ایران برای تأمین قطعات، مواد منفجره و کامیون‌های سنگین مورد نیاز برنامه‌های موشکی و پهپادی خود، حتی در جریان جنگ، از شبکه‌ای نظامی و مالی متشکل از ۵ هزار نهاد استفاده کرده است. این محموله‌ها از راه زمین، دریا و هوا به ایران رسیده‌اند.
تحقیقی که خبرگزاری رویترز انجام داده، نشان می‌دهد ایران شبکه‌ای از نهادهای نظامی مخفی با فعالیت در سطح جهان ایجاد کرده است تا از ژانویه ۲۰۲۵ تاکنون، دست‌کم ۲ میلیارد دلار تجهیزات، مواد منفجره و کامیون‌های سنگین وارد کند و محاصره دریایی آمریکا و تحریم‌های غرب را دور بزند. نام این نهادها که مخفیانه فعالیت می‌کنند، با حروف «ودجا» آغاز می‌شود که مخفف وزارت دفاع ایران است.
بیش از ۵ هزار نهاد، شبکه‌ای گسترده از فعالیت‌های مالی و نظامی را تشکیل می‌دهند. تراکنش‌های مالی آن‌ها را می‌توان در بارنامه‌ها و دیگر داده‌های وارداتی، که سوابق آن‌ها به سال ۲۰۱۶ بازمی‌گردد، ردیابی کرد. برخی از این نهادها با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و گروه‌های تجاری موسوم به «بنیاد» ارتباط دارند که زیر کنترل نخبگان ایران هستند.
یافته‌های این تحقیق یکی از بزرگ‌ترین معماهای جنگ را روشن می‌کند. سپاه پاسداران چگونه در حالی که هزاران موشک و پهپاد شلیک می‌کند، زرادخانه خود را تقویت می‌کند؟
در فاصله ۱۸ ماهه ژانویه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶، دوره‌ای که چهار ماه نخست جنگ امسال را نیز دربرمی‌گیرد، تنها یکی از این نهادها به نام «ودجا ۳۴۶۴۲۸» مقادیر زیادی سوخت موشک، مواد منفجره و قطعات تسلیحاتی مورد نیاز برای ساخت پهپاد و موشک وارد کرده است. این نهاد همچنین کامیون‌های سنگینی وارد کرده که می‌توان از آن‌ها به‌عنوان سکوهای پرتاب موشک استفاده کرد.
این تجهیزات از راه زمین، دریا و هوا به ایران رسیده‌اند. اسناد نشان می‌دهند بخش بزرگی از آن‌ها از چین، روسیه و آلمان وارد شده‌اند.
این تحقیق درباره شبکه وزارت دفاع ایران بر هزاران سند بانکی و دولتی ایران، مدارک ثبت شرکت‌ها و داده‌های واردات استوار است.
«امین‌ها» و یک نشانی مشترک
تمام این نهادهای مخفی نشانی مشترکی در تهران دارند؛ نشانی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران. این نهادها تاریخ تأسیس خود را ۱۱ فوریه ۱۹۷۹ اعلام کرده‌اند؛ روزی که روح‌الله خمینی، نخستین رهبر جمهوری اسلامی، پس از سرنگونی حکومت شاه قدرت را در ایران به دست گرفت.
با این حال، اسناد نشان می‌دهند بیشتر این نهادها در واقع در سال ۲۰۱۳ تأسیس شده‌اند؛ زمانی که ایران زیر فشار تحریم‌هایی قرار داشت که صادرات نفت خام این کشور را کاهش داده و ارزش پول ملی آن را به‌شدت پایین آورده بود.
این نهادها که رویترز برای نخستین بار با همکاری شرکت مشاوره ریسک آمریکایی ـ اسرائیلی «۲۴۰ آنالیتیکس» شناسایی کرده، ستون فقرات نظام خریدهای نظامی و دور زدن تحریم‌ها در ایران را تشکیل می‌دهند.
این نهادها شبکه‌ای از واسطه‌ها و شرکت‌های صوری خارجی را اداره می‌کنند که «امین‌ها» نامیده می‌شوند. این واسطه‌ها از درآمد حاصل از فروش غیرقانونی نفت برای خرید کالا به نمایندگی از ایران استفاده می‌کنند.
فرماندهان ارشد نظامی دخیل در برنامه‌های موشک‌های بالستیک و پهپادی ایران از این شبکه استفاده می‌کنند. همچنین شماره تلفن‌هایی که به نام ۹۱ مورد از این نهادها ثبت شده، در سوابق بانک دولتی سپه دیده می‌شود. همین شماره‌ها در پرونده‌های مربوط به افراد سپاه پاسداران که در این بانک حساب دارند نیز ثبت شده‌اند.
در میان این افراد، دست‌کم دو فرمانده حضور دارند که آمریکا آن‌ها را به نقض حقوق معترضان غیرنظامی متهم کرده است.
ارتش ایران چندین دهه است که تحت تحریم‌های مختلف آمریکا قرار دارد، اما رویترز هیچ مدرکی پیدا نکرده است که نشان دهد هر یک از نهادهای نام‌برده در اسناد، در فهرست تحریم‌های کشورهای غربی قرار گرفته باشند.
میاد مالکی، مقام ارشد پیشین وزارت خزانه‌داری آمریکا که در تدوین برنامه تحریم‌های این کشور علیه ایران مشارکت داشته، گفت: «آنچه در اینجا می‌بینیم، شریان حیاتی فعالیت‌های نظامی حکومت در جریان این درگیری و سال‌های طولانی پیش از آن است. این مجموعه، کل شبکه یکپارچه فعالیت‌های تجاری ارتش ایران را دربرمی‌گیرد.»
حملات دقیق ایران
شبکه واردات تسلیحات، بخش زیادی از مواد خام مورد نیاز تهران برای ساخت موشک و پهپاد را تأمین کرده است. این تسلیحات در حملات دقیق و مستمر ایران به تأسیسات انرژی در خلیج به کار رفته‌اند؛ حملاتی که به ایران امکان داده است اثر حمله نظامی آمریکا را کاهش دهد.
رویترز در گزارش‌های دیگری که امسال منتشر کرده، نشان داده است ایران چگونه با استفاده از پلتفرم‌های مبادله رمزارز و شبکه‌های قمار غیرقانونی، درآمدهای غیرقانونی کسب کرده، تحریم‌ها را دور زده و در برابر فشار آمریکا مقاومت کرده است. این خبرگزاری همچنین به افزایش نفوذ سپاه پاسداران بر تنگه هرمز و آغاز دوره تازه‌ای از سرکوب در ایران در پی جنگ پرداخته است.
مالکی یکی از چهار کارشناس حوزه تحریم‌های ایران و تسلیحات بود که نتایج تحقیق رویترز را بررسی کردند. این کارشناسان تأیید کردند که بسیاری از این مواد می‌توانند در برنامه‌های موشکی و پهپادی ایران به کار گرفته شوند.
رویترز برای ردیابی واردات، بخشی از حدود ۱۹ هزار سابقه واردات را با اسناد حمل‌ونقل، ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی و گزارش‌های رسانه‌های رسمی تطبیق داده است.
داده‌ها نشان می‌دهند تقریباً تمام کالاهایی که ایران وارد کرده، از پرداخت حقوق گمرکی معاف بوده و به‌طور مشخص در گروه تجهیزات نظامی طبقه‌بندی شده‌اند. کارشناسان اشاره کرده‌اند که بسیاری از این واردات، حتی مواد منفجره، می‌توانند در گروه کالاهای دومنظوره قرار بگیرند و در نتیجه کاربردهای غیرنظامی نیز داشته باشند.
روزنامه وال‌استریت ژورنال در ۲۳ سپتامبر گزارشی درباره برخی محموله‌های وارداتی از چین منتشر کرد.
مالکی که تا سال گذشته معاون اداره کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا بود، گفت نهادهای نظامی مخفی، نظامی موازی برای تجارت خارجی در کنار اقتصاد رسمی جهانی ایجاد کرده‌اند. این نظام به ایران امکان می‌دهد درآمد حاصل از فروش غیرقانونی نفت در خارج از کشور را صرف خرید تجهیزات نظامی کند.
پول به‌ندرت از مرزها عبور می‌کند، زیرا چنین کاری ممکن است زنگ خطر نقض تحریم‌ها را به صدا درآورد. در عوض، داده‌های واردات نشان می‌دهند تسویه‌حساب ۹۷ درصد محموله‌هایی که رویترز بررسی کرده، «بدون انتقال پول» انجام شده است.
واسطه‌های مورد اعتماد ایرانی که در خارج از کشور زندگی می‌کنند، کالاها را با استفاده از پولی که در بانک‌های خارجی سپرده‌گذاری شده، خریداری و سپس به ایران ارسال می‌کنند.
برنامه‌های موشک‌های بالستیک
یکی از نهادهایی که نیازهای خود را از طریق این شبکه تأمین می‌کند، یگان نظامی مسئول نظارت بر برنامه موشک‌های بالستیک ایران است. شرکت «رعد الصحرا» نیز از دیگر نهادهای مرتبط با این شبکه است. آمریکا در سال ۲۰۲۴ این شرکت را به دلیل ساخت و تأمین پهپاد برای روسیه تحریم کرد. پهپادهای تولیدی این شرکت در جنگ اوکراین خسارات گسترده‌ای به بار آورده‌اند.
رویترز و شرکت «۲۴۰ آنالیتیکس» با تطبیق داده‌های واردات با سوابق شرکت‌ها، ایمیل‌ها و اسنادی که وب‌سایت «ویکی ایران» گردآوری کرده بود، توانستند یگان‌های نظامی ایران را شناسایی کنند.
رویترز نتوانست هویت گردانندگان «ویکی ایران» را مشخص کند. این وب‌سایت اسناد افشاشده از ایران را دریافت می‌کند و می‌گوید ایرانیان مخالف حکومت که «مجبور به زندگی در تبعید شده‌اند» آن را اداره می‌کنند.
بر اساس پایگاه‌های داده واردات در شش ماه نخست امسال، محموله‌ها شامل چاشنی‌های انفجاری به ارزش ۱.۹ میلیون دلار، چندین تن مواد منفجره، قطعات موتور هواپیما، اجزای سوخت موشک و خودروهای سنگین پرتاب موشک بوده‌اند.
کارشناسان تسلیحات و تحریم‌ها گفتند تمام این مواد می‌توانند به‌عنوان اجزای اصلی در ساخت و پرتاب موشک‌های بالستیک و پهپادها، از جمله پهپادهای شاهد، به کار گرفته شوند.
پیتر سالزبری، استاد مدعو دانشگاه کلمبیا که چند سال گذشته را صرف مطالعه انتقال تسلیحات ایران و زنجیره‌های تأمین آن کرده است، گفت: «به نظر می‌رسد این تلاشی گسترده برای بازسازی یا گسترش زرادخانه کنونی ایران در زمینه پهپادها و موشک‌ها باشد.»
او افزود: «این داده‌ها به‌روشنی توانایی نظام ایران برای سازگاری و یافتن مسیرهای جدید را نشان می‌دهند.»
سالزبری و یکی دیگر از کارشناسان تسلیحات گفتند که پیش‌تر نیز از داده‌های «ویکی ایران» استفاده کرده و آن‌ها را دقیق یافته‌اند.
دریای خزر
بر اساس داده‌های واردات و اسنادی که رویترز به دست آورده است، محموله‌ها از طریق کشتی‌های باری از روسیه و مسیر دریای خزر، با کامیون از آسیای مرکزی و با هواپیماهای باری از چین وارد ایران شده‌اند.
وزارت خارجه چین در پاسخ به پرسش‌های مفصل رویترز درباره یافته‌های این تحقیق، در بیانیه‌ای که از طریق دورنگار ارسال کرد، گفت: «ما به‌شدت تلاش‌ها برای مرتبط کردن مغرضانه درگیری‌های نظامی در منطقه با چین یا بدنام کردن این کشور را رد می‌کنیم.»
ایران علاوه بر قطعات مجزا، ماشین‌آلات دقیقی نیز خریداری می‌کند که می‌توان از آن‌ها برای تولید مستقل تجهیزات نظامی استفاده کرد.
بر اساس داده‌های واردات که تا ژوئن را پوشش می‌دهند، این خریدها شامل تجهیزاتی است که با عنوان دستگاه‌های تراش پیشرفته با کنترل رایانه‌ای، کوره‌های پرتو الکترونی و شتاب‌دهنده‌های ذرات طبقه‌بندی شده‌اند.
تمام این تجهیزات کاربردهای صنعتی دارند و می‌توان از آن‌ها برای تولید تجهیزات نظامی، از جمله بدنه پهپادها و موشک‌ها نیز استفاده کرد.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، روز ۱۲ اکتبر گفت که باور ندارد چین و روسیه از تهران حمایت می‌کنند.
او در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «اگر چنین کاری می‌کنند، در سطحی بسیار محدود است، اما من اصلاً فکر نمی‌کنم که چنین کاری انجام دهند.»
او افزود: «آن‌ها چیزهای زیادی برای از دست دادن دارند و ما از این موضوع مطلع خواهیم شد؛ آن هم خیلی زود.»
