نقشونگار اموی عناصر تصویری را با شبکههای هندسی درهم آمیخته است؛ عناصری که در قالب آثاری با ظرافت بسیار در ساخت و پرداخت و کمال در اجرا جلوهگر شدهاند. این عناصر تصویری حضوری پررنگ در مجموعه عظیمی از قطعات شکسته دارند که از قصری موسوم به «قصر هشام» به دست آمدهاند؛ قصری که هیئتی باستانشناسی از بریتانیا در محوطه «خربه المفجر»، در شمال شهر اریحا، آن را کشف کرد.
این یافتهها در اصل به نوارهای تزئینی تعلق داشتهاند. اندازه آنها کوچک است و پیوندی ارگانیک با تزئینات معماری دارند که بستر شکلگیری آنها بوده است. این عناصر انواع گوناگونی دارند: برخی گیاهیاند، برخی جانوری و برخی انسانی. مجموعه جانوری از تنوع گونههای خود غنای چشمگیری دارد و انواع مختلف چارپایان، جانوران و پرندگان را در قالبهای هنری گوناگون در خود جای داده است.
این موجودات گوناگون، جوامع و امتهایی کامل را با ویژگیهای خاص خود تشکیل میدهند؛ چنانکه آیه قرآن نیز به آن اشاره دارد: «هیچ جنبندهای در زمین و هیچ پرندهای که با دو بال خود پرواز میکند نیست، مگر آنکه امتهایی همانند شما هستند...» (انعام، ۳۸).
طبری در تفسیر این آیه میگوید: «گمان مبرید که خداوند از آنچه انجام میدهید غافل است یا شما را به سبب اعمالتان کیفر نخواهد داد. چگونه ممکن است از کردار شما غافل باشد یا از مجازات شما چشم بپوشد، درحالیکه از کار هیچ موجودی که بر زمین میخزد، چه کوچک و چه بزرگ، و هیچ پرندهای که با دو بال خود در هوا پرواز میکند، غافل نیست؟ بلکه همه آنها را به گونهها و گروههای مختلف تقسیم کرده است؛ آنها نیز همانند شما شناخت دارند و در آنچه برایشان مقدر شده است، همانند شما رفتار میکنند و اعمالی که به سود یا زیانشان انجام میدهند، برایشان محفوظ میماند.»
این موجودات با گونهها و انواع مختلف خود در زمین زندگی میکنند و جهانهای گوناگونی را پدید میآورند. طبری در اینجا سخن یکی از تابعین را نقل میکند: «از ذره تا هر آنچه از جنبندگان خدا آفریده و از آن بزرگتر است.»
«ذره» به معنای مورچه است؛ کوچکترین موجود جنبنده. و «هر آنچه از جنبندگان بزرگتر از آن است» به همه حیوانات، خزندگان و پرندگانی اشاره دارد که بر سطح زمین حرکت میکنند. منظور از «انواع آفریدههای خدا» نیز گونهها و گروههای مختلفی است که خداوند آفریده و در تنوع و سرشت آنها آفرینش خود را به کمال رسانده است.
پرندگان در میان مجموعهای از قطعات شکسته بهدستآمده از «قصر هشام» حضور دارند. شاید کاملترین آنها قطعهای باشد که پرندهای شبیه کبوتر را نشان میدهد. پرنده از پهلو به تصویر کشیده شده و منقار خود را در خوشهای انگور فرو برده است. این خوشه از شبکهای هماهنگ از دانههای مرواریدمانند تشکیل شده که در مرکز هر یک سوراخی دایرهای، شبیه حلقهای ظریف و مینیاتوری، ایجاد شده است. کبوتر از این دانهها تغذیه میکند و چشم آن نیز در ترکیببندی اثر، به یکی از همین دانهها شباهت دارد.
سر پرنده را پوششی قوسدار از پرها میپوشاند. گردن فاقد جزئیات است و طوقی آن را دربر گرفته که بالای سینه به هم میرسد؛ سینه نیز همچون گردن از هرگونه جزئیات خالی است. در مقابل، بال و دم با پرهایشان نمایاناند؛ پرهایی که به تقسیمبندیهای هندسی و هماهنگ تبدیل شدهاند. بال به دو بخش تقسیم میشود: بخش بالایی با رشتهای از حلقههای بیضیشکل و همسان تزئین شده و بخش پایینی را ردیفی از خانههای افقی و موازی آراسته است. دم نیز از پشت این بال امتداد مییابد و خانههای افقی مشابهی آن را تزئین میکنند.
با پرنده دیگری نیز روبهرو میشویم که سرش از میان رفته است. در پشت آن، خوشهای مشابه دیده میشود که دانههای مرواریدمانندش این شباهت را نشان میدهند. بالای سینه، طوقی به شکل زنجیرهای از حلقههای دایرهای قرار دارد که مطابق با شیوه رایج در این مجموعه ساخته شده است. در مقابل، پرهای سینه به شبکهای از دایرههای فشرده و کنار هم تبدیل شدهاند. دم از پشت این شبکه امتداد مییابد و در قسمت بالایی آن، طوقی مشابه قرار گرفته است. بال روی این مجموعه گسترده شده و به دو شبکه تقسیم میشود. بخش بالایی را حلقههای دایرهای پوشاندهاند که از نظر ترکیببندی با حلقههای طوق سینه هماهنگاند. بخش پایینی نیز شامل پنج خانه است که هر یک با ردیفی از خطوط عمودی تزئین شدهاند؛ خطوطی که از نظر شکل به دندانههای شانه شباهت دارند.
در همین زمینه، قطعه سومی نیز خودنمایی میکند که ظاهراً اردکی را نشان میدهد. این پرنده نیز از پهلو به تصویر کشیده شده و سرش را به سمت بالا گرفته است. چشم دایرهای آن با مردمکی فرورفته در مرکز دیده میشود. گردنش بلند است و طوقی ساده به شکل رشتهای از دانههای ریز آن را میآراید. پرهای قسمت بالایی پشت نیز نمایاناند و از ردیفی از خانههای افقی و هماهنگ تشکیل شدهاند.
تصاویر چارپایان و جانوران گوناگوناند و شاید از نظر هنری زیباترین آنها پیکره شیری در حالت لمیده باشد؛ اثری که به تندیس کوچکی از یک قطعه سنگ شباهت دارد. شیر چنان به نظر میرسد که گویی در آستانه برخاستن است؛ حرکتی که از وضعیت دو پای جلویی آن پیداست. تناسب اندام بر اساس کالبدشناسی واقعگرایانه شکل گرفته است؛ مفاصل بدن نیز گواه این امرند.
سر شیر کاملاً نمایان است و اجزای چهرهاش وضوح دارند: چشمی بادامیشکل با مردمکی فرورفته در مرکز، بینی برجسته و دهانی بسته. پشت شیر صاف و هموار است و یالی بر آن قرار دارد که دستههای مو، گردن و قسمت بالایی سینه را میپوشانند. شیر بر پایهای تزئینشده ایستاده که شبکهای گیاهی از شاخههای مارپیچ و ظریف آن را آراسته است.
این حیوان در مجسمه دیگری نیز حضور دارد؛ در این اثر، چنان به نظر میرسد که در حال دریدن شکار خود است؛ شکاری که تنها پشت خالدارش از آن باقی مانده است. این پشت به شکل تودهای تزئینی درآمده که در آن بار دیگر شبکهای از حلقههای فشرده و کنار هم دیده میشود. در مقابل، سر شیر با آروارههای گشوده نمایان است و چشمهایش نیز از همان الگوی رایج در این مجموعه پیروی میکنند.
از میان جهان متنوع چارپایان و جانوران، مجسمهای نیز دیده میشود که موجودی شبیه گوساله را نشان میدهد. این حیوان از پهلو به تصویر کشیده شده و در حالتی کاملاً آرام زانو زده است؛ بیآنکه نشانی از حرکتی زنده در آن دیده شود. مفاصل بدن در اینجا ساختاری دگرگونشده و عمدتاً هندسی دارند. سر نیز در قالبی مشابه شکل گرفته و مردمکی دایرهای دارد که در مرکز آن حفرهای فرورفته ایجاد شده است.
بینی به سمت جلو امتداد یافته و سوراخی مشابه، منفذ بینی آن را مشخص میکند. دهان بسته به نظر میرسد و شکافی افقی و پهن، دو آرواره را از یکدیگر جدا میکند.
چارپایان، جانوران و پرندگان در نقشونگارهای اموی
این موجودات، جوامع و امتهایی کامل با ویژگیهای متمایز خود را تشکیل میدهند؛ مجموعه جانوری از تنوع گونهها و قالبهای هنری گوناگونی برخوردار است
مجسمههایی از مجموعه آثار نگهداریشده در «موزه راکفلر» در قدس شرقی که منشأ آنها «قصر هشام» در حومه اریحا است
چارپایان، جانوران و پرندگان در نقشونگارهای اموی
مجسمههایی از مجموعه آثار نگهداریشده در «موزه راکفلر» در قدس شرقی که منشأ آنها «قصر هشام» در حومه اریحا است
لم تشترك بعد
انشئ حساباً خاصاً بك لتحصل على أخبار مخصصة لك ولتتمتع بخاصية حفظ المقالات وتتلقى نشراتنا البريدية المتنوعة


