سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سقوط یک نظام سیاسی لزوماً به معنای تولد یک دولت نیست

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ
TT

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

مرح البقاعی در کتاب خود با عنوان «بعد نقطة التحول... من الثورة إلى سقوط بشار الأسد: خمسة عشر عاماً غيّرت سوريا والشرق الأوسط/ پس از نقطه عطف... از انقلاب تا سقوط بشار اسد: پانزده سالی که سوریه و خاورمیانه را تغییر داد»، که به زبان انگلیسی از سوی انتشارات «اسکای هورس» منتشر شده است، تنها پنجره‌ای به روی پانزده سال از تاریخ سوریه نمی‌گشاید، بلکه دریچه‌ای گسترده به یکی از سخت‌ترین و پیچیده‌ترین دوره‌های تاریخ منطقه نیز باز می‌کند. این سفری است که از درعا آغاز می‌شود؛ از همان لحظه‌ای که فریاد آزادی از خیابان‌های شهری کوچک در سوریه برخاست و به پژواکی تبدیل شد که سراسر منطقه را به لرزه درآورد. این سفر تا ۸ دسامبر ۲۰۲۴ ادامه می‌یابد؛ روزی که پرونده حاکمیت خاندان اسد بسته شد، بی‌آنکه پرسش‌های بزرگ سوریه نیز با آن به پایان برسد.
عنوان کتاب، به‌خودی‌خود، حاوی تناقضی تاریخی و عمیق است؛ زیرا «نقطه عطف» لزوماً پایان راه نیست، بلکه ممکن است لحظه آغاز دشوارترین بخش مسیر باشد. سقوط یک نظام سیاسی لزوماً به معنای تولد یک دولت نیست و پایان‌یافتن دوره‌ای از استبداد به‌تنهایی برای ساختن آینده‌ای مبتنی بر آزادی، عدالت و شهروندی کافی نیست... «سوریه میان پایان گذشته و آغاز آینده ایستاده است؛ با خاطره‌ای سنگین و چشم‌اندازی گشوده به احتمالاتی که همچنان سیاست، جغرافیا و تاریخ بر سر آن‌ها کشمکش دارند.»
نویسنده از ایوان تحلیل سرد به فاجعه سوریه نمی‌نگرد و به بازچینی رویدادها بر اساس توالی زمانی آن‌ها بسنده نمی‌کند... او از درون تجربه می‌نویسد؛ از جایگاه شاهدی که تحولات سرزمینش را دنبال کرده و دیده است که چگونه یک رؤیای جمعی می‌تواند در معرض آزمون‌های تاریخ قرار گیرد و چگونه اراده ملت‌ها با منافع قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی درهم می‌آمیزد، تا جایی که سرنوشت کشوری تمام‌عیار به صحنه منازعه‌ای تبدیل می‌شود که از مرزهای آن فراتر می‌رود... «سوریه صرفاً قطعه‌ای بر نقشه منافع بین‌المللی نیست، پرونده‌ای برای مذاکره که پایتخت‌ها آن را دست‌به‌دست کنند یا عددی در محاسبات جنگ‌ها و موازنه قدرت‌ها نیست. سوریه یک ملت است، با خاطره‌ها، خانه‌ها، نام‌ها، چهره‌ها و نسل‌هایی که بهای سنگینی پرداخته‌اند تا آینده همچنان اسیر گذشته نماند.»
در قلب این روایت، فوری‌ترین مسئله سوریه قرار دارد: چگونه می‌توان وطنی را از نو ساخت که از فرزندانش نخواهد برای تعلق‌داشتن به آن، شبیه یکدیگر باشند؟ و چگونه می‌توان از دولتی که معنای وطن را در انحصار خود گرفته بود، به دولتی گذر کرد که در آن وطن به‌طور برابر به همه شهروندانش تعلق داشته باشد؟ «وحدت واقعی سوریه با محو تفاوت‌هایش حفظ نمی‌شود، بلکه با پاسداری از تنوع آن استوار می‌ماند؛ با بازتولید ترس ساخته نمی‌شود، بلکه به بنیان‌نهادن پیمانی ملی نیاز دارد که کرامت انسان و حقوق او را، فارغ از هویت و وابستگی‌اش، به رسمیت بشناسد.»
شاید تأمل‌برانگیزترین نکته در این سفر آن باشد که «تاریخ برای ملت‌ها پایان‌هایی کامل و تمام‌شده رقم نمی‌زند. انقلاب‌ها تنها با آنچه سرنگون کرده‌اند سنجیده نمی‌شوند، بلکه باید دید پس از سقوط چه چیزی می‌توانند بنا کنند. آزادی لحظه‌ای گذرا از رهایی نیست، بلکه مسئولیتی سیاسی، اخلاقی و تاریخی است که به نهادهای عادلانه، شهروندی برابر، خاطره‌ای عاری از انتقام و آینده‌ای نیاز دارد که هیچ‌کس را کنار نگذارد.»
تصاویری که به گفته نویسنده این اثر را همراهی می‌کنند، بُعد دیگری به متن می‌افزایند؛ این تصاویر صرفاً مستندنگاری بصری سال‌های گذشته نیستند، بلکه گواهانی بر دورانی‌اند که سوری‌ها با تمام رؤیاها، شکست‌ها و فداکاری‌هایش زیسته‌اند. برخی تصاویر آنچه را زبان از بیانش ناتوان است، بازمی‌گویند و برخی چهره‌ها چکیده‌ای از تاریخ را در خود دارند که حتی مجلدات کامل نیز از گنجاندن آن ناتوان‌اند.
این کتاب در جوهر خود، نه مرثیه‌ای برای سوریه گذشته است و نه جشنی گذرا برای سقوط یک نظام؛ بلکه «تلاشی برای خواندن فاصله عظیم میان رؤیا و واقعیت، میان انقلاب و دولت، و میان آزادسازی سرزمین و آزادسازی انسان» است. این کتاب یادآوری می‌کند که سرزمین‌ها ممکن است بشکنند و نظام‌های سیاسی، حوزه‌های نفوذ و موازنه قدرت‌های پیرامونشان تغییر کنند، اما حق آن‌ها برای آغاز دوباره از میان نمی‌رود... «سوریه‌ای که پس از پانزده سال آتش بیرون آمده، تنها به تاریخی که درباره‌اش نوشته شود نیاز ندارد؛ بلکه به آینده‌ای نیازمند است که به دست همه فرزندانش نوشته شود.» و «سقوط استبداد ممکن است دروازه تاریخ را بگشاید، اما تنها ساختن آزادی است که به تاریخ معنا می‌بخشد»؛ چنان‌که در کتاب آمده است.



سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ
TT

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

سوریه میان رنج انقلاب و احتمالات تاریخ

مرح البقاعی در کتاب خود با عنوان «بعد نقطة التحول... من الثورة إلى سقوط بشار الأسد: خمسة عشر عاماً غيّرت سوريا والشرق الأوسط/ پس از نقطه عطف... از انقلاب تا سقوط بشار اسد: پانزده سالی که سوریه و خاورمیانه را تغییر داد»، که به زبان انگلیسی از سوی انتشارات «اسکای هورس» منتشر شده است، تنها پنجره‌ای به روی پانزده سال از تاریخ سوریه نمی‌گشاید، بلکه دریچه‌ای گسترده به یکی از سخت‌ترین و پیچیده‌ترین دوره‌های تاریخ منطقه نیز باز می‌کند. این سفری است که از درعا آغاز می‌شود؛ از همان لحظه‌ای که فریاد آزادی از خیابان‌های شهری کوچک در سوریه برخاست و به پژواکی تبدیل شد که سراسر منطقه را به لرزه درآورد. این سفر تا ۸ دسامبر ۲۰۲۴ ادامه می‌یابد؛ روزی که پرونده حاکمیت خاندان اسد بسته شد، بی‌آنکه پرسش‌های بزرگ سوریه نیز با آن به پایان برسد.
عنوان کتاب، به‌خودی‌خود، حاوی تناقضی تاریخی و عمیق است؛ زیرا «نقطه عطف» لزوماً پایان راه نیست، بلکه ممکن است لحظه آغاز دشوارترین بخش مسیر باشد. سقوط یک نظام سیاسی لزوماً به معنای تولد یک دولت نیست و پایان‌یافتن دوره‌ای از استبداد به‌تنهایی برای ساختن آینده‌ای مبتنی بر آزادی، عدالت و شهروندی کافی نیست... «سوریه میان پایان گذشته و آغاز آینده ایستاده است؛ با خاطره‌ای سنگین و چشم‌اندازی گشوده به احتمالاتی که همچنان سیاست، جغرافیا و تاریخ بر سر آن‌ها کشمکش دارند.»
نویسنده از ایوان تحلیل سرد به فاجعه سوریه نمی‌نگرد و به بازچینی رویدادها بر اساس توالی زمانی آن‌ها بسنده نمی‌کند... او از درون تجربه می‌نویسد؛ از جایگاه شاهدی که تحولات سرزمینش را دنبال کرده و دیده است که چگونه یک رؤیای جمعی می‌تواند در معرض آزمون‌های تاریخ قرار گیرد و چگونه اراده ملت‌ها با منافع قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی درهم می‌آمیزد، تا جایی که سرنوشت کشوری تمام‌عیار به صحنه منازعه‌ای تبدیل می‌شود که از مرزهای آن فراتر می‌رود... «سوریه صرفاً قطعه‌ای بر نقشه منافع بین‌المللی نیست، پرونده‌ای برای مذاکره که پایتخت‌ها آن را دست‌به‌دست کنند یا عددی در محاسبات جنگ‌ها و موازنه قدرت‌ها نیست. سوریه یک ملت است، با خاطره‌ها، خانه‌ها، نام‌ها، چهره‌ها و نسل‌هایی که بهای سنگینی پرداخته‌اند تا آینده همچنان اسیر گذشته نماند.»
در قلب این روایت، فوری‌ترین مسئله سوریه قرار دارد: چگونه می‌توان وطنی را از نو ساخت که از فرزندانش نخواهد برای تعلق‌داشتن به آن، شبیه یکدیگر باشند؟ و چگونه می‌توان از دولتی که معنای وطن را در انحصار خود گرفته بود، به دولتی گذر کرد که در آن وطن به‌طور برابر به همه شهروندانش تعلق داشته باشد؟ «وحدت واقعی سوریه با محو تفاوت‌هایش حفظ نمی‌شود، بلکه با پاسداری از تنوع آن استوار می‌ماند؛ با بازتولید ترس ساخته نمی‌شود، بلکه به بنیان‌نهادن پیمانی ملی نیاز دارد که کرامت انسان و حقوق او را، فارغ از هویت و وابستگی‌اش، به رسمیت بشناسد.»
شاید تأمل‌برانگیزترین نکته در این سفر آن باشد که «تاریخ برای ملت‌ها پایان‌هایی کامل و تمام‌شده رقم نمی‌زند. انقلاب‌ها تنها با آنچه سرنگون کرده‌اند سنجیده نمی‌شوند، بلکه باید دید پس از سقوط چه چیزی می‌توانند بنا کنند. آزادی لحظه‌ای گذرا از رهایی نیست، بلکه مسئولیتی سیاسی، اخلاقی و تاریخی است که به نهادهای عادلانه، شهروندی برابر، خاطره‌ای عاری از انتقام و آینده‌ای نیاز دارد که هیچ‌کس را کنار نگذارد.»
تصاویری که به گفته نویسنده این اثر را همراهی می‌کنند، بُعد دیگری به متن می‌افزایند؛ این تصاویر صرفاً مستندنگاری بصری سال‌های گذشته نیستند، بلکه گواهانی بر دورانی‌اند که سوری‌ها با تمام رؤیاها، شکست‌ها و فداکاری‌هایش زیسته‌اند. برخی تصاویر آنچه را زبان از بیانش ناتوان است، بازمی‌گویند و برخی چهره‌ها چکیده‌ای از تاریخ را در خود دارند که حتی مجلدات کامل نیز از گنجاندن آن ناتوان‌اند.
این کتاب در جوهر خود، نه مرثیه‌ای برای سوریه گذشته است و نه جشنی گذرا برای سقوط یک نظام؛ بلکه «تلاشی برای خواندن فاصله عظیم میان رؤیا و واقعیت، میان انقلاب و دولت، و میان آزادسازی سرزمین و آزادسازی انسان» است. این کتاب یادآوری می‌کند که سرزمین‌ها ممکن است بشکنند و نظام‌های سیاسی، حوزه‌های نفوذ و موازنه قدرت‌های پیرامونشان تغییر کنند، اما حق آن‌ها برای آغاز دوباره از میان نمی‌رود... «سوریه‌ای که پس از پانزده سال آتش بیرون آمده، تنها به تاریخی که درباره‌اش نوشته شود نیاز ندارد؛ بلکه به آینده‌ای نیازمند است که به دست همه فرزندانش نوشته شود.» و «سقوط استبداد ممکن است دروازه تاریخ را بگشاید، اما تنها ساختن آزادی است که به تاریخ معنا می‌بخشد»؛ چنان‌که در کتاب آمده است.


«فرانسه تسلیم‌ناپذیر» تاریخ‌ساز می‌شود؛ چگونه یک برنامه سیاسی به پرفروش‌ترین کتاب تبدیل شد؟

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)
کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)
TT

«فرانسه تسلیم‌ناپذیر» تاریخ‌ساز می‌شود؛ چگونه یک برنامه سیاسی به پرفروش‌ترین کتاب تبدیل شد؟

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)
کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)

کتاب «آینده مشترک ما» (L’Avenir en commun)، منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (La Dispute)، یک مانیفست سیاسی استثنایی و پدیده‌ای بی‌سابقه در عرصه انتخاباتی و ادبی فرانسه به شمار می‌رود.
این اثر دیگر صرفاً یک جزوه حزبی یا بیانیه انتخاباتی گذرا نیست؛ بلکه به رویدادی عمومی تبدیل شده که رکوردها را شکسته و در صدر فهرست پرفروش‌ترین کتاب‌ها در کتاب‌فروشی‌های فرانسه قرار گرفته است. به این ترتیب، برای نخستین‌بار در تاریخ فرانسه، یک کتاب حاوی برنامه سیاسی به پدیده‌ای عامه‌پسند و پرفروش (Best-seller) تبدیل شده و نخستین چاپ آن، شامل ۸۰ هزار نسخه، بلافاصله پس از عرضه به بازار به فروش رفته است.

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت» (آ.اف.پ)

این استقبال کم‌نظیر، رابطه شهروند فرانسوی با برنامه‌های مکتوب را از نو تعریف می‌کند و چشم‌انداز جنبش «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» (LFI) به رهبری بنیان‌گذار آن، ژان‌لوک ملانشون، را به‌عنوان جایگزینی ساختاری و فراگیر برای نظام حکمرانی کنونی، در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۷، مطرح می‌سازد؛ چشم‌اندازی که مجموعه‌ای از تصمیم‌ها را برای گسست از سیاست‌های لیبرالی مسلط بر کاخ الیزه در دهه گذشته پیشنهاد می‌کند.

ژان‌لوک ملانشون، بنیان‌گذار جنبش «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» (آ.اف.پ)

فلسفه نقطه عزیمت و زمان‌بندی مبتنی بر «وضعیت اضطراری»

نسخه کنونی کتاب بر پایه طرحی فکری و جامع شکل گرفته که با دقت تدوین شده تا از چارچوب سنتی برنامه‌های چپ کلاسیک فراتر برود. متن این اثر به ۶ بخش اصلی تقسیم شده که در قالب ۲۳ فصل و ۱۱۱ واحد تفصیلی تنظیم شده‌اند و بیش از هزار اقدام جزئی (۱۰۶۹ تدبیر مشخص) را در بر می‌گیرند؛ اقداماتی که بازبینی و تنظیم شده‌اند تا برنامه‌ای کامل و پایدار برای اداره کشور ارائه دهند.
زمان رونمایی از این مجموعه گسترده برنامه‌ها نیز تصادفی نبود؛ بلکه هم‌زمان با گردهمایی‌های گسترده مردمی در حومه پاریس صورت گرفت که مسئول برنامه، کلمنس گته، و هماهنگ‌کننده کل، مانوئل بومبار، آن‌ها را هدایت کردند تا بر وجه مردمی این طرح تأکید کنند.
رویکرد تحلیلی متن از تشخیص بحران تمدنی و اجتماعی آغاز می‌شود و از تمایل جنبش برای اعلام فوری «وضعیت اضطراری اجتماعی» سخن می‌گوید. این رویکرد همچنین بر راهبرد استفاده از فرمان‌های فوری ریاست‌جمهوری برای اجرای تصمیم‌های ضروری اقتصادی تکیه دارد؛ اقدامی با هدف عبور از بوروکراسی سنتی پارلمانی در مواجهه با بازارهای مالی.

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت»

انقلاب اجتماعی در دستمزدها و طراحی دوباره نظام بازنشستگی

در صدر تحولات ملموس این برنامه، بخش اجتماعی و حمایت از قدرت خرید قرار دارد که سنگ‌بنای دکترین سیاسی کتاب «آینده مشترک ما» محسوب می‌شود. کتاب به وعده‌های مبهم بسنده نمی‌کند، بلکه مجموعه‌ای از تصمیم‌های جسورانه و قاطع را در دستور کار قرار می‌دهد که مهم‌ترین آن‌ها افزایش حداقل دستمزد (SMIC) به حدود ۱۷۰۰ یورو خالص است؛ اقدامی که با هدف اصلاح نابسامانی‌های ناشی از تورم پیشنهاد شده است.
این تصمیم با لغو قوانین بحث‌برانگیز بازنشستگی و بازگشت قطعی به گزینه بازنشستگی در ۶۰ سالگی همراه می‌شود.
این چشم‌انداز اجتماعی با ارزیابی دوباره و فراگیر جایگاه خدمات عمومی، ارائه حمایت گسترده از خانواده‌های تک‌سرپرست و نیز استقرار اصل پوشش همگانی درمانی تکمیل می‌شود؛ اصلی که تضمین می‌کند دولت تمام هزینه‌های درمان شهروندان را بازپرداخت کند. مجموعه این اقدامات، چارچوبی یکپارچه برای بازتوزیع ثروت و حمایت از آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه فراهم می‌آورد.

ژان‌لوک ملانشون، بنیان‌گذار جنبش «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» (آ.اف.پ)

برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه زیست‌محیطی و ترسیم دوباره نقشه مناطق

کتاب فضای گسترده‌ای را به آنچه «برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه زیست‌محیطی» نامیده می‌شود اختصاص داده است؛ مفهومی که از حفاظت سنتی طبیعت فراتر می‌رود و به بازسازی کامل ساختار اداری و جغرافیایی جمهوری فرانسه می‌انجامد.
این برنامه پیشنهاد می‌کند تقسیم‌بندی‌های سنتی با آنچه «مناطق بوم‌شناختی» نامیده می‌شود جایگزین شوند؛ مناطقی که مرزهای طبیعی و منابع حیاتی، مانند مسیر رودخانه‌ها و حوزه‌های کشاورزی، مبنای تعیین آن‌هاست. هدف از این طرح، فراهم‌کردن امکان سازگاری مستقیم مناطق مسکونی با تغییرات اقلیمی و دستیابی به حاکمیت غذایی است.
این تحول ساختاری بنیادین با پایبندی حزب به راهبرد خود برای کنارگذاشتن تدریجی و کامل انرژی هسته‌ای و سوخت‌های فسیلی و جایگزین‌کردن آن‌ها با انرژی‌های تجدیدپذیر همراه است. همچنین تأسیس وزارتخانه‌ای جدید برای تولید مواد غذایی پیشنهاد شده که وظیفه آن نظارت بر پایبندی شرکت‌ها به استانداردهای زیست‌محیطی و پیوندزدن حمایت‌های دولتی با میزان رعایت الزامات حفاظت از طبیعت است.

اقتصادی در تقابل با بازارهای مالی و سلاح «حق مصادره»

جهت‌گیری‌های مالی این برنامه به دلیل جسارت و حمله مستقیم آن به تمرکز ثروت و به چالش کشیدن نظام مالی جهانی، بحث‌های گسترده‌ای برانگیخته است.
این برنامه بر تزریق بیش از صد میلیارد یورو به خزانه دولت از طریق استقرار نظام مالیاتی تصاعدی سخت‌گیرانه برای صاحبان درآمدهای بالا و ثروت شرکت‌های بزرگ حساب می‌کند. این رویکرد از ایده‌های مطرح‌شده در سطح بین‌المللی درباره مالیات‌ستانی از ثروتمندان برای تأمین مالی عادلانه خدمات عمومی الهام گرفته است.
برای تضمین استقلال تصمیم‌گیری اقتصادی از نوسانات بازارها، برنامه پیشنهاد می‌کند یک مجموعه بانکی عمومی و مستقل تأسیس شود که به‌طور انحصاری تأمین مالی پروژه‌های سرمایه‌گذاری بلندمدت مرتبط با گذار زیست‌محیطی را بر عهده بگیرد.
متن همچنین بندی انقلابی دارد که به دولت «حق استثنایی مصادره» کارخانه‌ها و مؤسسات تولیدی حیاتی را اعطا می‌کند؛ در صورتی که دولت تشخیص دهد شیوه اداره آن‌ها امنیت ملی یا منافع عالی جامعه را به خطر می‌اندازد.

مهار هوش مصنوعی و تأسیس جمهوری ششم

این متن از تحولات شتابان فناوری و قانون اساسی نیز غافل نمانده است. کتاب فصلی کامل را به قانون‌گذاری و حکمرانی هوش مصنوعی اختصاص داده و خواستار ایجاد یک مأموریت عالی ملی و نهادی نظارتی برای تنظیم بازار و اطمینان از ایمنی سامانه‌های هوشمند پرخطر شده است.
این برنامه در اقدامی با ابعاد فلسفی، خواستار ممنوعیت کامل فناوری‌های هوش مصنوعی است که با هدف شبیه‌سازی روابط عاطفی با انسان‌ها طراحی شده‌اند؛ اقدامی برای محافظت از بافت اجتماعی در برابر بیگانگی ناشی از فناوری.
در عرصه سیاسی و نهادی نیز بخش مربوط به قانون اساسی حامل بلندپروازی‌ای بنیادین است که در پی پایان‌دادن به نظام ریاست‌جمهوری کنونی و تأسیس «جمهوری ششم» است. این برنامه خواستار تشکیل یک مجلس مؤسسان برای تدوین قانون اساسی جدید بر پایه ایده «حاکمیت دائمی مردم» شده است.
همچنین استقرار نظام کامل انتخابات تناسبی در انتخابات پارلمانی را برای تضمین نمایندگی عادلانه همه جریان‌های فکری پیشنهاد می‌کند و خواستار فعال‌سازی ابزارهای دموکراسی مستقیم است تا مردم بتوانند قوانین را تصویب کنند و مسئولان را از مقام خود برکنار سازند.

کتاب «آینده مشترک ما» منتشرشده از سوی انتشارات فرانسوی «لا دیسپوت»

چگونه یک برنامه سیاسی به پدیده‌ای ادبی و مردمی تبدیل شد؟

راز تبدیل این کتاب به نخستین اثر از نوع خود در تاریخ فرانسه، از نظر سرعت انتشار عمومی، در شیوه منحصربه‌فرد تدوین و قیمت‌گذاری حساب‌شده آن نهفته است.
این برنامه پشت درهای بسته نوشته نشده، بلکه حاصل فرایندی مشارکتی و گسترده است که بیش از ۲۴ هزار مشارکت شهروندی را در بر گرفته و در کنار آن، جلسات استماع فشرده‌ای با اتحادیه‌های کارگری، انجمن‌ها، کارشناسان فکری و متخصصان محیط‌زیست برگزار شده است.
این احساس تعلق جمعی به محتوای کتاب باعث شده هزاران شهروند و جوان آن را نه‌فقط برای مطالعه شخصی، بلکه برای هدیه‌دادن و انتشار آن به‌عنوان ابزاری برای اقناع مستقیم سیاسی خریداری کنند.
عوامل هوشمندانه دیگری نیز در زمینه عرضه کتاب به این استقبال کمک کرده‌اند؛ از جمله قیمت بسیار پایین و مردمی آن که تنها ۴٫۹ یورو تعیین شده و موانع مالی را از میان برداشته و دسترسی همه اقشار اجتماعی به آن را ممکن ساخته است.
هجوم مردم به کتاب‌فروشی‌ها و خالی‌شدن قفسه‌ها از موجودی نشان می‌دهد که این کتاب از یک متن سیاسی صرف فراتر رفته و به سندی نمادین از مقاومت اجتماعی و امید به آنچه نویسندگان و هوادارانش «زندگی بهتر» در فرانسه جدید می‌نامند، تبدیل شده است.


«طرح فرار مکرون»… پشت‌پرده‌های محرمانه در دژهای الیزه

امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری فرانسه، در محاصره افسران پلیس، هنگام بازدید از شهر مارسی در ۲۶ اکتبر (آ.اف.پ)
امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری فرانسه، در محاصره افسران پلیس، هنگام بازدید از شهر مارسی در ۲۶ اکتبر (آ.اف.پ)
TT

«طرح فرار مکرون»… پشت‌پرده‌های محرمانه در دژهای الیزه

امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری فرانسه، در محاصره افسران پلیس، هنگام بازدید از شهر مارسی در ۲۶ اکتبر (آ.اف.پ)
امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری فرانسه، در محاصره افسران پلیس، هنگام بازدید از شهر مارسی در ۲۶ اکتبر (آ.اف.پ)

در راهروهای تاریکی که به زیرزمین کاخ الیزه منتهی می‌شوند، جایی که نور روز به آن راه ندارد و صداهای پرهیاهوی پاریس در آن محو می‌شوند، سکوتی از جنس دیگر حاکم است؛ سکوت مردان و زنانی که در خطوط پشتی برای حفاظت از جمهوری فرانسه ایستاده‌اند.
تصادفی نبود که هم‌زمان با انتشار کتابی تحقیقی با عنوان «ارتش سایه‌های جدید» (La Nouvelle Armée des ombres)، به قلم سه تن از برجسته‌ترین روزنامه‌نگاران تحقیقی پایگاه تخصصی امور اطلاعاتی «اینتلیجنس آنلاین»، یعنی پیر گاستینو، آنتوان ایزامبار و فرانک رنو، صحنه سیاسی و امنیتی فرانسه ملتهب شد.
این اثر که اواخر اکتبر گذشته به‌تازگی منتشر شد، صرفاً گزارشی گذرا نبود، بلکه به‌سرعت به سندی تشریحی و به‌شدت حساس تبدیل شد که نگرانی‌های بزرگ خواب را از چشمان نخبگان حاکم و رهبران نهادهای حاکمیتی در کشوری ربوده است که بر بستری ملتهب از قطبی‌شدن اجتماعی و سیاسی قرار دارد.
این سه روزنامه‌نگار موفق شده‌اند به پشت دیوارهای قطور «دولت پنهان» در فرانسه نفوذ کنند و از طرح‌های راهبردی بسیار محرمانه و پیچیده‌ای پرده بردارند که پشت درهای بسته تدوین شده‌اند.

روی جلد کتاب تحقیقی «ارتش سایه‌های جدید» (انتشارات آلبین میشل)

این گزارش با جسارتی کم‌سابقه آشکار می‌کند که دستگاه‌های اطلاعاتی فرانسه، در شاخه‌های مختلف امنیتی و نظامی خود، دیگر به نظارت بر تهدیدهای کلاسیک خارجی یا تعقیب شبکه‌های تروریستی فرامرزی بسنده نمی‌کنند، بلکه اکنون جهت‌گیری و تجهیزات حساس خود را به‌سوی داخل کشور معطوف کرده‌اند.
نویسندگان تصویری سینمایی و تیره از سناریوهای آشوب فراگیر ترسیم می‌کنند که نخبگان نظامی به‌طور منظم برای مقابله با آن‌ها تمرین می‌کنند؛ از شبح حملات سایبری فلج‌کننده علیه تأسیسات حیاتی گرفته تا فرضیه قطع کامل و سراسری شبکه‌های برق و ارتباطات و سرانجام شبیه‌سازی وقوع ناآرامی‌های مسلحانه و شورش مدنی خارج از کنترل در خیابان‌های پاریس، پایتختی که به ناز و نعمت خو گرفته است.

امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری فرانسه (آ.اف.پ)

راهبرد خفه‌کردن شورش و بازگشت به عصر رادیو

جزئیات این گزارش از مرز پیش‌بینی‌های امنیتی متعارف فراتر می‌رود. کتاب از طرحی اضطراری، بسیار محرمانه و سخت‌گیرانه پرده برمی‌دارد که رئیس پلیس پاریس با هماهنگی فرماندهان ارشد نظامی تدوین کرده است.
هدف این طرح، استقرار فوری و گسترده نیروهای کمکی امنیتی و یگان‌های زبده زرهی در اطراف ساختمان‌های حاکمیتی و مراکز حساس قدرت است تا با سناریوهایی نظیر قیام مسلحانه گسترده یا حملات هماهنگ داخلی با هدف فلج‌کردن ارکان دولت مقابله شود.
ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. گزارش از تمرین‌های سختی پرده برمی‌دارد که نیروهای حساس دولتی و دستگاه‌های اطلاعاتی برای یادگیری شیوه فعالیت و برقراری ارتباط بدون اتکا به فناوری‌های مدرن پشت سر می‌گذارند.
این افراد می‌آموزند که چگونه بدون تلفن‌های هوشمند و شبکه اینترنت بحران‌ها را مدیریت کنند و در صورت لزوم، به‌طور کامل به ابزارهای ارتباطی سنتی و امواج رادیویی رمزگذاری‌شده‌ای متکی شوند که به چند دهه پیش بازمی‌گردند؛ تمهیدی برای مقابله با حملات سایبری فراگیری که می‌تواند زیرساخت دیجیتال کشور را به‌طور کامل از کار بیندازد.

امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری فرانسه، در حال ریاست جلسه‌ای در کاخ الیزه، ۱۸ اکتبر (آ.اف.پ)

در زیرزمین؛ طرح فرار مکرون و نبرد برای بقا

در سایه این تهدیدهای فرضی که گام‌به‌گام به واقعیت نزدیک‌تر می‌شوند، کتاب با اتکا به اسناد و شهادت‌های دست‌اول مقام‌های امنیتی سابق و کنونی، ما را به سفری جزئی‌نگر می‌برد تا سازوکار طرح‌های اضطراری در بالاترین سطح را برای حفاظت از نماد و جوهره دولت، یعنی امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری، آشکار کند.
این گزارش روزنامه‌نگارانه ما را به پشت دیوارهای زراندود کاخ الیزه می‌برد؛ به‌طور مشخص به اعماق استحکام‌یافته زیرزمین، جایی که پناهگاه هسته‌ای مشهور موسوم به «پست ژوپیتر» (Poste Jupiter) قرار دارد؛ مرکز عصبی‌ای که در دشوارترین شرایط، امور دفاعی و بازدارندگی از آنجا مدیریت می‌شود.
اما طرح‌های امنیتی به پناه‌گرفتن در این پناهگاه بتنی مستحکم در زیر کاخ الیزه محدود نمی‌شوند. کتاب بخش گسترده‌ای را به جزئیات طرح محرمانه و بسیار پیچیده تخلیه رئیس‌جمهوری اختصاص داده است؛ طرحی که برای حفاظت از او در صورت موفقیت جمعیت خشمگین معترضان در عبور از حصارهای کاخ و محاصره مراکز قدرت، به‌روزرسانی شده و در عمل نیز مورد آزمایش قرار گرفته است.
بر اساس این طرح، رئیس‌جمهوری از مسیرهای جایگزین و کاملاً پنهانی به خارج از پاریس منتقل می‌شود و به پناهگاه‌ها و پایگاه‌های نظامی مجهزی در مناطق مختلف فرانسه می‌رود تا تداوم رهبری کشور تضمین شود.
این طرح‌ها که پیش‌تر صرفاً فرضیه‌هایی برگرفته از میراث جنگ سرد به نظر می‌رسیدند، اکنون برای مقابله با خطر فروپاشی امنیت داخلی و جنگ‌های ترکیبی فعال شده‌اند؛ جنگ‌هایی که حملات سایبری خارجی را با ناآرامی‌های امنیتی و تهدیدهای هسته‌ای داخلی درهم می‌آمیزند.

امانوئل مکرون، رئیس‌جمهوری فرانسه، در دیدار با شماری از نیروهای پلیس در مارسی، ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (آسوشیتدپرس)

صندوق‌های سیاه برای احیای سلول‌های جنگ سرد

شاید خطرناک‌ترین بخش افشاگری این سه روزنامه‌نگار تحقیقی، تلاش‌های دولت پنهان برای احیای شبکه‌ها و هسته‌های خفته‌ای باشد که مستقیماً از میراث جنگ سرد الهام گرفته‌اند. کتاب فاش می‌کند که این شبکه‌های مخفی، دور از نظارت پارلمان و از طریق صندوق‌های سرمایه‌گذاری سیاه وابسته به دولت تأمین مالی و تجهیز می‌شوند. هدف از ایجاد آن‌ها تضمین وجود ساختاری جایگزین و نامرئی برای فرماندهی است؛ ساختاری که در صورت فروپاشی دولت مرکزی یا فلج‌شدن کامل پایتخت، بتواند اداره کشور و تداوم حیات آن را بر عهده بگیرد.
پاسخ به این پرسش که راز این آماده‌باش و انتخاب دقیقاً چنین مقطع حساسی چیست، در افق سیاسی نزدیک فرانسه نهفته است؛ به‌طور مشخص، انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۷.
دستگاه‌های امنیتی و نظامی فرانسه در قبال پیامدهای این رویداد دموکراتیک، با نگرانی فزاینده‌ای روبه‌رو هستند. گزارش‌های اطلاعاتی داخلی از نگرانی‌های جدی درباره شکاف عمیق اجتماعی حکایت دارند؛ شکافی که در صورت به قدرت رسیدن نیروهای سیاسی افراطی، چه از راست افراطی و چه از چپ افراطی، و تغییر ناگهانی جهت‌گیری سیاسی کشور، ممکن است به خیزش گسترده مردمی یا درگیری‌های داخلی وسیع منجر شود.

قلم‌های افشاگر و تناقض نهفته در عنوانی کلاسیک

نمی‌توان این اثر جنجالی را از پیشینه حرفه‌ای سه نویسنده آن جدا دانست. پیر گاستینو، آنتوان ایزامبار و فرانک رنو نمایندگان نسل قدیمی روزنامه‌نگاری تحقیقی فرانسه‌اند؛ نسلی که در کاوش اسرار سازمان‌های اطلاعاتی و جهان پنهان تخصص یافته و سابقه‌ای طولانی در کالبدشکافی شبکه‌های جاسوسی و نفوذهای سایبری دارد. آن‌ها پیش‌تر نیز با انتشار گزارش‌های تحقیقی متعددی، از جمله کتاب مشهورشان «فرانسه تحت جاسوسی»، جنجال و بحث‌های فراوانی برانگیخته‌اند.
نویسندگان در این مرحله، هوشمندانه عنوانی را برگزیده‌اند که میراث تاریخی سنگینی را با خود حمل می‌کند و به‌طور ضمنی به رمان کلاسیک مشهور «ارتش سایه‌ها» اشاره دارد؛ اثری که ژوزف کسل در سال ۱۹۴۳، در جریان جنگ جهانی دوم، برای ثبت مبارزات مقاومت فرانسه علیه نازیسم نوشت.
اما تناقض در مفاهیم نهفته است: درحالی‌که «ارتش سایه‌های قدیم» برای بازپس‌گیری جمهوری با دشمنی خارجی و اشغالگر می‌جنگید، «ارتش سایه‌های جدید» امروز خود را در برابر دشمنی نامرئی بسیج می‌بیند که از دل خود جامعه سر برمی‌آورد. اکنون مأموریت مقدسی که بر دوش مردان سایه در دستگاه‌های اطلاعاتی و ارتش گذاشته شده، حفاظت از جمهوری در برابر خطرات تجزیه داخلی و خودکشی سیاسی و تضمین پابرجاماندن نهادهاست؛ فارغ از اینکه صندوق‌های رأی چه کسی را به‌عنوان ساکن جدید کاخ الیزه به بالکن آن خواهند آورد.