عربي English Türkçe اردو فارسى
Logo
آخرین خبرها
فرهنگ و هنر

«شازده کوچولو»؛ داستان کودکانه یا رمان فلسفی؟

محافل فرهنگی فرانسه هشتادمین سال انتشارش را جشن می‌گیرند

آنتوان دو سنت اگزوپری در هواپیمای خود - جلد شازده کوچولو
آنتوان دو سنت اگزوپری در هواپیمای خود - جلد شازده کوچولو
    پاریس: انیسا مخالدی
TT
TT

«شازده کوچولو»؛ داستان کودکانه یا رمان فلسفی؟

آنتوان دو سنت اگزوپری در هواپیمای خود - جلد شازده کوچولو
آنتوان دو سنت اگزوپری در هواپیمای خود - جلد شازده کوچولو

در نگاه اول با گرافیک مفرح و سبک روایی ساده‌اش به نظر می‌رسد یک کتاب کودکانه است، اما خواننده «شازده کوچولو» به زودی متوجه می‌شود که این رمان عمیق و شاعرانه‌ای است درباره تبعید، کودکی، عشق، ایثار و دیگر ژرفا. معانی که در همه فرهنگ‌های جهان طنین‌انداز شده است. علیرغم اتفاق نظر همگان در مورد ارزش ادبی این اثر، نظرات در مورد طبقه‌بندی آن متفاوت است. هر یک از ما این تفاوت رمان را به بستری مناسب برای تحقیق و پژوهش تبدیل کرده که از جلد و مفاهیم نقاشی‌ها، اشکال هندسی و عنوان آن شروع می‌شود و با مضامین نمادینی که عناصر رمان مانند گل رز، سیاره، گوسفند و روباه ادامه می‌یابد.
این رمان که محافل فرهنگی گذشت هشتاد سال از ظهورش را جشن می‌گیرند، یکی از مشهورترین آثار نویسنده فرانسوی آنتوان دو سنت اگزوپری و گسترده‌ترین رمان در جهان است که بیش از هشتاد میلیون نسخه فروخته و به بیش از دویست زبان ترجمه شده است (که بعد از کتاب مقدس پرترجمه‌ترین رمان است)، همچنین لوموند آن را به عنوان یکی از بهترین آثار ادبی قرن بیستم برگزید. این رمان ارتباط تنگاتنگی با افسانه «نویسنده خلبان» دارد که بخشی از ادبیات آنتوان دو سنت اگزوپری است. کتاب «بادها، شن‌ها و ستاره‌ها»ی او به هوانوردی به عنوان یک ماجراجویی می‌پردازد و در «سرزمین مردها» درباره شجاعت و فداکاری خلبانان فرانسوی در برابر اشغال نازی‌ها می‌نویسد. در رمان «پرواز در شب»، او از تجربیات خود در هوانوردی تجاری در آمریکای جنوبی گرفته تا پایان «شازده کوچولو» که در آن قهرمان به عنوان خلبانی ظاهر می‌شود که هواپیمایش در جایی در صحرای شمال آفریقا سقوط کرده است. و این افسانه‌ای است که نویسنده فرانسوی را تا آخرین روزهای زندگی‌اش همراهی می‌کرد، جایی که او در تابستان 1944 در حالی که در هواپیما بود جان سپرد. رمان همچنین به تبعیدگاه امریکایی نویسنده ارتباط دارد که پس از شکست فرانسه، به این امید که نقشی در بازگشت متفقین به سرزمین‌های اروپایی و نجات آن از دست دشمن نازی بازی کند به آنجا رفت. سنت اگزوپری در آن زمان، در مقایسه با روشنفکران فرانسوی دیگر که برای فرار از دست نازی‌ها به آمریکا مهاجرت کردند مانند آندره برتون و لوی اشتراوس از همه مشهورتر و محبوب‌تر بود. همچنین مشخص است که ایده این رمان در سال 1942 در نیویورک متولد شد و از ناشر آمریکایی او به ویژه از طرف همسر این ناشر بود که پس از مشاهده علائم افسردگی در او سعی کرد او را مشغول نوشتن کند؛ به رنج او از انزوا در تبعید دور، که مشکلی است که در آثار نویسنده به وضوح نمایان شد، بنابراین هر دو شخصیت: کودک و خلبان، از وطن خود دور هستند و آرزوی بازگشت به آن را دارند. محقق آمریکایی جیکوب گرل در کتاب خود با عنوان «علوم سیاسی شازده کوچولو» (انتشارات باکس) این رمان را به عنوان «راهنمای عالی برای هنر حکومت‌داری سیاسی» معرفی کرده و آن را با کتاب «شاهزاده» نوشته ماکیاولی مقایسه می‌کند. هر دوی آنها، همانطور که نویسنده آمریکایی می‌گوید، درس‌هایی برای بزرگسالان دارند، با این تفاوت که «شازده کوچولو» به دنبال دیگران است، نه برای اینکه اقتدار خود را از طریق ترس به آنها تحمیل کند، بلکه برای بهره‌مندی از همراهی و گفتگوی آنها. در یکی از پاراگراف‌های داستان، شازده کوچولو بالای کوه می‌ایستد و فریاد می‌زند: «دوست من باشید….. من بیچاره‌ام...».
سئوال دیگری که در رابطه با این رمان به کرات مطرح می‌شود این است که این رمان برای کودکان است یا بزرگسالان؟ اگر بدانیم که سنت اگزوپری در مقدمه کارش آن را به دوست عزیزش لئون ورس تقدیم کرده بود، این سئوال قابل توجیه است و توضیح می‌دهد: «از بچه‌ها عذرخواهی می‌کنم زیرا این کتاب را به یکی از بزرگترها هدیه دادم، اما من یک بهانه جدی دارم و آن این است که این آدم بزرگ بهترین دوست من در این دنیاست و یک بهانه دیگر دارم که این آدم می‌تواند همه چیز را بفهمد، حتی کتاب‌های کودک را... و اگر همه این بهانه‌ها کافی نبود، من این کتاب را به کودکی که این فرد بزرگسال بود تقدیم خواهد کرد. همه آدم‌های بزرگ بچه‌های کوچک بودند، اما تعداد کمی از آنها این را به خاطر می‌آورند. من فداکاری‌ام را تصحیح می‌کنم و می‌گویم، به لئون وقتی کودک بود.». آیا سنت اگزوپری این رمان را خطاب به کودک یا بزرگسالی نوشت که روحش را حفظ کرد. کودک درونش؟ وقتی از فیلسوف مشهور آلمانی مارتین هایدگر، در مورد مهم‌ترین کتابی که در زندگی خود خوانده سؤال شد، او بدون تردید پاسخ داد: « شازده کوچولو» و افزود: « اینطور نیست که کتاب خطاب به کودکان است... بلکه پیام شاعر بزرگی است که ما را از هرگونه تنهایی سبک می‌کند و اوست که ما را برای درک رازهای بزرگ این دنیا هدایت می‌کند.»...
لارنس فنان فیلسوف فرانسوی در کتاب خود « شازده کوچولو، راز گل سرخ» (انتشارات لارماتان) چنین می‌نویسد: «(شازده کوچولو) یک رمان فلسفی استثنایی است که در پوشش متنی شاعرانه برای کودکان نوشته شده است». لارنس فنان تا آنجا پیش می‌رود که از ما دعوت می‌کند رمان را به دست کودکان، به‌ویژه خردسالان، نسپاریم، زیرا آن‌ها بالغ نیستند و آمادگی کافی برای جذب ظرافت فوق‌العاده آن را ندارند. پروفسور ادبیات فرانسه و برنده جایزه گنکور برای زندگینامه خود، فیلیپ فارست، پاسخ پیچیده‌تری ارائه می‌دهد و می‌نویسد: «(شازده کوچولو) تقابل یک کودک و یک بزرگسال و ادغام یک داستان کودکانه در یک رمان است. برای بزرگسالان این دوگانگی به رمان یک ویژگی می‌بخشد، و آن اینکه ما می‌توانیم آن را از منظر یک فرد بزرگ بخوانیم همچنین از منظر یک کودک، گویی بزرگترین دستاورد سنت اگزوپری همین نوشتن نبوغ‌آمیز است که امکان این خواندن دوگانه و متکامل را می‌بخشد» این محقق ادامه می‌دهد: «این رمان در تقاطع دو ژانر ادبی، رمان ماجرایی تخیلی و فانتزی قرار دارد. خواننده دو راه دارد: یا به داستان دوستی که شازده کوچولو و خلبان را گرد هم می‌آورد متقاعد شود، یا قبول می‌کند که ملاقات دو شخصیت حاصل توهم خلبان گمشده و خسته در دل بیابان است.» و اگر «شازده کوچولو» یک رمان کودکانه نیست، حداقل به گفته محقق فرانسوی فیلیپ فارست، داستانی است روایی درباره دنیای کودکی، معصومیت و تخیل وحشی، شبیه آنچه در رمان «پیتر پن» نوشته جیمز متیو بری یا آلیس در سرزمین عجایب نوشته لوئیس کارول بود. برخی تا آنجا پیش می‌روند که آن را به عنوان یک زندگی‌نامه طبقه بندی می‌کنند. به گفته برخی روانکاوان، این داستان تداعی کننده آسیب‌های دوران کودکی است که آنتوان دو سنت اگزوپری، به ویژه پس از مرگ برادر کوچکترش، فرانسوا، در سن سالگی چهارده سالگی براثر یک بیماری لاعلاج تجربه کرد. داستان همچنین این تصور را ایجاد می‌کند که نویسنده از تخیل و کنجکاوی کودکان تجلیل می‌کند. فرد بالغ (راوی) در واقع کودکی است که با کوری ذهن و چشم بزرگترها برخورد کرده است، بنابراین به جای قلم موی نقاش، هواپیما و به جای زمین، آسمان را انتخاب کرده است. راوی در دفاع از موضع کودکان در برابر بزرگسالان می‌نویسد که بزرگترها به او توصیه می‌کردند که نقاشی را رها کند و به تحصیل جغرافیا، تاریخ، حساب و دستور زبان بپردازد. بنابراین، در سن شش سالگی، قهرمان ما طراحی را کنار گذاشت و به سراغ حرفه دیگری رفت. او در این باره می‌گوید: «در میان پیران بسیار زندگی کردم، آنها را از نزدیک دیدم این رابطه تنگاتنگ تغییر چندانی در موقعیت من ایجاد نکرد، وقتی با یکی از آنها مواجه می‌شدم و درجه‌ای از هوش در او وجود داشت، با نقاشی شماره 1 خود او را آزمایش می‌کردم، اما او جواب می داد (کلاه است) و من بعد از آن، نه در مورد مار بوآ، نه در مورد جنگل بکر، و نه در مورد ستاره‌ها به او چیزی نمی‌گفتم. با او همگام می‌شدم و در مورد پل یا گلف، یا در مورد سیاست یا روابط به او می‌گفتم و این بزرگتر احساس خوشحالی می‌کند که با مردی چنین خردمند آشنا شده‌است. اگزوپری در اولین پاراگراف رمان خود می‌گوید که بزرگسالان توانایی تصور را از دست داده‌اند و افکار، رویاها و زبان جوانان را درک نمی‌کنند و همیشه سعی می‌کنند فرزندان خود را از خیال‌پردازی دور نگه دارند و آنها را به زمین واقعیت بکشانند.

پربازدید

 
 
فرهنگ و هنر

جایزه «بهترین رمان عربی» برای آنطوان الدویهی به‌خاطر «زمستان بزرگ»

أنطوان الدويهي
أنطوان الدويهي
TT
TT

جایزه «بهترین رمان عربی» برای آنطوان الدویهی به‌خاطر «زمستان بزرگ»

أنطوان الدويهي
أنطوان الدويهي

آنتوان الدویهی، شاعر، رمان‌نویس و پژوهشگر همکار ما، پس از آنکه در سال ۲۰۱۵ جایزه «بهترین اثر رمان‌نویسی لبنانی» را برای کتاب ««غريقة بحيرة موريه/ غریق دریاچه موریه» دریافت کرد؛ جایزه‌ای که وزارت فرهنگ لبنان به او اعطا کرده بود، این بار جایزه «بهترین رمان عربی» را از هیئت کتاب شارجه دریافت کرد. این جایزه به‌خاطر شاهکار اخیرش «الشتاء الکبیر/ زمستان بزرگ» به او تعلق گرفت؛ رمانی که الشرق الأوسط اخیراً گفت‌وگویی با نویسنده درباره آن منتشر کرده بود.
این جایزه برای الدویهی غافلگیرکننده است؛ زیرا نویسنده از توجه رسانه‌ها دوری می‌کند و در فعالیت ادبی خود به انزوا گرایش دارد. او همواره در جهان درونی خویش اقامت دارد و مدت‌هاست در خلوت خود، بر دامنه وادی قزحیا در ارتفاعات جبل لبنان، گوشه‌نشینی اختیار کرده است.
آثار ادبی، شعری و روایی الدویهی بر جهان‌های درونی انسان استوارند و تماماً از «روزنوشت‌های زندگی درونی» او سرچشمه می‌گیرند؛ روزنوشت‌هایی که از چهارده‌سالگی تا امروز به نوشتن آن‌ها ادامه داده است. نوشته‌های او، چه پژوهشی باشند و چه مستندنگارانه، هیچ منبع دیگری ندارند. از همین‌جا وحدت عمیق جهان ادبی او، انسجام آن، و یگانگی زبان، دغدغه‌ها، احساسات و چشم‌اندازهای زیبایی‌شناختی‌اش در تمام آثار پیاپی او طی یک‌سوم قرن شکل می‌گیرد؛ از «کتاب وضعیت» در سال ۱۹۹۳ تا «زمستان بزرگ» که به‌تازگی منتشر شده است.
یکی از مهم‌ترین پیامدهای این جایزه آن است که توجه خوانندگان عرب را به نویسنده‌ای متفاوت و در ادبیات عرب بسیار منحصربه‌فرد جلب می‌کند؛ نویسنده‌ای که در اعماق روان انسان فرو می‌رود و با روح مکان‌ها، منظره‌ها و وضعیت‌ها درهم می‌آمیزد؛ جایی که خود فرد با خودِ سرزمین و خودِ جماعت تلاقی می‌کند.
در همین معنا، شاعر انسی الحاج درباره او گفته است: «چه نوشت؟ خودِ یک فرد، خودِ یک سرزمین و خودِ یک ملت را نوشت.» او همچنین گفته است: «آنتوان الدویهی را باید همچون دانه‌های مروارید، یکی‌یکی خواند.»
در همین راستا، سمیر عطالله، نویسنده و روزنامه‌نگار، نوشته است: «از زمانی که خواندن الدویهی را آغاز کردم، عادت کرده‌ام با سرخوشی به این رخوت افسونگر و دلنشین کشیده شوم. هیچ قلمی برای من دلپذیرتر از قلمی نیست که چنین تجربه‌ای در عمق خویشتن دارد و چنین پایداری‌ای در ژرفای پاکی و خلوص از خود نشان می‌دهد.»
این جایزه در برابر جریانی قرار می‌گیرد که امروزه در میان بسیاری از رمان‌نویسان عرب و حتی در غرب رواج یافته است؛ جریانی که می‌توان آن را در عبارت «ادبیات موضوع‌محور» خلاصه کرد. در این رویکرد، رمان‌نویس در هر اثر تازه از موضوعی به موضوع دیگر می‌رود و هر بار انبوهی از اطلاعات پژوهشی و مستند را گرد می‌آورد؛ اطلاعاتی که در بسیاری از موارد، هوش مصنوعی نیز در تولید آن‌ها مشارکت دارد.
این گرایش به معنای فاصله گرفتن از جهان‌های درونی نویسندگان و حرکت از «ادبیات نویسندگان» به سوی «ادبیات خوانندگان» است؛ حرکتی که از منطق بازار و سازوکار تجاری عرضه و تقاضا پیروی می‌کند.
اما ادبیات الدویهی که بر یگانگی زندگی درونی در زمان، و بر فردیت، ذهنیت، خصوصیت و عمق آن استوار است، بازگرداندن اعتبار به ادبیات بزرگ است؛ ادبیاتی که نقطه مقابل جهانی نوشتاری به شمار می‌رود که هرچه بیشتر در هزارتوهای شبکه‌های اجتماعی و تأثیرات هوش مصنوعی غرق می‌شود؛ تأثیراتی که به پایان ادبیات می‌انجامند.
الدویهی در «زمستان بزرگ» رنج‌های هفده‌سالگی را روایت می‌کند و خاطره و مکان را با زبانی عمیق، فلسفی و استوار به یاد می‌آورد؛ زبانی که تأمل، توصیف طبیعت و کاوش در تأثیر خشونت و حافظه بر انسان را درهم می‌آمیزد.
با رمانی نمادین و فلسفی روبه‌رو هستیم که رفتار انسان و رابطه او با خویشتن را بررسی می‌کند و بر تأملات درونی راوی و رابطه او با زندگی، مرگ، خشونت و جنگ استوار است.
شخصیت‌های دیگر رمان بیشتر به سایه‌هایی می‌مانند که راوی را احاطه کرده‌اند؛ حضورشان بیش از آنکه در ساختار متن محوری باشد، کارکردی در پیشبرد روایت دارد.
الدویهی در تأملات عمیق خود، پدیده‌های خشونت، انتقام و خون مباح را بررسی می‌کند و آن‌ها را به رفتار فردی و جمعی پیوند می‌دهد. او درباره مفهوم مسئولیت جمعی و تأثیر آن بر الگوی موروثی انتقام‌گیری خانوادگی پرسش‌هایی مطرح می‌کند.

فرهنگ و هنر

چرا فیلسوفان فرانسوی وحشت‌زده بودند؟

میشل سر
میشل سر
TT
TT

چرا فیلسوفان فرانسوی وحشت‌زده بودند؟

میشل سر
میشل سر

این پرسشی است که میشل سر روزی مطرح کرد. او یکی از مهم‌ترین فیلسوفان فرانسه در قرن بیستم بود که در سال ۲۰۱۸ درگذشت. برخی معتقدند او از همه کسانی که در دوران موج‌های فکری ساختارگرایی و پساساختارگرایی بر صحنه پاریس مسلط بودند، از جمله فوکو، دریدا، دلوز و دیگران، مهم‌تر است. اما شهرت بیشتر نصیب آن‌ها شد تا او. شاید دلیلش این بود که بیشتر دوران تدریس خود را در دانشگاه‌های آمریکا گذراند، نه دانشگاه‌های فرانسه. بااین‌حال، بعدها به شهرت گسترده‌ای دست یافت و حتی به عضویت برجسته آکادمی فرانسه درآمد.
به هر حال، مسئله این نیست. مسئله این است که میشل سر، پس از بررسی تاریخ فلسفه فرانسه در طول قرون، به حقیقتی پی برد: بخش بزرگی از فیلسوفان فرانسوی در دوران زندگی خود در معرض سرکوب، ممنوعیت و تعقیب قرار گرفتند. آن‌ها در فضایی آکنده از وحشت و ترس، و حتی گاهی تهدید به مرگ، می‌نوشتند. به بیان دیگر، برای نگارش آثارشان و بیان حقیقت و اندیشه‌های خود، جانشان را به خطر می‌انداختند. اما اکنون همین افراد مایه شکوه و عظمت اندیشه فرانسوی شده‌اند.
بزرگ‌ترین شاهد این مدعا خود دکارت است؛ مشهورترین روشنفکر فرانسوی در تمام تاریخ. اما او تنها نمونه نیست. در واقع، فیلسوفان قرن‌های هفدهم و هجدهم و حتی نوزدهم، اغلب در لبه پرتگاه و بدون هیچ تضمین مادی یا معنوی زندگی می‌کردند.
اما از آنجا که فیلسوف فرانسوی معاصر دیگر با هیچ‌یک از این مشکلات روبه‌رو نیست، تصور می‌کنیم پیشینیان او نیز همیشه همین وضعیت را داشته‌اند. این اشتباهی است بس بزرگ.
در واقع، فیلسوفان معاصر فرانسه از همه انواع آزادی‌های فکری، تضمین‌های مادی، مناصب دانشگاهی، حقوق‌های راحت و غیره برخوردارند. هیچ‌کس آن‌ها را تهدید یا مرعوب نمی‌کند. روشنفکران جهان جنوب به این نعمت آنان غبطه می‌خورند.

ولتر

اما فیلسوفان گذشته وضع دیگری داشتند. برای نمونه، شخصی به نام دولامتر (۱۷۰۹-۱۷۵۱) را در نظر بگیریم. او پزشک و فیلسوف مادی‌گرای فرانسوی بود؛ به این معنا که خارج از چارچوب عقاید کلیسای قدرتمند و مسلط کاتولیک که در آن زمان بر ذهن‌ها سلطه داشت، زندگی می‌کرد.
ازاین‌رو، کتاب او با عنوان «انسان ماشینی» بلافاصله پس از انتشار، از سوی دانشکده الهیات کاتولیک و روحانیون محکوم شد. او حتی ناچار شد از ترس ترور یا بازداشت، از فرانسه فرار کند.
بی‌تردید، او در برداشت مادی‌گرایانه و الحادی خود از هستی زیاده‌روی کرده بود و به همین دلیل عصر خود را بهت‌زده کرد. باید این مسئله را درک کنیم.
این فیلسوف در سال ۱۷۴۹ چه کرد؟ کتابی با عنوان «انسان ماشینی» منتشر کرد. او به بررسی انسان به‌عنوان ماشینی زیستی و فیزیولوژیک پرداخت که از مجموعه‌ای از عملکردهای اندامی تشکیل شده است؛ درست مانند همه حیوانات و موجودات زنده.
اما این برداشت علمی خام، پیش از زمان خود مطرح شده بود و شوک بزرگی به آگاهی مسیحی و ایمانی رایج وارد می‌کرد. به همین دلیل، با خشونت به او پاسخ دادند. نه‌تنها کتابش را در ملأعام سوزاندند، بلکه قصد ترور نویسنده آن را نیز داشتند.
ازاین‌رو، او از فرانسه گریخت و به فردریک دوم، پادشاه مستبد اما روشن‌اندیش پروس، ملقب به فردریک کبیر، پناه برد.
معروف است که این پادشاه قدرتمند تا حد زیادی از عقاید سنتی قدیمی رها بود. به همین دلیل، اندیشمندانی را که از سرکوب بنیادگرایانه کاتولیک‌های فرانسه یا مسیحیان به‌طور کلی می‌گریختند، گرد خود جمع می‌کرد.
می‌دانیم که خود ولتر نیز در دوره‌ای به او پناه برد. فردریک تا نهایت شیفته ولتر بود و او را استاد و الگوی خود می‌دانست.
این نمونه، بزرگ‌ترین شاهد آن است که قدرت سیاسی می‌تواند شیفته روشنفکران باشد؛ به‌ویژه اگر روشن‌اندیش باشد، حتی اگر در آن دوران مستبد باشد.
این بدان معناست که میان فردریک، پادشاه مستبد اما روشن‌اندیش آلمان، و لویی پانزدهم، پادشاه مستبد و تاریک‌اندیش فرانسه، تفاوتی بسیار بزرگ وجود دارد.
فیلسوف دیگری نیز بود به نام دولباخ، دوست دیدرو و دانشنامه‌نویسان. او صاحب محفل مشهور پاریسی بود که روشنفکران در آن گرد هم می‌آمدند و جسورانه‌ترین مناظره‌ها و بحث‌های فلسفی را برگزار می‌کردند.
بیشتر کتاب‌های او از سوی بنیادگرایان سرسخت ممنوع یا در ملأعام سوزانده شدند. آنان دولباخ را به دشمنی با دین و خروج کامل از آن متهم می‌کردند.
در واقع، برداشت او از جهان و تاریخ، صرفاً علمی و فلسفی بود و در نتیجه، هیچ ارتباطی با دیدگاه دینی یا الهیات مسیحی مسلط نداشت.
برای این موضوع، خود دکارت را مثال می‌زنیم؛ کسی که برخلاف بارون دولباخ، هرگز ملحد نبود. او به خدا و ارزش‌های عالی دینی و اخلاقی، ایمانی راسخ و تزلزل‌ناپذیر داشت.
معروف است که دکارت مشهورترین فیلسوفی است که فرانسه در سراسر تاریخ خود پرورانده است. اما با وجود تمام ایمان و احترامش به دین، ناچار شد برای رهایی از فشار بنیادگرایان متعصب، خارج از فرانسه زندگی کند؛ زیرا ایمان فیلسوفان با ایمان مردم عادی تفاوت دارد.
او بیشتر عمر خود را در هلندِ لیبرال و برخوردار از تسامح دینی گذراند. در آنجا کتاب مشهورش «گفتار در روش» را بدون امضا منتشر کرد؛ از ترس تعقیب و آزار روحانیون کلیسا و دانشکده‌های الهیات و حقوق شرعی.
نباید آن بیچاره، ژان ژاک روسو، را نیز فراموش کنیم که شرایط از هر سو علیه او متحد شدند و خواب و آرامش را از او گرفتند.
آن‌قدر تعقیبش کردند که به جنون کشاندند. معروف است که او آثار روشنگرانه و شاهکارهای نبوغ‌آمیز خود را در فضایی آکنده از وحشت، تنهایی کامل و انزوای مطلق نوشت.
از چندین جهت با نگاه‌های خصمانه به او می‌نگریستند؛ شرایط علیه او بود و چاقوها برای ضربه‌زدن به او تیز می‌شدند و در کمینش بودند.
بااین‌همه، او رمان جاودانه «هلوئیز جدید» را به ما هدیه داد؛ که به نوعی داستانی تازه از مجنون لیلی است. همچنین کتاب «امیل، یا درباره تربیت»، «قرارداد اجتماعی» و کتاب مشهور «اعترافات» یا خاطراتش را به یادگار گذاشت؛ کتابی که زمان فرسوده‌اش می‌کند، اما هرگز از میان نمی‌برد.
همه این آثار در فضایی از ترس و تعقیب‌وگریزهای شدید پلیسی نوشته شدند. کار به جایی رسید که او را سنگ‌باران کردند و پنجره خانه‌اش را شکستند. حتی سنگ بزرگی به اتاق خوابش، در کنار تختی که در آن می‌خوابید، رسید.
همه این‌ها به این دلیل رخ داد که او چیز تازه‌ای می‌نوشت که با اندیشه‌های رایج درباره دین، عقیده، تربیت و سیاست مخالف بود.
نمونه دیگر، «لامارک»، کاشف نظریه تکامل حتی پیش از داروین، است. رقیبان و حسودانش که از حمایت قدرت برخوردار بودند، او را محاصره کردند.
یکی از آن‌ها او را دیده بود که در برابر ناپلئون هق‌هق‌کنان گریه می‌کرد و طلب عفو و بخشش می‌کرد.
آن‌ها به دلیل نبوغ انفجاری‌اش که توان تحمل آن را نداشتند، تحقیرش کردند و درهم شکستند.
مگر المتنبّی نگفته است:
أزل حسد الحساد عني بكبتهم
فأنت الذي صيرتهم لي حسدا
ودع كل صوت غير صوتي فإنني
أنا الطائر المحكي والآخر الصدى

(حسادت حسودان را با سرکوبشان از من دور کن
زیرا تویی که آنان را به حسادت بر من واداشته‌ای
و هر صدایی جز صدای مرا رها کن
زیرا من همان پرنده‌ای هستم که آوازش بازگو می‌شود و دیگران پژواک آن‌اند)

اما درباره اوگوست کنت، دیگر جای سخن بسیار است. بنیان‌گذار فلسفه علمی اثبات‌گرایی که بعدها بر فرانسه سلطه یافت، برخلاف تصور ما زندگی آرامی نداشت.
او را از مدرسه مشهور پلی‌تکنیک پاریس اخراج کردند. در نتیجه، سرخورده و شکست‌خورده به شهر زادگاهش، مونپلیه، در ساحل دریای مدیترانه بازگشت.
آن‌قدر او را تعقیب و آزار کردند که به مرز جنون رساندند. حتی مدتی در بیمارستان روانی بستری شد، پیش از آنکه به هوش و تعادل و سلامت خود بازگردد.
اما هیچ‌یک از این‌ها مانع تألیف کتاب‌های اساسی او نشد؛ به‌ویژه اثر بزرگش «درس‌هایی در فلسفه اثباتی».
فهرست طولانی است: فهرست روشنفکرانی که به دلایل مختلف طرد، تعقیب و سرکوب شدند. نمی‌توانیم همه آن‌ها را در اینجا برشماریم.
اما می‌خواهیم همراه میشل سر درنگی کنیم بر این نکته ارزشمند.
این فیلسوف بزرگ می‌گوید:
فرزندان خانواده‌های صاحب‌نام و اشرافی، به‌ندرت می‌توانند فیلسوف یا نابغه شوند. چرا؟ زیرا آنان در رفاه زندگی می‌کنند و از موانع، دشواری‌ها و مشقت‌های زندگی رنج نمی‌برند.
تنها کسانی که زندگی آن‌ها را ورز داده و در کوره خود گداخته است، نامزد انجام کارهای بزرگ فلسفی‌اند.
چگونه ممکن است کسی که جز روی آسان و راحت زندگی را ندیده است، فیلسوف شود؟
چگونه ممکن است کسی که پیش از نوشتن حتی یک حرف، هزار بار نمرده است، به متفکری نابغه تبدیل شود؟

فرهنگ و هنر

لی سو یون: وظیفه ادبیات تغییر جهان نیست

لي سو يون
لي سو يون
TT
TT

لی سو یون: وظیفه ادبیات تغییر جهان نیست

لي سو يون
لي سو يون

خوانندگان عرب با جهان‌های داستانی نویسنده کره‌ای، لی سو یون، از طریق رمان «تلفن آخرین وداع‌ها» آشنا شدند؛ رمانی که در صدر فهرست پرفروش‌ها قرار گرفت و ترجمه عربی آن از سوی انتشارات «الکرمه» در قاهره منتشر شد.
این نویسنده در این گفت‌وگو به آثار دیگرش می‌پردازد که در زمره نوشته‌های زندگی‌نامه‌ای قرار می‌گیرند و در آن‌ها پژواک‌های بحران روانی‌اش به گوش می‌رسد؛ بحرانی که تا اقدام به خودکشی و دریافت درمان در مرکز تخصصی پیش رفت، پیش از آنکه بار دیگر ایمانش به امید و زندگی را بازیابد و به‌طور کامل بهبود پیدا کند. و این متن گفت‌وگو:

ـ پس از موفقیت رمان «تلفن آخرین وداع‌ها» و قرار گرفتن آن در فهرست پرفروش‌های کره جنوبی، ترجمه آن به زبان‌های دیگر برای شما چه معنایی دارد؟

ـ از نظر شخصی، ترجمه آثارم و عرضه آن‌ها به زبان‌های دیگر تجربه‌ای بسیار ارزشمند است؛ اما این موضوع فراتر از بُعد شخصی می‌رود و مرا وادار می‌کند بار دیگر درباره ارزش ادبیات تأمل کنم. ادبیات با ایجاد فضایی که فارغ از زبان، فقدان و اندوه بتوانند در آن جای بگیرند، می‌تواند میان انسان‌ها پیوند برقرار کند و جامعه‌ای انسانی و گسترده بسازد.

ـ ترجمه رمان به زبان عربی چطور؟ آیا واکنش‌ها را دنبال می‌کنید؟

ـ راستش وقتی کتابی در کشور دیگری منتشر می‌شود، برای نویسنده دشوار است که دقیقاً بداند روح و معناهای اثرش چگونه از طریق ترجمه منتقل شده‌اند؛ بااین‌حال، باور دارم که جوهر آنچه می‌خواهم بیان کنم، به‌رغم این دشواری‌ها، به خوانندگان می‌رسد.
واکنش‌ها را از طریق شبکه‌های اجتماعی دنبال کرده‌ام و احساس می‌کنم پیوندی صادقانه میان من و خوانندگان در حال شکل‌گیری است. به‌ویژه شور و اشتیاق فراوانی که خوانندگان مصری نسبت به رمان نشان دادند، مرا شگفت‌زده و خوشحال کرد.

ـ آیا آمار فروش را نشانه موفقیت نویسنده می‌دانید؟ از نظر شما موفقیت ادبی چه ویژگی‌هایی دارد؟

ـ آمار فروش چیزی جز یکی از شاخص‌های موفقیت تجاری نیست و آن را نشانه اصلی موفقیت ادبی نمی‌دانم. باور دارم ادبیات از مرزهای زمان فراتر می‌رود. ممکن است کتابی هنگام انتشار فروش چندانی نداشته باشد یا نویسنده‌اش در زمان حیات خود مورد تقدیر قرار نگیرد، اما اثر خوب ماندگار می‌شود. شاید بعدها دوباره کشف و خوانده شود و به اثری کلاسیک تبدیل شود.
از نظر من، موفقیت ادبی در طول زندگی یک نفر کامل نمی‌شود، بلکه با گذشت زمان شکل می‌گیرد و تثبیت می‌شود.

ـ ایده این رمان چگونه به ذهن شما رسید؟

ـ این رمان با کتابی آغاز شد که هنگام بستری بودن در بخش روان‌پزشکی بیمارستان خواندم؛ کتابی با عنوان «مصاحبه‌های کالبدشکافی روان‌شناختی» نوشته دکتر ادوین اشنایدمن که عوامل روان‌شناختی نهفته در پس خودکشی را بررسی می‌کند.
هنگام خواندن کتاب، خودم را در حال تصور اندوه کسانی دیدم که پس از رفتنم باقی می‌مانند و اینکه زندگی‌شان چگونه ادامه خواهد یافت. از همین‌جا به فکر نوشتن رمانی درباره این موضوع افتادم. سپس عنصری تخیلی به آن افزودم و حاصل کار رمان «تلفن آخرین وداع‌ها» شد.

ـ آیا واقعاً فکر می‌کنید می‌توان با عزیزانی که از دست داده‌ایم و در جهان دیگر هستند ارتباط برقرار کرد؟ آیا می‌توان به‌صورت گذشته‌نگر اشتباهاتی را که در حق آن‌ها مرتکب شده‌ایم جبران کرد یا دست‌کم از آن‌ها عذر خواست؟

ـ اگر مفهوم ارتباط را گسترش دهیم و آن را به گفت‌وگوی مستقیم و رودررو محدود نکنیم، فکر می‌کنم ما پیوسته در طول زمان با اشیا و آدم‌ها ارتباط برقرار می‌کنیم. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که خاطره‌ای، مکانی یا شیئی که از درگذشتگان به‌جا مانده است، ناگهان به یادمان می‌آید.
باور دارم هر لحظه‌ای که قلب‌ها با یکدیگر پیوند می‌یابند، لحظه‌ای از ارتباط واقعی است. وقتی بتوانیم خودمان و دیگری را درک کنیم و گذشته و حال را در جایگاه درست خود قرار دهیم، بخشش و آشتی امکان‌پذیر می‌شود؛ حتی اگر این درک دیرهنگام حاصل شود.

ـ شما تجربه‌های دشواری از افسردگی، اختلالات خوردن و حملات هراس را پشت سر گذاشتید که نزدیک بود شما را به مرز خودکشی برسانند. چرا این تجربه‌ها را در آثار مختلفتان، از جمله کتاب «کمی افسرده‌ام، اما آدمی عادی هستم»، با خوانندگان در میان گذاشتید؟

ـ تصمیم به انتشار داستان شخصی‌ام آسان نبود. درحالی‌که تردید داشتم، مادرم به من گفت وقتی در بیمارستان بودم، به دنبال کتاب‌هایی درباره افسردگی گشته، اما داستانی شبیه داستان من پیدا نکرده است.
به همین دلیل آرزو داشت کتابی برای کسانی بنویسم که تجربه‌های مشابهی را پشت سر می‌گذارند؛ برای کسانی که احساساتی را در درون خود حمل می‌کنند که بیانشان با کلمات دشوار است. تصمیم گرفتم این بار خودم سخن بگویم. از همین‌جا مسیر من به‌عنوان نویسنده آغاز شد.

ـ آیا بهتر نبود این تجربه‌ها به‌طور ضمنی و از خلال آثار داستانی شما بازتاب پیدا کنند، نه اینکه به شکلی مستقیم و نزدیک به زندگی‌نامه یا خاطرات مطرح شوند؟

ـ فکر می‌کنم بزرگ‌ترین تفاوت میان رمان و زندگی‌نامه، «حضور مستقیم انسانی» است. بیان اندوهی عمیق از طریق داستانی تخیلی، از نظر تأثیر با بیان آن از طریق تجربه‌ای واقعی و زیسته تفاوت دارد.
به باور من، صرف توانایی صحبت مستقیم درباره بیماری روانی، بدون پرده‌پوشی و پیچاندن موضوع، پیام قدرتمندی دارد: افرادی که از این بیماری‌ها رنج می‌برند، از جامعه جدا نیستند، بلکه در میان ما و همراه ما زندگی می‌کنند.

ـ به نظر شما، تجربه‌های شخصی نویسنده در زمینه رنج روانی و شکنندگی انسانی، آثار او را در چشم خوانندگان جذاب‌تر می‌کند؟

ـ باور دارم تجربه زندگی هر نویسنده، جذابیت و ویژگی بیشتری به آثارش می‌بخشد. حتی اگر این تجربه جنبه‌هایی از ضعف انسانی را در بر داشته باشد، به صاحب آن توانایی عمیق‌تری برای همدلی با دیگران می‌دهد.
بسیاری از هنرمندان، شکنندگی و رنج خود را به شکل‌هایی خلاقانه‌تر از بیان هنری تبدیل می‌کنند و همچنان درباره ماهیت زندگی و چیزها پرسش می‌طرح می‌کنند. اگر برخی افراد بخواهند به‌دلیل همین مسائل از ارزش آثارشان بکاهند، در نهایت این قضاوت به خود آن‌ها مربوط است.

ـ آیا کتاب «شاید اندوه یک بیماری باشد» نیز در چارچوب به‌اشتراک‌گذاشتن رنج‌های شخصی با خوانندگان قرار می‌گیرد یا موضوع دیگری دارد؟

ـ این کتاب زندگی‌نامه‌ای بلند است که شش ماهی را مستند می‌کند که در یک بخش بسته روان‌پزشکی گذراندم. کتاب به اتفاقاتی می‌پردازد که در بیمارستان میان افرادی که از رنج روانی به‌سر می‌بردند رخ داد و همچنین مسیرهای بهبودی آن‌ها را روایت می‌کند.

ـ درباره کتاب «نسخه گربه‌ها» که حیوانات خانگی در آن نقش اصلی را دارند، چه می‌گویید؟

ـ این کتاب نیز در دسته زندگی‌نامه‌های بلند قرار می‌گیرد و سفر عشقی را روایت می‌کند که از طریق زندگی با یک گربه کشف کردم. لحظاتی را ثبت می‌کند که احساس می‌کردم می‌خواهم همه‌چیز را رها کنم، اما صدای نفس‌های گربه دوباره احساس زندگی را به من بازمی‌گرداند.
این داستان درباره کسی است که عشق‌ورزیدن را بلد نبود و به‌تدریج آن را از طریق رابطه‌اش با یک حیوان خانگی آموخت.

ـ چه چیزی به‌عنوان نویسنده به شما احساس رضایت و شادی می‌دهد؟

ـ بزرگ‌ترین چیزی که به من احساس رضایت می‌دهد، شنیدن این حرف از خوانندگان است که آثارم به آن‌ها کمک کرده تا نیروی ادامه زندگی را پیدا کنند. خوشحال می‌شوم وقتی می‌بینم خوانندگان ظرفیت‌های نامحدود نوشتن و تأثیر آن را کشف می‌کنند و زندگی‌شان به‌واسطه آن تغییر می‌کند.
یکی از تأثیرگذارترین تجربه‌ها برای من، نامه‌ای بود که از یکی از زندان‌ها به دستم رسید. زندانی‌ای که به فکر پایان دادن به زندگی خود بود، پس از آنکه همسرش یکی از کتاب‌هایم را به او هدیه داده بود، برایم نوشت که تصمیم گرفته یک بار دیگر به زندگی فرصت بدهد. آن نامه هنوز هم در خاطرم زنده است.

ـ در پایان، آیا نوشتن هنوز می‌تواند در جهانی که به نظر می‌رسد سرنوشتش را احمق‌ها تعیین می‌کنند، تفاوتی ایجاد کند؟

ـ شاید نویسنده نتواند تمام جهان را تغییر دهد، اما کتاب می‌تواند یک انسان را تغییر دهد. به همین دلیل هرگز از امید دست نمی‌کشم؛ اگر بتوانم فقط زندگی یک نفر را به سمت بهتر شدن تغییر دهم، برایم کافی است.