چرا شاعران خودکشی می‌کنند؟ 

احساس می‌کردند که قلبشان به صحرایی خالی تبدیل شده و روحشان مرده است 

ریلکه - پل سلان 
ریلکه - پل سلان 
TT

چرا شاعران خودکشی می‌کنند؟ 

ریلکه - پل سلان 
ریلکه - پل سلان 

نبوغ و شخصیت هر ملتی در شعرش، در سروده‌هایش تجسم می‌یابد. شعر جوهر ملت‌هاست: عصاره آنها، مغز آنها و جان‌مایه آنهاست. هند بدون تاگور چه معنایی دارد؟ یاعرب‌ها بدون المتنبی؟ یا فرانسوی‌ها بدون ویکتور هوگو؟ یا انگلیسی‌ها بدون شکسپیر... و دیگران؟ یا ایتالیایی‌ها بدون دانته؟ یا اسپانیایی‌ها بدون سروانتس؟و... شعر همان زبان است و زبان همان شعر. همه شاعران بزرگ زبانی آفریدند که به آنها راهنمایی می‌کند، آنها را افشا می‌کند. این امر در مورد شاعران بزرگ آلمانی مانند گوته، هولدرلین، ریلکه و حتی نیچه نیز صدق می‌کند. بله نیچه! او شاعر بزرگی بود، نه فقط یک فیلسوف نابغه. او جلال را از هر دو سوی جمع کرد: شکوه شعر و شکوه نثر. این نادر است. و همه چیز به جنون ختم شد!
از جمله مهمترین شاعران قرن بیستم که بعد از دوران نیچه آمدند، از ریلکه، گئورگ تراکل، پل سلان و بسیاری دیگر نام می‌بریم. ریلکه در سال 1875 در پراگ به دنیا آمد و خیلی زود شروع به نوشتن شعر کرد. اما بعداً اولین شعرهای خود را رد کرد. سپس در جست‌وجوی افق‌های دیگر پا در سفر به کشورها گذاشت؛ در آلمان زندگی کرد، به‌ویژه در شهر جادویی مونیخ، جایی که با زیبای فریبنده، لو آندریا سالومه آشنا شد، که ذهن مردان را گیج ‌می‌کرد و نهایت لذت را از این مسئله می‌برد بی‌آنکه به آنها چیزی بدهد! از نیچه ناراضی بپرسید! اما به ریلکه همه چیز بخشید و نجاتش داد. سپس با هم به روسیه سفر کردند. در آنجا با تولستوی در مزرعه‌اش آشنا شدند. اما این ملاقات خوب نبود زیرا نویسنده مشهور روسی به دلیل مشاجره شدید و مداوم با همسرش سوفیا در وضعیت روانی اسفناکی قرار داشت. به نظر می‌رسد آنها مشاجره بسیار تند و شدیدی را در اتاق بغلی بین آن دو شنیده‌اند. در آن زمان از خود خجالت کشیدند، چرا که آنچه را نباید دید ‌دیدند. مگر نگفتیم هیچکس در این زندگی آسوده نیست؟ دوست عزیز من، چرا ازدواج کردی در حالی که تو آن اشرافی ثروتمند و مجلل بودی و از ازدواج بی‌نیاز؟ چرا 13 فرزند به دنیا آوردی، علاوه بر فرزند شماره 14 که حرام زاده بود؟ چرا با دست خود، خودت را بدبخت کردی ای نویسنده بزرگ؟ اگر آزاد می‌ماندی و از گلی به گل دیگر و باغی به باغ دیگر می‌رفتی، بهتر نبود؟ جزخودت کسی را سرزنش نکن. اما ما چه ارتباطی با آن مسئله داریم؟ چرا هر بار به چیزی که به ما مربوط نیست سرک می‌کشیم؟ ای انسان پرنخوت و مبتذل، آیا مشکلات شخصی خودت کافی نیست؟ به چه حقی به دیگران درس می‌دهی؟ و آیا مردم به مشاوره‌ات نیاز دارند، تو که در وهله اول قادر به نجات خود نیستی؟
ریلکه سپس در سال 1902 به پاریس، پایتخت هنر، ادبیات، عشق و دلدادگی رفت و درک شما کافی است. در آنجا با رودن مجسمه ساز معروف آشنا و منشی‌اش شد و دوازده سال متوالی در پاریس رفت و آمد کرد. در آنجا ریلکه واقعی شکل گرفت و شروع به نوشتن آثار اصلی منثور و منظوم خود کرد، از جمله رمان معروفی با عنوان:«دفترهای مالده لائوریس بریگه» 1910. یک زندگی‌نامه با نقاب. به این معنا که قهرمان داستان کسی نیست جز همزاد همان نویسنده. از نظر فرم و محتوا، اولین رمان مدرن به زبان آلمانی است. او در آن پرسش‌های اساسی متافیزیکی و وجودی را مطرح کرد: مانند عشق، فقر، مرگ، ترس، وحشت، رها شدن و جستجوی خدا. در سال 1912 نوشتن مرثیه‌های دوینو را آغاز کرد و تا ده سال بعد در سال 1922 به پایان رسید که او به اوج نویسندگی شاعرانه، فکری و ادبی رسیده بود.
و پس از اتمام آن، او احساس شادی و آرامش بی‌نظیری کرد و دانست که از نظر شاعری و فلسفی با یک ضربه نهایی پیروز شده است! در باره آن می‌گوید:« من آن را فقط در چند روز به پایان رساندم. این یک طوفان بی‌نام بود، یک طوفان معنوی درونی که هرگز در تمام عمرم آن را تجربه نکرده بودم. آن طوفان من و زندگی‌ام را نابود کرد. حالا کارم تمام شده و هرچه داشته‌ام را خالی کردم. دیگر چیزی در دل من نیست. حالا حق دارم نفس راحتی بکشم و بگویم: رسالتم را در زندگی انجام دادم». در واقع او چند سال بعد در سال 1926 در سن پنجاه سالگی درگذشت (مانند المتنبی).
با وجود تمام دست‌آوردها و خلاقیت‌های خارق العاده‌اش، آیا می‌دانستید که ریلکه هرگز جایزه نوبل نگرفت؟ بلکه دیگران دریافت کردند که از نظر خلاقیت و نبوغ به پای او نمی‌رسیدند. حتی تولستوی هم دریافت نکرد!
سالخوردگان نوبل کی از خواب بیدار می‌شوند؟ کی شرم می‌کنند و عذرخواهی؟
بیایید فقط این قطعه کوچک از شعری با عنوان: تابستان را بخوانیم، اینکه برای چند روزی با گل‌ها زندگی کنی و از فضای پیرامون جان‌های گشوده سرزنده شوی. ریلکه بی‌نهایت عاشق گل به خصوص گل رز بود که عطر را در اطراف خود می‌پراکنند... مست می‌شد، از این فضا و گیج می‌شد. گل‌ها را تقدیس می‌کرد و می‌پرستید.

شاید آنها را به عنوان شخصیت‌های زنده به مانند معشوقه به حساب می‌آورد. اصلاً چه تفاوتی وجود دارد؟ معروف است که این شاعر نابغه در تمام عمر خود در فقر شدید زندگی کرد. علاوه بر این، او در لبه پرتگاهی زندگی می‌کرد: پرتگاهی از اضطراب دیوانه‌کننده مرگبار و فروریختن که هر بار با ضربه‌ای از خلاقیت خارق‌العاده به تعویق می‌افتاد.
بین نبوغ و جنون رابطه‌ای نزدیک وجود دارد. در کتاب جدیدم که بعداً توسط «دارالمداء» با عنوان «نابغه‌ها و روشنگری ملت‌ها» منتشر خواهد شد، به طور مفصل به آن پرداخته‌ام. شاعر گئورگ تراکل اما در سال 1887 به دنیا آمد و در سال 1914 در سن بیست و هفت سالگی در اثر خودکشی درگذشت. در نتیجه، زندگی ادبی او بسیار کوتاه بود، حتی کوتاهتر از زندگی رمبو که ضرب‌المثل کوتاهی عمر است. به طور کلی مضامینی چون پاییز، تنهایی و مرگ بر شعرهای او غالب است. بیایید بشنویم که می‌گوید: پشت پنجره من شب گریه می‌کند. شب ساکت است، اما باد گریه می‌کند. باد مثل کودک گمشده است. چرا باد گریه می‌کند و زوزه می‌کشد؟

 

زوال مسیحیت از چهره اروپای غربی در قرن نوزدهم و بیستم اثرات فاجعه باری داشت 

در ماه نوامبر 1914 گئورگ تراکل مقادیر زیادی داروهای تجویزی یا مواد مخدر را بلعید و برای همیشه به خواب رفت. با مرگ او یکی از شاعران بزرگ آلمان ناپدید می‌شود. شاید او آموزه امپرسیونیستی را که در آن زمان در هنر نقاشی حاکم بود، در شعر تجسم بخشید. این مکتبی بسیار دلبسته به طبیعت است. از جمله معروف‌ترین نمایندگان آن: مانه، مونه، دگا، ون گوگ، کوربه و غیره. آنها طبیعت را به شیوه‌ای چشم‌ربا و در همه فصول به تصویر می‌کشیدند. چه کسی نقاشی‌های امپرسیونیستی را دوست ندارد؟ من شخصاً در آن ذوب می‌شوم. همانطور که در بالا ذکر شد، با وجود عمر کوتاه، او را یکی از شاعران بزرگ قرن بیستم می‌دانند. گفته می‌شود که اندکی قبل از خودکشی با یکی از دوستان وفادار خود درباره اضطراب وحشتناکی که از درون او را فراگرفته صحبت کرده بود. به او گفته بود که از افتادن در دریای جنون کامل می‌ترسم. و این کلمات را افزوده بود: خدای من! چه اتفاقی برای من افتاد؟ چه ضربه سرنوشتی بر سرم خورد؟ روحیه‌ام را بالا ببر دوست من روحیه‌ام را بالا ببر. بگو دیوانه نمی‌شوم. به من بگو من قدرت غلبه بر ناملایمات را خواهم داشت. به من اطمینان بده دوست من. بگو من دیوانه نیستم. تاریکی هولناکی مانند سنگی کر، مانند قبر بر سرم نشسته است. آه ای دوست من خیلی کوچک و فرسوده شدم... خیلی بدبختم دوست من، خیلی غمگین و ویران هستم. (یک پیام دلخراش و دردناک). این گئورگ تراکل است. و این بهای شعر و شکوه است. برخی می‌گویند که او از چیزی اساسی که تمدن غرب را نابود کرد ناراحت بود: از دست دادن ایمان به خدا. 
 در اینجا، اجازه دهید به این نظریه بپردازیم: تمام جنون‌هایی که شاعران اروپایی را گرفتار کرد، و تمام خودکشی‌هایی که آنها به آن مبتلا شدند، به عقب نشینی دین از چهره جوامع اروپایی مربوط می‌شود. آنها احساس می‌کردند که پس از نبود آن حضور عظیم که قلب را پر از ایمان به آن موجود بزرگی می‌کرد که از هستی می‌گذرد و از آن فراتر می‌رود، قلبشان بیابانی برهوت شده و روحشان می‌میرد. بدون دیدن این نکته، نمی‌توان ادبیات اروپا را درک کرد، نمی‌توان غرق شدن آن در باتلاق پوچی، نامعقول، جنون، مواد مخدر و انواع ناهنجاری‌ها را درک کرد. افول مسیحیت از چهره اروپای غربی در قرن نوزدهم و بیستم اثرات فاجعه بار عظیمی داشت. و اثرات بسیار رهایی بخش نیزهم!  
پاول سلان شاعر نیز، برخی او را مهم‌ترین شاعر آلمانی پس از جنگ جهانی دوم می‌دانند. او در سال 1920 در رومانی به دنیا آمد و همچنین در سال 1970 پس از انداختن خود از بالای پل پاریس بر روی رودخانه سن در پاریس جان باخت. او در بیستم آوریل خودکشی کرد، اما جسدش تا ده روز بعد یعنی اول می کشف نشد. (در پرانتز: چرا شاعران اینقدر خودکشی می‌کنند؟ و چرا من هم خودکشی نکردم؟ قطعاً به این دلیل که شاعر نیستم: فقط یک وراج در حاشیه شعر...).



قتل پازولینی میان حلقه‌های فیلم «سالو» و دست‌نوشته «نفت»


صحنه‌ای از فیلم «سالو»
صحنه‌ای از فیلم «سالو»
TT

قتل پازولینی میان حلقه‌های فیلم «سالو» و دست‌نوشته «نفت»


صحنه‌ای از فیلم «سالو»
صحنه‌ای از فیلم «سالو»

پیِر پائولو پازولینی ایتالیایی (۱۹۲۲ ـ ۱۹۷۵) در میان روشنفکران بزرگ اروپا در قرن بیستم جایگاهی برجسته داشت. او شعر، رمان، کارگردانی سینما و روزنامه‌نگاری را با یکدیگر درآمیخته بود و در عرصه اندیشه از راست افراطی تا چپ افراطی در رفت‌وآمد بود. آثار و دیدگاه‌هایش، حتی زندگی شخصی‌اش، همواره بحث‌وجدل‌های بی‌پایانی برمی‌انگیخت. اما آنچه امروز بار دیگر نام او را به صدر توجه عمومی بازگردانده، ابهامی است که همچنان بر قتلش، ۵۱ سال پیش در اوستیا، در نزدیکی پایتخت ایتالیا، رم، سایه افکنده است.
دادستانی کل در آغاز این ماه با درخواست ازسرگیری تحقیقات قضایی درباره قتل او موافقت کرد؛ درخواستی که استفانو ماتچونی، وکیل دادگستری، به نمایندگی از انجمن روزنامه‌نگاران منطقه لاتزیو، داوید گرکو، کارگردان، و جووانی جووانتی، نویسنده، ارائه کرده بود. این درخواست بر نوارهایی از آرشیو تلویزیون ایتالیا و اطلاعاتی درباره یک شاهد احتمالی تکیه دارد. رسانه‌های ایتالیایی گفته‌اند این شاهد ممکن است یکی از نیروهای بازنشسته امنیتی باشد که از روند تحقیقات اولیه درباره این جنایت اطلاع داشته است.
پازولینی شب اول به دوم نوامبر ۱۹۷۵، در منطقه ایدروسکالو در اوستیای ساحلی، در حومه رم، به قتل رسید. جسد او را در حالی یافتند که آثار ضربات و زیر گرفته‌شدن با خودرو بر آن دیده می‌شد. پلیس جوزپه پلوزی، معروف به «پینو»، را که آن زمان ۱۷ سال داشت، در حالی بازداشت کرد که پشت فرمان خودروی کارگردان بود. پلوزی در آن زمان اعتراف کرد که پس از مشاجره‌ای میان آن دو، پازولینی را کتک زده و هنگام تلاش برای فرار، او را با خودرو زیر گرفته است. دادگاه اطفال در سال ۱۹۷۶ او را محکوم کرد و در حکم خود به دست‌داشتن افراد دیگری نیز اشاره کرد. سپس دادگاه تجدیدنظر حکم محکومیت را تأیید کرد، اما اشاره به همدستان را از آن حذف کرد. به این ترتیب، پینو تنها فردی باقی ماند که دستگاه قضایی در این جنایت هولناک محکومش کرده بود.
با این حال، پلوزی بعدها اعتراف خود را پس گرفت. او در مصاحبه‌ای که تلویزیون ایتالیا در سال ۲۰۰۵ پخش کرد، افراد دیگری را به حمله به پازولینی متهم کرد و مدعی شد تهدیدهایی که متوجه خانواده‌اش شده بود، او را وادار کرده بود مسئولیت قتل را بر عهده بگیرد. روایت‌های بعدی او درباره شمار مهاجمان و جزئیات مشارکت هر یک در ارتکاب جنایت نیز با یکدیگر تفاوت داشت. دادستانی در سال ۲۰۱۰، پس از آنکه آزمایش‌های دی‌ان‌ای آثار ژنتیکی‌ را آشکار کرد که صاحبانشان همچنان ناشناس مانده بودند، تحقیقات را از سر گرفت. این پرونده در سال ۲۰۱۵ بایگانی شد، اما ارزش این آثار برای تعیین اینکه چه کسانی در صحنه حمله حضور داشته‌اند و هر یک چه کرده‌اند، همچنان به امکان شناسایی صاحبان آن‌ها و روشن‌شدن چگونگی انتقال این آثار به اشیای ضبط‌شده در پرونده بستگی دارد.
یکی از مسیرهای تحقیقات به حلقه‌های فیلم آخر پازولینی، «سالو، یا ۱۲۰ روز در سودوم»، می‌رسد که پیش از نمایش عمومی فیلم به سرقت رفته بودند. این سرقت در آن زمان شامل موادی از دو فیلم دیگر نیز می‌شد؛ یکی از فدریکو فلینی و دیگری از دامیانو دامیانی. سارقان برای بازگرداندن آن‌ها درخواست باج کرده بودند. سرجیو چیتی، کارگردان و دوست پازولینی، این احتمال را مطرح می‌کند که او برای بازپس‌گیری این حلقه‌ها به اوستیا رفته باشد؛ فرضیه‌ای که ماتچونی نیز آن را دنبال کرده است. او در درخواست پیشین خود برای ازسرگیری تحقیقات، به اظهارات مائوریتسیو آباتینو استناد کرده بود؛ کسی که بعدها به عضویت باند ماگلیانا در رم درآمد. این باند در سال ۱۹۷۷، یعنی دو سال پس از قتل، شکل گرفت. بنابراین، ظن‌ها متوجه اقداماتی است که اعضای آن پس از پیوستن به باند مرتکب شده‌اند. با این همه، بررسی این احتمال که سرقت حلقه‌های فیلم بهانه‌ای برای ترتیب‌دادن ملاقات در اوستیا بوده، مرحله‌ای مستقل از شناسایی عاملان قتل است.
اهمیت حلقه‌های مسروقه در زندگی و کارنامه پازولینی، از ماهیت فیلمی ناشی می‌شود که این حلقه‌ها بخشی از آن بودند. او در این فیلم جهان مارکی دو ساد را به جمهوری سالو منتقل کرد؛ جمهوری‌ که موسولینی در جریان جنگ جهانی دوم در شمال ایتالیا برپا کرده بود. پازولینی در این فیلم گروهی از دختران و پسران جوان را زیر سلطه چهار مرد قرار می‌دهد که آیین‌هایی برای تحقیر و شکنجه آنان برپا می‌کنند. با توجه به نقد چپ‌گرایانه او از جامعه مصرفی، می‌توان فیلم را اثری درباره تبدیل بدن انسان به چیزی قابل‌تملک و قابل‌تصرف دانست؛ و نیز نقدی بی‌رحمانه بر فاشیسم. این خوانش با توجه به آثار پیشین او معنای بیشتری می‌یابد؛ آثاری که بدن را در مرکز مضمون خود قرار می‌دادند و آن را سرچشمه لذت، طنز و روایت می‌ساختند.
علاقه پازولینی به آنچه قدرت با زبان و زندگی مردم می‌کند، پیش از ورودش به سینما آغاز شده بود. او در کازارسا، زادگاه مادرش در منطقه فریولی، به زبان محلی فریولی شعر می‌سرود و در تأسیس آکادمی‌ برای پاسداشت این زبان مشارکت داشت. سپس در سال ۱۹۵۰ همراه مادرش به رم رفت؛ پس از آنکه در پی پرونده‌ای مرتبط با زندگی جنسی آزادانه‌اش از حزب کمونیست ایتالیا اخراج شده بود. او در محله‌های حاشیه پایتخت به سخنان جوانانی گوش می‌داد که با کارهای موقت و راه‌و‌رسم‌های روزمره امرار معاش می‌کردند. دو رمان «پسران زندگی» و «زندگی خشونت‌آمیز» از دل همین محیط بیرون آمدند؛ آثاری که در آن‌ها زبان عامیانه مردم رم، همان جایگاهی را در روایت ادبی یافت که زبان فریولی در شعرهایش داشت.

پازولینی

وقتی پازولینی در سال ۱۹۶۱ فیلم «آکاتونه» را ساخت، در فیلمی درباره یک پاانداز که در حاشیه رم زندگی می‌کرد، از موسیقی باخ بهره گرفت و به زندگی شخصیت اصلی فیلم وزنی تراژیک بخشید که سینمای ایتالیا به‌ندرت برای چنین محیطی قائل شده بود. سپس در فیلم «انجیل به روایت متی» از چهره بازیگران غیرحرفه‌ای استفاده کرد تا داستانی دینی را در مکان‌ها و با چهره‌هایی آشنا از جنوب ایتالیا به تصویر بکشد. او در فیلم‌های «دکامرون»، «حکایت‌های کانتربری» و «هزار و یک شب» ــ آثاری که آن‌ها را زیر عنوان «سه‌گانه زندگی» گرد آورد ــ در ادبیات کهن ماده‌ای برای به‌تصویرکشیدن لذت جسمانی یافت؛ کاری که سبب می‌شد آیین‌های اجبار و شکنجه در «سالو» تأثیری شدیدتر بر مخاطب بگذارند.
تلویزیون نیز خود موضوع نقد پازولینی بود. او گسترش زبانی یکسان و تصویرهای مشابه از میل و موفقیت را بخشی از دگرگونی مصرف‌گرایانه ایتالیا می‌دانست. در مناقشه‌های سیاسی‌اش نیز مواضعی اتخاذ می‌کرد که بسیاری از خوانندگانش را سردرگم می‌ساخت؛ چنان‌که پس از درگیری‌های والی جولیا در سال ۱۹۶۸، به خاستگاه‌های فقیرانه شماری از مأموران پلیس در برابر دانشجویانی اشاره کرد که بسیاری از آنان از خانواده‌های مرفه می‌آمدند. او در مقاله‌های بعدی‌اش در روزنامه «کوریره دلا سرا»، درباره پیوندهایی نوشت که گمان می‌کرد میان محافل قدرت و خشونت سیاسی در سال‌های موسوم به «سال‌های سرب» وجود داشته است؛ همان ظن‌هایی که بخشی از آن‌ها را در آخرین پروژه رمان‌نویسی خود، «نفت»، بازسازی کرد.
رمان «نفت» که هنگام قتل پازولینی ناتمام مانده بود و نخستین بار در سال ۱۹۹۲ منتشر شد، فرضیه انگیزه سیاسی قتل را پیش می‌کشد. در دست‌نوشته‌ای که چاپ سال ۲۰۲۲ آن را دوباره به کتاب منتشرشده بازگرداند، شخصیتی به نام اوجنیو چفیس دیده می‌شود که بعدها ریاست شرکت انرژی ایتالیایی «انی» را بر عهده گرفت. پازولینی در طرح داستانی خود تصور می‌کند که قهرمان رمان به او در قتل انریکو ماتئی، رئیس این شرکت که در سال ۱۹۶۲ در سانحه سقوط هواپیما جان باخت، کمک می‌کند. والتر سیتی، ویراستار این چاپ، معتقد است که پروژه «نفت» شاید خشم کسانی را برانگیخته باشد که گمان می‌کردند پازولینی قصد دارد در پرونده ماتئی اتهامی علنی مطرح کند. این برداشتی صرفاً ادبی است که بر آنچه اوراق رمان ناتمام درباره طرح و مقصود نویسنده‌اش آشکار می‌کنند، تکیه دارد.
از دل این سرنخ، دامنه تحقیقات به محفل «پروپاگاندا دوئه» گسترش یافت که با نام اختصاری P2 شناخته می‌شود. نام این محفل در پیشنهادی در مجلس نمایندگان ایتالیا مطرح شده بود که خواستار بررسی پیوندهای احتمالی آن با قتل پازولینی و دو پرونده دیگر، یعنی پرونده ماتئی و پرونده مائورو دی مائورو، روزنامه‌نگار، بود. با این حال، نسبت‌دادن نقشی به این محفل در جنایت اوستیا همچنان فاقد شواهدی است که آن را به افراد مشخصی مرتبط کند که در طراحی یا اجرای قتل مشارکت داشته‌اند.
فاصله میان دو فرضیه جنایت سازمان‌یافته و توطئه سیاسی، در ماهیت پرسشی که هر یک مطرح می‌کنند، همچنان آشکار است. حلقه‌های فیلم شاید بتوانند دلیل رفتن پازولینی به مکانی مشخص در آن شب را توضیح دهند، در حالی که رمان «نفت» دلیلی احتمالی برای تمایل برخی افراد بانفوذ به خاموش‌کردن صدای نویسنده‌اش پیش می‌کشد. اگر شواهدی پیدا شود که ترتیب‌دادن قرار ملاقات در اوستیا را به کسانی پیوند دهد که قصد متوقف‌کردن پروژه او را داشتند، ممکن است این دو مسیر به یکدیگر برسند. با این حال، نزدیک‌ترین مأموریت تحقیقات تازه، سنجیدن آن چیزی است که شاهد می‌تواند درباره روند تحقیقات اولیه بگوید و بررسی دوباره محتوای نوارها در کنار شهادت‌ها و اشیای ضبط‌شده قدیمی پرونده است.
در اوستیا، گردشگاهی که جسد پازولینی در آن پیدا شد، نام او را بر خود دارد؛ همان‌طور که ساحلی که او روزگاری در آن ایستاد و در برابر دوربین، در فیلم «دیدارهای عاشقانه ــ ۱۹۶۴»، از گردشگران درباره رابطه جنسی، ازدواج و عرف‌هایی که زندگی‌شان را سامان می‌دهند پرس‌وجو کرد. بازگشت به آن مصاحبه‌ها فرصتی فراهم می‌کند تا پازولینی جنجالی را در حال کار ببینیم؛ در حالی که به پاسخ‌های گوناگون گوش می‌سپارد و اجازه می‌دهد این پاسخ‌ها در کنار یکدیگر بر پرده ظاهر شوند. او نمی‌دانست که پس از زمانی که از زندگی‌اش ربوده شد، درست در همان نقطه جان خواهد باخت.
«یکی از مسیرهای تحقیقات به حلقه‌های فیلم آخر پازولینی، «سالو، یا ۱۲۰ روز در سودوم»، می‌رسد که پیش از نمایش عمومی فیلم به سرقت رفته بودند»


شارل بودلر در کاخ الیزه

 رامبو
رامبو
TT

شارل بودلر در کاخ الیزه

 رامبو
رامبو

گاهی از خودم می‌پرسم دومینیک دو ویلپن، نخست‌وزیر پیشین فرانسه، را با شعر و شاعران چه کار است؟ چرا در کار آن‌ها دخالت می‌کند؟ آیا بهتر نبود این مأموریت را به دیگران واگذار کند؟ به‌ویژه آنکه فرانسه سرشار از منتقدان و ادیبان است و در این زمینه کمبودی ندارد. گذشته از این، چرا او به حوزه‌ای پا می‌گذارد که تخصصش نیست، درحالی‌که هر روز گرفتار مسائل و دغدغه‌های سیاست بین‌الملل است؟ چرا مردان قدرت درباره موضوعاتی سخن می‌گویند که تا این اندازه از دایره علایق و دغدغه‌هایشان دور است؟ به‌اختصار، چرا خود را درگیر چیزی می‌کنند که به آن‌ها مربوط نیست؟ آیا برای آنکه درباره‌شان گفته شود روشنفکرند و صرفاً مردان قدرت نیستند؟ این چه عقده‌ای است که در برابر فرهنگ و روشنفکران دارند؟ شاید می‌خواهند از هر دو سو به افتخار برسند: هم افتخار قدرت و هم افتخار اندیشه... و به این ترتیب، علم و شعر را به زور تصاحب می‌کنند.
در واقع، این مرد در علاقه و دلبستگی‌اش به شعر و درک و دریافت آن جدی است. اما باید دانست که در این زمینه تنها نیست. ژرژ پمپیدو شیفته شعر بود و کتابی با عنوان «گزیده‌ای از شعر فرانسه» از خود به یادگار گذاشت. او بارها در کاخ الیزه، در حضور دستیارانش، ابیاتی از ژرار دو نروال یا پل الوار را زمزمه می‌کرد. فرانسوا میتران نیز ادبیات و رمان را دوست داشت و خود ژاک شیراک هم از دوستداران و علاقه‌مندان شعر بود. اما دوگل به‌خودی‌خود نویسنده‌ای حرفه‌ای و حتی شاعری بی‌رقیب بود... خاطراتش را بخوانید.
بااین‌حال، ویژگی دو ویلپن این است که درباره شاعران ملت‌های دیگر نیز سخن می‌گوید و از جمله به شاعران ما، یعنی شاعران عرب، می‌پردازد. برای مثال، از ادونیس، بدر شاکر سیاب یا محمود درویش نقل‌قول می‌کند؛ تا فقط از بزرگان نام برده باشیم. بنابراین، او در عرصه شعر، ناسیونالیست و گرفتار مرکزگرایی اروپایی یا فرانسوی نیست. شعر را هر جا که بیابد، برمی‌گزیند؛ برایش تفاوتی میان شرق و غرب یا عرب و غیرعرب وجود ندارد... گشودگی او به روی شعر عربی و استناد به آن در موارد متعدد، با چنین شور و محبت و همدلی‌ای، واقعاً جلب توجه می‌کند.
اما نکته دیگری نیز وجود دارد که پرسش‌برانگیز و درخور توجه است؛ اگر نگوییم مایه شگفتی. دومینیک دو ویلپن توجه خود را بر شاعرانی متمرکز نمی‌کند که در زندگی کامیاب شده‌اند؛ شاعرانی که پیروز شده‌اند و نشان‌ها و افتخاراتی به دست آورده‌اند؛ آن‌گونه که از مردی صاحب‌منصب و برخاسته از یکی از خانواده‌های اشرافی و ریشه‌دار فرانسه انتظار می‌رفت. برای مثال، او بر ویکتور هوگو تمرکز نمی‌کند و حتی به‌ندرت نامی از او می‌برد، بلکه توجهش را به شاعران «ملعون» یا طردشده‌ای چون ژرار دو نروال، شارل بودلر، پل ورلن، آرتور رمبو و حتی لوتریامون معطوف می‌کند؛ چه رسد به آندره برتون و سوررئالیست‌ها.
اینجا بود که خود را با دشواری تازه‌ای روبه‌رو دیدم و این پرسش را مطرح کردم:
این اشراف‌زاده نجیب و نازپرورده که زیر چلچراغ‌های زراندود کاخ الیزه یا کاخ وزارت خارجه فرانسه زندگی می‌کند، با این آوارگان ولگرد و طردشدگان از جامعه، یا کسانی که در حاشیه آن زندگی می‌کنند، چه نسبتی دارد؟ او را با شارل بودلر چه کار است؛ همان کسی که بیش از یک بار کوشید خودکشی کند یا دست‌کم به آن اندیشید و در سراسر عمرش از دست طلبکاران در امان نبود؟ او را با مردی چه کار است که در زندگی شکست‌خورده بود و شغل و حرفه‌ای جز پرسه‌زدن در خیابان‌های پاریس و نوشیدن شراب در میخانه‌ها و روسپی‌خانه‌های آن نداشت و به هستی و هر آنچه در آن است ریشخند می‌زد؟
او را با ژرار دو نروال چه کار است؛ کسی که هنوز از یک آسایشگاه روانی بیرون نیامده، سر از آسایشگاه دیگری درمی‌آورد و سرانجام واقعاً خودکشی کرد؟ «امشب شبی سفید و سیاه خواهد بود، منتظرم نباش»، این را به عمه‌اش گفت که در خانه او زندگی می‌کرد، سپس رفت تا در یکی از خیابان‌های فرعی پایتخت فرانسه، درست در میدان شاتله، خود را حلق‌آویز کند. او تصمیم گرفته بود به این مضحکه‌ای پایان دهد که گاهی آدم‌ها بیش از اندازه به آن دل می‌بندند و نامش زندگی است.
باهی محمد هرگاه به‌طور اتفاقی با کسی روبه‌رو می‌شد، همیشه این جمله را بر زبان می‌آورد: «ما همچنان به رسوایی زندگی ادامه می‌دهیم.» این همان رسوایی‌‌ است که گاهی از شدت زیبایی و پوچی‌اش تاب‌آوردنی نیست.
این زن عشوه‌گر و نازپرورده که از سویی چیزی به تو می‌بخشد و از سوی دیگر زهرش را به کامت می‌ریزد، اما شاعر بیمار روانی و ذهنی فرانسه، پیش از رفتنش، شماری از زیباترین سروده‌های شعر فرانسه و جهان را از خود به یادگار گذاشت. پس درود بر ژرار دو نروال.
دومینیک دو ویلپن را با آرتور رمبو چه نسبتی است؛ همان کسی که بزرگ‌ترین نماد «لاتی و شرارت» در تاریخ شعر فرانسه و شاید جهان بود؟ او را با لوتریامون چه کار است که بوی هولناک و مشمئزکننده‌اش دست‌کم تا صد کیلومتری به مشام می‌رسد؟ چه کسی می‌تواند به این آدم‌ها نزدیک شود یا آن‌ها را در خانه خود بپذیرد، به‌ویژه اگر وزیر خارجه فرانسه باشد؟
شاید بگویند: این همان شیفتگیِ ضد به ضد است! انسان سرانجام در جست‌وجوی چیزی است که خود ندارد. گذشته از آن، حتی از بهشت هم می‌توان خسته شد... افزون بر این، این شاعران اکنون به نماد افتخار شعر فرانسه تبدیل شده‌اند. درست است که رفتارها و کردارهای بی‌قاعده‌شان در زمان خود مردم را شوکه می‌کرد، اما آن‌ها رفتند و اکنون فقط بهترین چیزی که در وجودشان بود باقی مانده است: شعرهایی نبوغ‌آمیز که تا ابد زنده می‌مانند... فرانسه بدون رمبو، بودلر یا پل ورلن چه معنایی دارد؟
اما شعر در کشورهای صنعتی و پیشرفته اروپا به امری حاشیه‌ای تبدیل شده است. شعر از میان رفته یا چیزی به پایان عمرش نمانده است. نباید تصور کنیم که جایگاه شعر در فرانسه شبیه جایگاه آن در جهان عرب است؛ جایی که شعر همچنان در مرتبه نخست قرار دارد. شاعر در سرزمین ما یک ستاره است، آن هم چه ستاره‌ای! ستاره ستارگان است. اما در میان اروپاییان، شاعر به شخصیتی تا این اندازه حاشیه‌ای و کم‌اهمیت تبدیل شده است. خواننده و موسیقی‌دان و رقصنده و... جای او را گرفته‌اند. شعر به پایان رسیده است؛ در غرب مرده یا چیزی به پایان عمرش نمانده است.
این را می‌گوییم، با آنکه زبان شاعرانه جایگاهی بسیار ویژه دارد. ما هر روز به جرعه‌هایی از شعر نیازمندیم. شعر زبانی دیگر یا به تعبیر منتقد، ژان کوهن، «زبانی برتر» است؛ چنان‌که او در پژوهشی تعیین‌کننده می‌گوید. یا به بیان دیگر، شعر کاربردی متفاوت از زبان است؛ کاربردی که هرچند عقلانی و منطقی نیست، به شیوه‌ای دیگر به کشف واقعیت و کاوش در ژرفای آن می‌انجامد. در این‌باره از هایدگر بپرسید...
از این منظر، شعر نوعی شناخت است، اما از جنسی دیگر؛ متفاوت با شناخت منطقی و فلسفیِ سنگین و فرساینده... شعر شادی جهان است، روشنایی جهان است، معجزه هستی است. پیش از آنکه شعر از راه برسد، جهان سرد و نثری و خشک بود؛ اما شعر آمد و ناگهان جهان به آتش کشیده شد و درخشیدن گرفت.
از همان آغاز می‌توان دریافت که دومینیک دو ویلپن، اگر بتوان چنین تعبیری به کار برد، جبهه خود را انتخاب کرده است. او در جبهه شاعرانی نیست که جامعه آن‌ها را پذیرفته یا به رسمیت شناخته است، بلکه در کنار کسانی ایستاده که جامعه طردشان کرده و آن‌ها در حاشیه یا حتی حاشیه حاشیه‌ها زیسته‌اند؛ همان شاعرانی که پیش‌تر نام بردیم.
اما شاعر حاشیه‌نشین و طردشده می‌داند چگونه از نقاط ضعف، حاشیه‌نشینی و جنون خود بهره بگیرد و آن‌ها را به بزرگ‌ترین پیروزی تاریخ تبدیل کند. شعر بزرگ‌ترین پیروزی است. بزرگ‌ترین جبران شکست شاعر در زندگی است. شعر بزرگ‌ترین پیروزی بر جنون درونی‌ای است که هر لحظه او را تهدید می‌کند. شعر ناگهان او را از حضیض ذلت به اوج عزت می‌رساند.
تمام زندگی بودلر چیزی جز شکست‌های پی‌درپی نبود، اما این شکست‌ها با سروده‌هایی نبوغ‌آمیز همراه بودند که تا ابد باقی خواهند ماند... و اما رمبو؟ دیگر نیازی به گفتن نیست.

شعر تنها بر ویرانه‌های سوختن و بر خاکستر

خودویرانگری خویشتن پدیدار می‌شود! این چیزی نیست که ویکتور هوگو به ما آموخته باشد (با وجود عظمت هوگو)، بلکه آن را از بودلر و رمبو و لوتریامون و پیش از آن‌ها از ژرار دو نروال آموخته‌ایم. پل ورلن را نیز نباید فراموش کنم، و آن دیوانه بزرگ را: هولدرلین!
این چیزی است که از شاعران بداقبال، «ملعون» و محکوم آموخته‌ایم؛ شاعرانی که در دوران زندگی‌شان حتی یک نفر هم به افتخارشان جشنی برپا نکرد و هیچ وزیری آن‌ها را در دفتر کار یا سالن پذیرایی خود به حضور نپذیرفت.
و اما خود دو ویلپن، آیا حاضر بود بودلر را در دفتر مجللش در کاخ الیزه به حضور بپذیرد؟ به‌شدت تردید دارم. اما در مقابل، آیا بودلر حاضر می‌شد نشان عالی افتخار فرانسه را از دست سارکوزی یا مکرون دریافت کند؟ این دیگر از محالات محض بود!


«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی
TT

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

ترجمه کامل رمان «گدائیم و به خود می‌بالیم» اثر آلبر قصیری، با ترجمه هدی حسین، شاعر، و بازبینی و مقدمه یاسر عبداللطیف، از سوی انتشارات دارالکتب‌خان در قاهره منتشر شد.
این رمان پس از آن شهرت یافت که اسما البکری، کارگردان فقید سینما، فیلم «گداها و نجیب‌زادگان» را بر اساس آن ساخت. در این فیلم، صلاح السعدنی، بازیگر فقید، نقش «استاد گوهر» را ایفا کرد؛ شخصیتی که محور اصلی رمان و فیلسوف زاهد آن است.
رویدادهای «گدائیم و به خود می‌بالیم» در نقطه تلاقی جهان‌های گوناگون می‌گذرد: در قاهره اواخر دهه ۱۹۳۰، در آستانه آغاز جنگ جهانی دوم؛ در عصر پایان امپراتوری‌ها و ظهور امپراتوری‌های جدید. داستان در امتداد خطوط مرزی‌ای پیش می‌رود که پایتخت مصر را به دو بخش تقسیم می‌کنند: قاهره مدرن که مقر حکومت، خارجیان مقیم و بورژوازی مصرِ چشم‌دوخته به مدرنیته اروپایی بود؛ و قاهره قدیم، با پیشینه فاطمی و مملوکی‌اش، که طبقات سنتی همچنان در آن زندگی می‌کردند؛ همان‌هایی که در آن روزگار به آنان «اولاد البلد» و حاشیه‌نشینان و لوطی‌های شهر می‌گفتند.
آلبر قصیری در سال ۱۹۱۳ در قاهره، در خانواده‌ای بورژوا با تبار شامی، متولد شد. او در سال ۱۹۴۵، پس از پایان جنگ جهانی دوم، به پاریس رفت و بیش از شصت سال در یکی از هتل‌های محقر این شهر اقامت داشت تا اینکه در سال ۲۰۰۸ درگذشت. او به «فیلسوف تنبلی» شهرت داشت؛ تنبلی‌ای که به ویژگی شناخته‌شده‌اش بدل شد و سبب شد آثار ادبی اندکی از خود بر جای بگذارد. قصیری یکی از مشهورترین نویسندگان عربی است که به زبان فرانسوی نوشته‌اند؛ بااین‌حال، در تمام این سال‌ها بر حفظ تابعیت مصری خود اصرار داشت و هرگز تابعیت فرانسوی را نپذیرفت. از مشهورترین آثار او می‌توان به «خشونت و ریشخند»، «رنگ‌های ننگ»، «تنبل‌ها در دره حاصلخیز» و «خانه مرگ حتمی» اشاره کرد.

از فضای رمان می‌خوانیم:
«مدت زیادی طول کشید تا بتواند بر خودش مسلط شود. خواست چشم‌هایش را بمالد، اما به‌موقع دست نگه داشت: دست‌هایش خیس و چسبناک بود. با تمام لباس‌هایش خوابیده بود، آن هم روی زمین، بر بستری نازک از روزنامه‌های کهنه. آب به همه‌جا سرایت کرده و بیشتر کف کاشی‌پوش اتاق را پوشانده بود. آب در سکوت به سوی او جاری می‌شد؛ با همان تقدیر سنگین و فشارآور یک کابوس. گوهر احساس کرد بر جزیره‌ای قرار گرفته که موج‌ها آن را احاطه کرده‌اند. جرئت حرکت نداشت. این آب که منشأ آن ناشناخته بود، او را در حیرتی عمیق فرو برد. بااین‌حال، وحشت اولیه‌اش فروکش کرده بود و توانسته بود آگاهی خود را به واقعیت بازیابد. اکنون دریافته بود که تصورش از طغیان رودخانه‌ای که همه‌چیز را در مسیر خود ویران می‌کند، چیزی جز انحرافی ذهنی نبوده است. پس شروع کرد به جست‌وجو برای یافتن منشأ این آب‌های مرموز و خیلی زود آن را کشف کرد: آب از زیر درِ اتاق مجاور به داخل نشت می‌کرد.»