اختلاف بر سر ناکامی احمد راشدی، کارگردان الجزایری، در بازدید از خانه عبدالحلیم حافظ، خواننده فقید مصری، در قاهره، به مناقشهای علنی با خانواده «عندلیب» تبدیل شده است؛ مناقشهای که به زیر سؤال بردن استحکام رابطه میان آن دو و نیز اصل وجود پروژه فیلم «نه» کشیده شده است؛ فیلمی که راشدی تأکید میکند پیش از درگذشت این خواننده مصری، آماده کارگردانی آن بوده است.
در میانه بیانیهای خانوادگی که کارگردان را به خدشهدار کردن زندگی و خاطره هنری عندلیب متهم میکند و شهادتهایی از سوی سینماگران که از روایت او دفاع میکنند، اختلافی بالا گرفته که پرسشهایی فراتر از یک اتفاق گذرا مطرح میکند: چه کسی مالک روایت تاریخ هنری است؟ آیا خویشاوندی به صاحباختیار حافظه دیگران تبدیل میشود؟
این بحران پس از تجلیل از راشدی در چهلوهفتمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم قاهره، در روز پنجشنبه، آغاز شد. کارگردان الجزایری در نظر داشت از خانهای دیدن کند که به گفته خودش، عبدالحلیم هنگام آمادهسازی فیلم «نه» که قرار بود با یکدیگر بسازند، در آن از او پذیرایی میکرد. اما حضور محمد سفیان براح، سفیر الجزایر در مصر، پس از پایان مراسم تجلیل در تالار اپرای قاهره برای همراهی راشدی به سفارت، مانع انجام این بازدید شد؛ بازدیدی که از پیش هماهنگ شده بود.
ماجرا به گلایه از یک قرار ملاقات ازدسترفته محدود نماند. محمد شبانه، فرزند برادر عبدالحلیم، بیانیهای منتشر کرد و در آن از انجام نشدن این بازدید انتقاد کرد. او سپس روایت راشدی درباره رابطهاش با عندلیب و پروژه مشترک فیلم را زیر سؤال برد.
شبانه در این بیانیه اعلام کرد عمویش تنها دو بار با کارگردان الجزایری دیدار کرده بود و هر دو ملاقات با هدف آشنایی و ارزیابی امکان همکاری با او صورت گرفته بود. به گفته او، عبدالحلیم پس از آنکه متوجه شد «راشدی برای همکاری با او مناسب نیست»، تمایلی به ادامه پروژه نشان نداد. او افزود عکسهایی که آن دو را کنار هم نشان میدهد، از دو یا سه عکس بیشتر نیست و تأکید کرد متوقف شدن فیلم ارتباطی با درگذشت یا بیماری عندلیب نداشته است.
این بیانیه پا را از این هم فراتر گذاشت و اعلام کرد خانواده در واکنش به آنچه ادعاهایی درباره زندگی و خاطره عبدالحلیم حافظ توصیف کرد، اقدامات قانونی را آغاز خواهد کرد. به این ترتیب، موضوع دیگر صرفاً اختلاف بر سر جزئیات یک پروژه قدیمی نبود، بلکه به رویاروییای تبدیل شد که اتهاماتی درباره اعتبار و تاریخچه شخصی و هنری دو طرف را در بر میگرفت.
طارق الشناوی، منتقد هنری، در واکنش به این موضوع گفت بیانیه شبانه «شتابزده و گمراهکننده» است. او با طرح این پرسش که سخنان راشدی چه توهینی در خود داشته است، به «الشرق الأوسط» گفت: «شبانه هنگام درگذشت عبدالحلیم در سال ۱۹۷۷ هنوز پنج سالش هم نشده بود؛ پس چگونه میتواند درباره جزئیات رابطهای که شاهد مستقیم آن نبوده، با قاطعیت اظهارنظر کند؟»
الشناوی تأکید کرد رابطه راشدی و عندلیب نزدیک و صمیمانه بوده و پروژه «نه» نیز واقعاً وجود داشته است. او توضیح داد فیلمنامه را حسن فؤاد بر اساس داستانی از مصطفی امین، روزنامهنگار، نوشته بود.
این منتقد مصری برای دفاع از روایت راشدی به فیلم مستندی اشاره کرد که او پس از درگذشت عبدالحلیم با عنوان «آواز وداع» ساخت و در آن تصاویری را گنجاند که در پاریس از خواننده فقید گرفته بود. به اعتقاد او، وجود این تصاویر، روایت کارگردان درباره رابطهاش با هنرمند فقید را تأیید میکند.

او همچنین خاطرنشان کرد که راشدی در دو سال پایانی زندگی عندلیب به او نزدیک بود و چند روز پیش از درگذشتش، در لندن به دیدارش رفت. الشناوی تلاش برای کماهمیت جلوه دادن این رابطه را مورد انتقاد قرار داد و هشدار داد که نباید «صرفاً به دلیل نسبت خانوادگی وارثان با هنرمندان، آنان را صاحب حرف آخر درباره تمام جنبههای تاریخ زندگی آن هنرمندان بدانیم».
از سوی دیگر، محمد شبانه بر روایت خانواده پافشاری کرد و به «الشرق الأوسط» گفت از پدرش شنیده است که دوستان عبدالحلیم، راشدی را برای کارگردانی فیلم به او پیشنهاد کرده بودند. به گفته او، عندلیب برای آزمایش برخی نماها در پاریس از یک گریمور کمک گرفت، اما تمایلی به ادامه پروژه پیدا نکرد. او تأکید کرد: «عکسهای مشترک لزوماً وجود رابطهای نزدیک یا توافق نهایی برای ساخت یک اثر را ثابت نمیکنند.»
او افزود بخشهایی از ویدئوی سخنان راشدی در نشست مسترکلاس را دریافت کرده و به نظرش در آنها به عبدالحلیم توهین شده است. شبانه تأکید کرد خانواده در برابر آنچه خدشهدار کردن زندگی و خاطره هنری او میداند، دست روی دست نخواهد گذاشت.
در سوی دیگر، انَسالوجود رضوان، منتقد، هرگونه توهین به عندلیب در سخنان راشدی را رد کرد. او به «الشرق الأوسط» گفت کارگردان آماده بازدید از خانه بود، اما سفیر الجزایر برای همراهی او به مراسمی در سفارت حاضر شد؛ موضوعی که حتی اعتراض هیئت الجزایری را نیز برانگیخت.
رضوان از شبانه خواست پیش از طرح اتهامها، فایل ضبطشده دیدار را دوباره بررسی کند و تأکید کرد: «رابطه راشدی با عندلیب با عکسها و دیدارها مستند شده است. این کارگردان بهعنوان مهمان افتخاری جشنواره سینمایی قاهره به این شهر آمده بود. زیر سؤال بردن پیشینه او به وجهه هیچیک از دو طرف کمکی نمیکند و با جایگاه دو چهره برجسته فرهنگ عربی نیز سازگار نیست.»
راشدی پیشتر در جریان نشست مسترکلاسی که به مناسبت تجلیل از او با جایزه «هرم طلایی دستاورد یک عمر» برگزار شده بود و حسین فهمی، بازیگر، آن را به او اهدا کرد، جزئیات پروژه «نه» را بازگو کرده بود.
او گفت عبدالحلیم باعث شد به سینما علاقهمند شود. عندلیب در پی ساخت فیلمهایی بود که همکاری مصر و الجزایر را بازتاب دهند و او را برای کارگردانی اثری برگزیده بود که بر اساس داستان مصطفی امین ساخته میشد.
راشدی توضیح داد عندلیب فصلهای داستان را از طریق پست برای او میفرستاد و آن دو درباره جزئیات پروژه به توافق رسیده بودند. آنها در پاریس با یکدیگر دیدار کردند و برای آمادهسازی ادامه فیلمبرداری، چند صحنه را ضبط کردند تا پس از بازگشت عبدالحلیم از آخرین سفر درمانیاش به لندن، کار را از سر بگیرند.
او افزود یک روز پیش از درگذشت عبدالحلیم در بیمارستان به دیدارش رفت و سپس با هم در یکی از رستورانها شام خوردند. بعد از آن، راشدی راهی پاریس شد و روز بعد خبر درگذشت او را دریافت کرد.






