هنگامی که بخش‌های کشور متحد شدند، فاصله‌ها با روزهای سفر سنجیده می‌شد و تلگراف یکی از ابزارهای دولت برای برقراری ارتباط میان مناطق دورافتاده کشور بود. امروز، هم‌زمان با فرارسیدن روز ملی سعودی، اطلاعات در کسری از ثانیه منتقل می‌شود و شهروند از طریق تلفن همراه خود کاری را انجام می‌دهد که پیش‌تر مستلزم سفر، پرونده و انتظار بود. پشت این صحنه روزمره، حضور اقتصاد دیجیتال نیز گسترش یافته است؛ به‌گونه‌ای که بر اساس آمار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات سعودی، سهم آن در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۶ درصد تولید ناخالص داخلی رسید؛ یعنی تقریباً یک‌ششم اقتصاد سعودی.
جشن روز ملی امسال در سالی برگزار می‌شود که سعودی آن را «سال هوش مصنوعی» نام‌گذاری کرده است؛ رویدادی که میان یادآوری مسیر اتحاد کشور و نگاه به منابع قدرت اقتصادی آینده پیوند برقرار می‌کند. تحول کنونی بر پایه مسیر توسعه‌ای استوار است که ملک سلمان و ولیعهد، شاهزاده محمد بن سلمان، آن را رهبری کرده‌اند؛ مسیری که فناوری را در کارآمدی حکمرانی، رشد کسب‌وکارها، توانمندسازی نیروی انسانی و بلندپروازی پادشاهی برای دستیابی به سهمی بیشتر از صنعت دانش به عنصری محوری تبدیل کرده است.
در آوریل ۲۰۱۶، شورای وزیران سعودی به ریاست ملک سلمان «چشم‌انداز ۲۰۳۰ سعودی» را تصویب کرد؛ سندی که ولیعهد، شاهزاده محمد بن سلمان، تهیه و پیگیری اجرای آن را بر عهده داشت. این چشم‌انداز، تحول دیجیتال را در چارچوب طرحی گسترده‌تر برای متنوع‌سازی اقتصاد و افزایش کارآمدی هزینه‌ها و خدمات قرار داد. در نتیجه، سرمایه‌گذاری در شبکه‌ها با اصلاح فرایندها، توسعه سامانه‌ها و گشودن فضا برای بخش خصوصی همراه شد. با انباشته‌شدن این مسیرها، دستگاه‌های مختلف توانستند خدماتی مرتبط با یکدیگر ایجاد کنند و میزان زمانی را که برای بهره‌مندی از خدمات در اختیار مردم قرار می‌گیرد، اندازه‌گیری کنند.
همه‌گیری «کرونا» در ادامه، این سرمایه‌گذاری‌ها را در معرض یک آزمون عملی قرار داد. در ۲۶ مارس ۲۰۲۰، ملک سلمان از ریاض ریاست نشست فوق‌العاده مجازی سران گروه ۲۰ را بر عهده گرفت. در حالی که محدودیت‌های رفت‌وآمد فرودگاه‌ها و سالن‌های نشست را در سراسر جهان تعطیل کرده بود، صفحه نمایش در آن روز صحنه‌ای دیپلماتیک و استثنایی را به نمایش گذاشت و توان زیرساخت دیجیتال برای پشتیبانی از تداوم کار و ارتباطات در شرایطی که دیدار حضوری امکان‌پذیر نبود، آشکار شد.
در همان سال، ولیعهد، شاهزاده محمد بن سلمان، راهبرد ملی داده‌ها و هوش مصنوعی را با این هدف مرتبط کرد که کشورش به الگویی جهانی در این زمینه تبدیل شود. پس از آن نیز ابتکارها، نهادها و شرکت‌ها یکی پس از دیگری شکل گرفتند تا اینکه شورای وزیران سعودی در مارس گذشته با نام‌گذاری سال ۲۰۲۶ به‌عنوان «سال هوش مصنوعی» موافقت کرد. این تداوم نشان‌دهنده تبدیل جهت‌گیری‌های کلان به برنامه‌هایی است که در حوزه‌های دولت، سرمایه‌گذاری و آموزش توزیع می‌شوند و در نهایت بر گسترش توان ملی برای تولید و استفاده از فناوری متمرکز هستند.
خواننده می‌تواند این تحول را در تمدید یک سند از طریق پلتفرم «ابشر»، پیگیری یک فرایند قضایی از طریق «ناجز» و ورود به خدمات چندین نهاد با استفاده از «نفاذ» دنبال کند. این خدمات رابطه استفاده‌کننده با خدمات دولتی را تغییر داده‌اند؛ بسیاری از معاملات اکنون خارج از ساعات کاری دولت و بخش خصوصی نیز قابل انجام‌اند، نیاز به حمل اسناد میان دفاتر کاهش یافته و دسترسی به فرایندها برای کسانی که دور از مقر نهادها زندگی می‌کنند، آسان‌تر شده است.
این تجربه به حوزه سلامت نیز گسترش یافته و از طریق خدمات «صحتي» ادامه پیدا کرده است؛ همچنین اسناد و خدمات مختلف در پلتفرم «توکلنا» گرد آمده‌اند. پشت هر مرحله‌ای که کاربر روی صفحه نمایش می‌بیند، مجموعه‌ای از فعالیت‌های کمتر قابل مشاهده وجود دارد که شامل اتصال سوابق، احراز هویت، حفاظت از اطلاعات و تضمین تداوم فعالیت سامانه‌هاست. از همین رو، دولت دیجیتال آثار اقتصادی نیز پیدا کرده است؛ زیرا هزینه انجام معامله را برای فرد و بنگاه کاهش می‌دهد و تقاضا برای نرم‌افزار، امنیت، بهره‌برداری از سامانه‌ها و تخصص‌های سعودی ایجاد می‌کند.
در فروشگاه‌ها نیز پرداخت‌های الکترونیکی بخشی از روند دادوستد را تغییر داده و یکپارچه‌شدن پرداخت، تحویل و پلتفرم‌ها به گسترش تجارت الکترونیکی کمک کرده است. اکنون یک بنگاه کوچک می‌تواند محصولات خود را به مشتریانی خارج از محله و شهر عرضه کند و موجودی و پرداخت‌های خود را با ابزارهای دیجیتال مدیریت کند. این کاربردها توضیح می‌دهند که چگونه اقتصاد دیجیتال به فعالیت‌های تجاری، حمل‌ونقل، مالی و سلامت راه یافته و چگونه آثار آن از محدوده شرکت‌هایی که عنوان «فناورانه» دارند فراتر رفته است.
وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات سعودی حجم بازار ارتباطات و فناوری اطلاعات در پادشاهی را در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۳ میلیارد دلار (۱۹۹ میلیارد ریال) برآورد می‌کند. اندازه بازار ارتباطات و فناوری اطلاعات با سهم اقتصاد دیجیتال در تولید ناخالص داخلی متفاوت است؛ زیرا اقتصاد دیجیتال شامل فعالیت‌های دیجیتالی است که در بخش‌های مختلف اقتصادی گسترش یافته‌اند. این تأثیر در افزایش استفاده شرکت‌ها از شبکه‌ها، نرم‌افزارها و خدمات دیجیتال دیده می‌شود؛ امری که به آنها در افزایش تولید و دسترسی به مشتریان کمک می‌کند. بنگاه‌های کوچک و متوسط نیز به‌طور ویژه از این تحول بهره می‌برند، زیرا به ابزارها و فناوری‌هایی دسترسی پیدا کرده‌اند که در گذشته به سرمایه‌گذاری و تخصص بیشتری نیاز داشتند.
نهادهایی که از اعتماد پاسداری می‌کنند... و خدمات را به یکدیگر پیوند می‌دهند
گسترش این فعالیت، مستلزم ایجاد نهادهای مرجعی بود که روابط آن را تنظیم و از آن حفاظت کنند. از این رو، هیئت ملی امنیت سایبری نقش مرجع ملی در امور امنیت سایبری را بر عهده گرفت. همچنین هیئت سعودی داده‌ها و هوش مصنوعی (سدايا) برای هدایت امور داده‌ها و هوش مصنوعی شکل گرفت و هیئت دولت دیجیتال نیز به تنظیم فعالیت‌های دیجیتال دولتی و توسعه یکپارچگی آنها می‌پردازد. از طریق هماهنگی این نقش‌ها، خدمات با هویت، داده‌ها و حفاظت از اطلاعات پیوند می‌خورند و توان دستگاه‌ها برای ایجاد تجربه‌های قابل‌اعتماد برای استفاده‌کنندگان افزایش می‌یابد.
این تحول، یک عنوان مکانی نیز دارد. در شمال پایتخت، ریاض، «شهر دیجیتال» برج‌ها و مقرهای نهادها و شرکت‌هایی را در خود جای داده است که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات سعودی از جمله آنهاست. این حضور شهری، تصویری ملموس از اقتصادی ارائه می‌دهد که در آن بسیاری از معاملات بدون نیاز به کاغذ انجام می‌شوند. پشت خدماتی که ارائه می‌شود، گروه‌هایی در حال فعالیت‌اند، شرکت‌هایی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و محیطی شکل گرفته که صنعت متکی بر تبادل دانش و یکپارچگی تخصص‌ها به آن نیاز دارد.
شرکت‌های سعودی در حال ایجاد توان تولید
با بلوغ بازار، سرمایه‌گذاری‌ها به سمت ایجاد توانمندی‌های ملی در مراحل مختلف صنعت دیجیتال حرکت کردند. در اینجا نقش صندوق سرمایه‌گذاری عمومی سعودی به ریاست ولیعهد، شاهزاده محمد بن سلمان، برجسته می‌شود؛ نهادی که با تأسیس شرکت‌هایی، فرصت‌های مرتبط با متنوع‌سازی اقتصادی را هدف قرار داده است.
شرکت سعودی فناوری اطلاعات (سایت) بخشی از این مسیر را نشان می‌دهد. این شرکت در زمینه راهکارهای فنی امن، امنیت سایبری و خدمات ابری فعالیت می‌کند؛ حوزه‌ای که در آن تخصص در حفاظت و بهره‌برداری از سامانه‌ها به عرصه‌ای برای کسب‌وکار، آموزش و توانمندسازی و توسعه محصولات تبدیل می‌شود.
اما شرکت «هیومین» که در مه ۲۰۲۵ راه‌اندازی شد و ریاست هیئت مدیره آن را ولیعهد، شاهزاده محمد بن سلمان، بر عهده دارد، برای پیوند دادن مراکز داده و رایانش ابری با مدل‌ها و کاربردهای هوش مصنوعی فعالیت می‌کند. این مسیر، مدل‌های زبانی مانند «علام»، برنامه‌های گفت‌وگومحور مانند «هیومین چت» و ایجاد مشارکت با شرکت‌های جهانی فناوری را دربرمی‌گیرد.
زبان عربی در اینجا بعدی اقتصادی پیدا می‌کند؛ زیرا توانایی درک آن و پردازش محتوای آن به توسعه خدماتی کمک می‌کند که با نیازهای نهادها و کاربران متناسب باشند و حضور دانش عربی را در محصولات هوش مصنوعی گسترش دهند.
توسعه این محصولات مستلزم پژوهش درباره کیفیت داده‌ها، دقت پاسخ‌ها و درک زمینه‌های محلی، در کنار آزمایش کاربرد آنها در نهادهاست. این امر زمینه را برای همکاری میان پژوهشگران، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی و همچنین تبدیل دانش تخصصی در حوزه‌های سلامت، صنعت و خدمات به کاربردهای سودمند فراهم می‌کند. افزون بر این، سرمایه‌گذاری در زبان فرصتی برای ایجاد تخصص‌های سعودی فراهم می‌آورد که بتوانند به بازارهای گسترده‌تر عربی نیز خدمت کنند.
پشت پاسخ سریع... یک صنعت کامل
پشت خدمات هوش مصنوعی که در صفحه تلفن همراه ساده و آسان به نظر می‌رسند، تجهیزات و تخصص‌های گسترده‌ای قرار دارند. پاسخی که در عرض چند ثانیه ظاهر می‌شود، متکی بر پردازنده‌ها، شبکه‌ها، ذخیره‌سازی، برق و سامانه‌های خنک‌کننده است. از همین رو، مراکز داده به‌عنوان زیرساخت اساسی اقتصاد هوش مصنوعی اهمیت پیدا می‌کنند.
پادشاهی سعودی برای جذب این مراکز بر برخورداری از انرژی، سرمایه، موقعیت جغرافیایی و تقاضای رو به رشد داخلی تکیه دارد و هم‌زمان در حال ایجاد مشارکت‌هایی است که امکان دسترسی به فناوری‌های پیشرفته را فراهم می‌کنند.
در ریاض، در ابتدای سال جاری، سنگ بنای مرکز داده «هگزا جون» متعلق به «سدايا» با ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده ۴۸۰ مگاوات گذاشته شد. این پروژه که وارد مرحله اجرا شده، ابعاد توسعه هدف‌گذاری‌شده در زمینه میزبانی سامانه‌ها و ظرفیت‌های محاسباتی را نشان می‌دهد. همچنین روشن می‌کند که توسعه دولت دیجیتال و هوش مصنوعی به سرمایه‌گذاری‌های مادی قابل‌توجهی نیاز دارد که در آن فعالیت‌های ساخت‌وساز، انرژی، ارتباطات و بهره‌برداری تخصصی با یکدیگر تلفیق می‌شوند.
بازار طی ماه‌های آینده خود را برای گسترش گزینه‌های رایانش ابری داخلی آماده می‌کند. شرکت «مایکروسافت» اعلام کرده است که منطقه مراکز داده «سعودی شرقی» را از نوامبر (آبان) آینده در دسترس قرار خواهد داد. شرکت «آمازون وب سرویسز (AWS)» نیز تأکید کرده است که نخستین منطقه ابری خود در پادشاهی را در دسامبر امسال راه‌اندازی خواهد کرد.
این مناطق، گزینه‌های گسترده‌تری را برای نهادها فراهم می‌کنند تا داده‌های خود را میزبانی و برنامه‌های کاربردی را در داخل کشور اجرا کنند و هم‌زمان از پلتفرم‌ها و ابزارهایی بهره ببرند که کسب‌وکارها در سراسر جهان از آنها استفاده می‌کنند.
پیوند این سرمایه‌گذاری‌ها با محصول داخلی در گسترش همکاری «آمازون» و «هیومین» نیز آشکار است؛ همکاری‌ای که مسیری را برای عرضه «علام» از طریق پلتفرم «Bedrock» دربرمی‌گیرد. این همکاری به توسعه‌دهنده داخلی امکان می‌دهد به پلتفرم‌های توزیع جهانی متصل شود و ارزش این ارتباط زمانی بیشتر می‌شود که با محصولاتی همراه باشد که به نیاز مشخص مشتری پاسخ می‌دهند.
«لیپ»... سرمایه‌گذاری‌هایی که راهی بازار می‌شوند
پنجمین دوره کنفرانس «لیپ» که اوایل سپتامبر جاری در ریاض به کار خود پایان داد، تصویری فشرده از این فعالیت‌ها ارائه کرد. بر اساس جمع‌بندی نهایی خبرگزاری سعودی (واس)، ارزش سرمایه‌گذاری‌ها و طرح‌های راه‌اندازی‌شده به حدود ۱۵ میلیارد دلار رسید. این رقم مجموعه‌ای از اعلامیه‌هایی با زمان‌بندی و ماهیت متفاوت را دربرمی‌گیرد و آثار اقتصادی آنها با اجرای پروژه‌ها و ورود محصولات و طرح‌ها به بازار مشخص خواهد شد.
از جمله این موارد، شرکت «المعمر لأنظمة المعلومات» سرمایه‌گذاری ۱.۲ میلیارد دلاری برای گسترش ظرفیت‌های خود در مراکز داده تا ۱۹۲ مگاوات را اعلام کرد؛ این اعلام در روز دوم کنفرانس صورت گرفت. در مسیری که رایانش را به محتوا پیوند می‌دهد، شرکت «ادوبی» نیز همکاری خود با وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات سعودی و شرکت «هیومین» را برای حمایت از خلاقیت با استفاده از هوش مصنوعی گسترش داد. این نمونه‌ها گستردگی فرصت‌ها را نشان می‌دهند؛ از ساخت زیرساخت گرفته تا توسعه ابزارهایی که طراح، تولیدکننده محتوا و بنگاه اقتصادی از آنها استفاده می‌کنند.
اهمیت این کنفرانس همچنین در گرد هم آوردن سرمایه‌گذار، توسعه‌دهنده، تأمین‌کننده و مشتری در یک مکان است. شرکت نوپا به فرصتی برای دسترسی به بازار نیاز دارد، تولیدکننده به شریک و خریدار نیازمند است و پروژه رایانشی به کاربردهایی نیاز دارد که ظرفیت آن را به کار بگیرند. هنگامی که این روابط به قرارداد و فعالیت‌های مستمر تبدیل می‌شوند، آثار کنفرانس به بعد از روزهای برگزاری آن نیز امتداد می‌یابد و در شرکت‌ها و بومی‌سازی تخصص‌ها خود را نشان می‌دهد.
انسان در قلب اقتصاد
هرچند مراکز و پروژه‌ها توجه زیادی را به خود جلب می‌کنند، انسان همچنان عنصری تعیین‌کننده در موفقیت آنهاست. اقتصاد دیجیتال به پژوهشگری نیاز دارد که مدل را توسعه دهد، مهندسی که سامانه را راه‌اندازی و مدیریت کند، متخصصی که از داده‌ها حفاظت کند، معلمی که دانش‌آموز را آماده کند و کارآفرینی که ایده را به یک خدمت تبدیل کند.
از این منظر، برنامه‌های آموزش و مهارت‌آموزی و مشارکت‌های دانشگاهی با سرمایه‌گذاری فناورانه پیوند می‌خورند و مشارکت جوانان، اعم از دختران و پسران، در این حوزه‌ها بخشی از بازده مورد انتظار توسعه‌ای محسوب می‌شود.
این موضوع به صاحبان مشاغل موجود نیز گسترش می‌یابد؛ پزشک، وکیل، حسابدار و صاحب فروشگاه همگی به مهارت‌هایی نیاز دارند که به آنها در بهره‌گیری از ابزارهای جدید و ارزیابی خروجی‌های آنها کمک کند. هرچه این دانش گسترده‌تر شود، فرصت انتقال فناوری به کاربردهای روزمره و مولد نیز افزایش می‌یابد. همچنین فضای بیشتری برای محتوای عربی، پژوهش و توسعه و برای شرکت‌های سعودی فراهم می‌شود تا راهکارهایی را ارائه کنند که از نیازهای بازار داخلی آغاز می‌شوند و قابلیت گسترش در خارج از آن را نیز دارند.
به سوی صدمین روز ملی
هنگامی که پادشاهی در سال ۲۰۳۰ صدمین روز ملی خود را جشن می‌گیرد، می‌توان دستاوردهای این مرحله را در کیفیت محصولاتی که توسعه داده، مشاغلی که ایجاد کرده، دانشی که بومی‌سازی کرده و تأثیر آن بر زندگی مردم و رقابت‌پذیری شرکت‌ها ارزیابی کرد.
مسیری که با «چشم‌انداز ۲۰۳۰» و به رهبری ملک سلمان و ولیعهد، شاهزاده محمد بن سلمان، شتاب گرفت، چشم‌انداز گسترده‌تری را پیش روی اقتصاد سعودی برای مشارکت در صنعت فناوری و هدایت کاربردهای آن گشوده است. میان تلگرافی که زمانی خبر را به دورترین نقاط کشور می‌رساند و مدل عربی‌ای که دانش را پردازش می‌کند و از طریق شبکه‌ها در دسترس قرار می‌دهد، ارزش ارتباط در گرد هم آوردن مردم و تسهیل امورشان همچنان تجدید می‌شود.
در «سال هوش مصنوعی»، پادشاهی دستاوردهای تحولی را با خود به روز ملی‌اش می‌برد؛ تحولی که شهروند و مقیم آن را در تلفن همراه خود لمس می‌کنند و مهندسی در یک مرکز، پژوهشگری در یک آزمایشگاه و دختر یا پسری جوان که در حال بنیان‌گذاری یک کسب‌وکار جدید است، برای گسترش آن تلاش می‌کنند. از همین جزئیات است که صفحه بعدی توسعه سعودی شکل می‌گیرد.
