مصر، پس از پایان مراسم تجلیل در تالار اپرای قاهره برای همراهی راشدی به سفارت، مانع انجام این بازدید شد؛ بازدیدی که از پیش هماهنگ شده بود.
ماجرا به گلایه از یک قرار ملاقات ازدست‌رفته محدود نماند. محمد شبانه، فرزند برادر عبدالحلیم، بیانیه‌ای منتشر کرد و در آن از انجام نشدن این بازدید انتقاد کرد. او سپس روایت راشدی درباره رابطه‌اش با عندلیب و پروژه مشترک فیلم را زیر سؤال برد.
شبانه در این بیانیه اعلام کرد عمویش تنها دو بار با کارگردان الجزایری دیدار کرده بود و هر دو ملاقات با هدف آشنایی و ارزیابی امکان همکاری با او صورت گرفته بود. به گفته او، عبدالحلیم پس از آنکه متوجه شد «راشدی برای همکاری با او مناسب نیست»، تمایلی به ادامه پروژه نشان نداد. او افزود عکس‌هایی که آن دو را کنار هم نشان می‌دهد، از دو یا سه عکس بیشتر نیست و تأکید کرد متوقف شدن فیلم ارتباطی با درگذشت یا بیماری عندلیب نداشته است.
این بیانیه پا را از این هم فراتر گذاشت و اعلام کرد خانواده در واکنش به آنچه ادعاهایی درباره زندگی و خاطره عبدالحلیم حافظ توصیف کرد، اقدامات قانونی را آغاز خواهد کرد. به این ترتیب، موضوع دیگر صرفاً اختلاف بر سر جزئیات یک پروژه قدیمی نبود، بلکه به رویارویی‌ای تبدیل شد که اتهاماتی درباره اعتبار و تاریخچه شخصی و هنری دو طرف را در بر می‌گرفت.
طارق الشناوی، منتقد هنری، در واکنش به این موضوع گفت بیانیه شبانه «شتاب‌زده و گمراه‌کننده» است. او با طرح این پرسش که سخنان راشدی چه توهینی در خود داشته است، به «الشرق الأوسط» گفت: «شبانه هنگام درگذشت عبدالحلیم در سال ۱۹۷۷ هنوز پنج سالش هم نشده بود؛ پس چگونه می‌تواند درباره جزئیات رابطه‌ای که شاهد مستقیم آن نبوده، با قاطعیت اظهارنظر کند؟»
الشناوی تأکید کرد رابطه راشدی و عندلیب نزدیک و صمیمانه بوده و پروژه «نه» نیز واقعاً وجود داشته است. او توضیح داد فیلم‌نامه را حسن فؤاد بر اساس داستانی از مصطفی امین، روزنامه‌نگار، نوشته بود.
این منتقد مصری برای دفاع از روایت راشدی به فیلم مستندی اشاره کرد که او پس از درگذشت عبدالحلیم با عنوان «آواز وداع» ساخت و در آن تصاویری را گنجاند که در پاریس از خواننده فقید گرفته بود. به اعتقاد او، وجود این تصاویر، روایت کارگردان درباره رابطه‌اش با هنرمند فقید را تأیید می‌کند.

احمد راشدی هنگام دریافت جایزه در جشنواره فیلم قاهره (مدیریت جشنواره)

او همچنین خاطرنشان کرد که راشدی در دو سال پایانی زندگی عندلیب به او نزدیک بود و چند روز پیش از درگذشتش، در لندن به دیدارش رفت. الشناوی تلاش برای کم‌اهمیت جلوه دادن این رابطه را مورد انتقاد قرار داد و هشدار داد که نباید «صرفاً به دلیل نسبت خانوادگی وارثان با هنرمندان، آنان را صاحب حرف آخر درباره تمام جنبه‌های تاریخ زندگی آن هنرمندان بدانیم».
از سوی دیگر، محمد شبانه بر روایت خانواده پافشاری کرد و به «الشرق الأوسط» گفت از پدرش شنیده است که دوستان عبدالحلیم، راشدی را برای کارگردانی فیلم به او پیشنهاد کرده بودند. به گفته او، عندلیب برای آزمایش برخی نماها در پاریس از یک گریمور کمک گرفت، اما تمایلی به ادامه پروژه پیدا نکرد. او تأکید کرد: «عکس‌های مشترک لزوماً وجود رابطه‌ای نزدیک یا توافق نهایی برای ساخت یک اثر را ثابت نمی‌کنند.»
او افزود بخش‌هایی از ویدئوی سخنان راشدی در نشست مسترکلاس را دریافت کرده و به نظرش در آن‌ها به عبدالحلیم توهین شده است. شبانه تأکید کرد خانواده در برابر آنچه خدشه‌دار کردن زندگی و خاطره هنری او می‌داند، دست روی دست نخواهد گذاشت.
در سوی دیگر، انَس‌الوجود رضوان، منتقد، هرگونه توهین به عندلیب در سخنان راشدی را رد کرد. او به «الشرق الأوسط» گفت کارگردان آماده بازدید از خانه بود، اما سفیر الجزایر برای همراهی او به مراسمی در سفارت حاضر شد؛ موضوعی که حتی اعتراض هیئت الجزایری را نیز برانگیخت.
رضوان از شبانه خواست پیش از طرح اتهام‌ها، فایل ضبط‌شده دیدار را دوباره بررسی کند و تأکید کرد: «رابطه راشدی با عندلیب با عکس‌ها و دیدارها مستند شده است. این کارگردان به‌عنوان مهمان افتخاری جشنواره سینمایی قاهره به این شهر آمده بود. زیر سؤال بردن پیشینه او به وجهه هیچ‌یک از دو طرف کمکی نمی‌کند و با جایگاه دو چهره برجسته فرهنگ عربی نیز سازگار نیست.»
راشدی پیش‌تر در جریان نشست مسترکلاسی که به مناسبت تجلیل از او با جایزه «هرم طلایی دستاورد یک عمر» برگزار شده بود و حسین فهمی، بازیگر، آن را به او اهدا کرد، جزئیات پروژه «نه» را بازگو کرده بود.
او گفت عبدالحلیم باعث شد به سینما علاقه‌مند شود. عندلیب در پی ساخت فیلم‌هایی بود که همکاری مصر و الجزایر را بازتاب دهند و او را برای کارگردانی اثری برگزیده بود که بر اساس داستان مصطفی امین ساخته می‌شد.
راشدی توضیح داد عندلیب فصل‌های داستان را از طریق پست برای او می‌فرستاد و آن دو درباره جزئیات پروژه به توافق رسیده بودند. آن‌ها در پاریس با یکدیگر دیدار کردند و برای آماده‌سازی ادامه فیلم‌برداری، چند صحنه را ضبط کردند تا پس از بازگشت عبدالحلیم از آخرین سفر درمانی‌اش به لندن، کار را از سر بگیرند.
او افزود یک روز پیش از درگذشت عبدالحلیم در بیمارستان به دیدارش رفت و سپس با هم در یکی از رستوران‌ها شام خوردند. بعد از آن، راشدی راهی پاریس شد و روز بعد خبر درگذشت او را دریافت کرد.


بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
TT

بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

ابنزر | (خوب)
-کارگردان: تای وست
-کشور: آمریکا (۲۰۲۶)
-اکران: تجاری

در دقیقه ۷۲ فیلم، ابنزر اسکروج (جانی دپ) از شخصیتی خسیس، عبوس، ستیزه‌جو و طعنه‌زن که احساس نیازی به هیچ‌کس در اطراف خود ندارد و با هرگونه کار نیک دشمنی می‌ورزد، به نقطه مقابل تمام این ویژگی‌ها تبدیل می‌شود. فیلم، برخلاف برخی نسخه‌های پیشین اقتباس‌شده از رمان مشهور چارلز دیکنز، «سرود کریسمس»، که به‌مرور به بهانه‌ای برای جشن سینمایی کریسمس تبدیل شدند، ناگهان به این تغییر نمی‌رسد، بلکه آن را به‌تدریج و به شکلی باورپذیر روایت می‌کند. حدود دو دقیقه پس از آنکه ابنزر با تأثر به سرودهای کلیسایی گوش می‌دهد، پالتوی گرم خود را به مردی سیاه‌پوست و بی‌خانمان که از سرمای شدید رنج می‌برد، می‌بخشد. فیلم تأکید می‌کند که این نخستین‌بار در زندگی ابنزر اسکروج است که به خود اجازه می‌دهد بخشنده باشد.
در سراسر مدت نمایش فیلم (۱۱۵ دقیقه)، دو ویژگی ثابت وجود دارد که تغییر نمی‌کنند. نخست، بازی خوب جانی دپ در نقشی که تأیید می‌کند استعداد او، برخلاف آنچه برخی فیلم‌های سبک و سرگرم‌کننده‌اش، مانند مجموعه «دزدان دریایی کارائیب»، ممکن است القا کنند، از میان نرفته است؛ بلکه همچنان در گنجینه‌ای امن باقی مانده که بازیگر هرگاه برای ایفای شخصیت‌های گوناگونش به آن نیاز داشته باشد، از آن بهره می‌گیرد.
ویژگی ثابت دوم به کارگردان، تای وست، مربوط می‌شود که طراحی هنری متناسب با فضای تیره‌وتار داستان را حفظ کرده است؛ فضایی که در تقابل با رویکرد تازه فیلم، در مقایسه با ده‌ها اثر دیگری قرار دارد که از رمان منتشرشده در سال ۱۸۴۳ اقتباس شده‌اند. در میان این اقتباس‌ها، نسخه موزیکال (به کارگردانی رونالد نیم، ۱۹۷۰)، نسخه فانتزی (ساخته تونی بارمز، ۲۰۰۸) و نسخه کمدی (ساخته رابرت زمکیس در سال ۲۰۰۹) وجود داشته‌اند؛ افزون بر ده‌ها نسخه دیگر که فضا و رویدادهای رمان را به شکلی سرگرم‌کننده و متناسب با هدف تبدیل آن به آثاری خانوادگی برای سینما بازآفرینی کرده‌اند.
فیلم جدید، برداشتی تازه و پیش‌تر تجربه‌نشده از رمان دیکنز است؛ روایتی که آن دوره را با نگاهی واقع‌گرایانه بازنمایی می‌کند و بیشتر رویدادهایش را به‌جای روایت سرگرم‌کننده، در فضایی تیره‌وتار به تصویر می‌کشد.

آندریا رایزبرو و جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

کارگردان رویدادها را با مهارت روایت می‌کند؛ از صحنه‌ای که اسکروج کار خود را در شرکتی آغاز می‌کند که مالکیت آن را به‌طور مشترک با جیکوب (ایان مک‌کلن) در اختیار دارد، تا ظهور شریکش پس از مرگ به شکل شبحی که به اسکروج درباره پیامدهای ادامه خودخواهی و نگرش خاصش به زندگی هشدار می‌دهد. سپس شبح کریسمس گذشته ظاهر می‌شود (با بازی آندریا رایزبرو) و می‌کوشد اسکروج را از طریق بازگشت به گذشته‌اش به بازشناختن دوباره خویشتن وادارد؛ تا سرانجام تغییر او رخ می‌دهد و پیامدهای آن آشکار می‌شود.
رمان «سرود کریسمس» که حول شخصیت ابنزر اسکروج شکل گرفته، به‌عنوان الگویی شاخص در نمایش تحول مثبت شخصیتی خودخواه، بدخو و سردرفتار به انسانی متفاوت مورد ستایش قرار گرفته است؛ انسانی که از این پس با نگاهی تازه و انسانی به اطرافیانش می‌نگرد. این رمان سرشار از توصیف چنین تحولی است، اما درعین‌حال به مجموعه آثار انتقادی دیکنز درباره واقعیت اجتماعی زمانه خود تعلق دارد؛ رویکردی که در آثاری چون «آرزوهای بزرگ»، «الیور توئیست» و «دیوید کاپرفیلد» نیز به شکلی برجسته‌تر بیان شده است.
تصمیم وست برای انتخاب رویکردی تیره‌وتار، به‌جای پرداختی صرفاً سرگرم‌کننده، تصمیم درستی است؛ رویکردی که بر ساخت اثری استوار است که به روح داستان وفادار می‌ماند و بخشی از تاریکی و خیال‌پردازی‌های آن را بازتاب می‌دهد؛ از ارواحی که اسکروج را تعقیب می‌کنند و طراحی شهر و خیابان‌ها گرفته تا نورپردازی طبیعی و کم‌فروغ و رنگ‌های رنگ‌پریده‌ای که در فیلم به کار گرفته شده‌اند.
به این ترتیب، «ابنزر» فیلمی برای جشن‌گرفتن کریسمس نیست، بلکه اثری است که جهان آشفته رمان در آغاز داستان و وضعیت قهرمان آن را پیش از آنکه دوباره خود را کشف کند، مورد بررسی قرار می‌دهد.
کارگردان سبک واحدی را در سراسر فیلم حفظ می‌کند. در کنار رنگ‌ها، نورپردازی و طراحی صحنه متناسب که فضایی گوتیک به فیلم می‌بخشند، میل به فاصله‌گرفتن از تقلید فیلم‌های پیشین و سنت‌های آن‌ها نیز دیده می‌شود. بنابراین، این فیلم تلاشی است از سوی کارگردان برای بازنمایی رویدادهای رمان از زاویه دید خود و افزودن برخی ویژگی‌های سینمای وحشت به آن، هرچند با احتیاط.
فیلم خالی از ضعف نیست. از جمله اینکه برخی از مهم‌ترین صحنه‌های آن، مانند دیدار ابنزر اسکروج با خودش در دوران کودکی، تأثیر و واکنش مورد انتظار را برنمی‌انگیزند. همچنین، با وجود شباهت میان پایان رمان و فیلم، این احساس باقی می‌ماند که فیلم می‌خواهد پایانی خوش به جانی دپ هدیه کند؛ پایانی که به نظر می‌رسد نتوانسته است به‌خوبی به عمق و معنای آن بپردازد.