چرا روشنگری اروپایی موفق شد و روشنگری عربی شکست خورد؟

اندیشه‌ اسلامی پس از اَرکون، همان اندیشه‌ پیش از او نخواهد بود

محمد أركون
محمد أركون
TT

چرا روشنگری اروپایی موفق شد و روشنگری عربی شکست خورد؟

محمد أركون
محمد أركون

من زمان زیادی را صرف توضیح و تبیین اصطلاحات بیگانه و معادل‌سازی آن‌ها به زبان عربی در جریان ترجمه‌ آثار محمد اَرکون به زبان عربی کرده‌ام. این کار، مرا ناچار به ابداع و اشتقاق بسیاری از اصطلاحات و ترکیبات زبانی جدید کرد. این، یکی از فواید مهم ترجمه‌ آثار اَرکون است که نمی‌توان آن را دست‌کم گرفت. بله، من ناچار شدم ده‌ها بلکه صدها اصطلاح جدید بسازم.
و شخصاً معتقدم اگر پروژه‌ ترجمه، به معنای گسترده‌اش (نه فقط ترجمه‌ آثار اَرکون) موفق شود، ما به زبانی عربیِ مدرن، پویاتر، منعطف‌تر و تواناتر برای بیان پیچیده‌ترین نظریه‌های علمی و فلسفی خواهیم رسید. از این‌رو، «زبان عربی پس از ترجمه» هرگز همان زبان عربی پیش از آن نخواهد بود. وقتی تمامی دستاوردهای علمی و فلسفیِ روشنگری را به زبان عربی منتقل کنیم، بی‌شک به زبانی مدرن و امروزی دست خواهیم یافت و در نتیجه زبان عربی را نیز نجات خواهیم داد.
تمام جنبش‌های بزرگ در تاریخ، بر دوش ترجمه‌های بزرگ بنا شده‌اند. نگاه کنید به ژاپن، کشوری که بیشترین میزان ترجمه را در جهان دارد و بیشترین میزان گشودگی را نسبت به مدرنیته‌ غربی نشان داده است، با این حال، نه اصالت خود را از دست داده و نه شخصیت تاریخیِ عمیق‌اش را. گشودگی به جهان و دیگران، به معنای حل شدن در آن‌ها نیست، بلکه یعنی بهره‌گیری از بهترین چیزهایی که به بشریت عرضه کرده‌، و به کارگیری آن در خدمت فرهنگ محلی یا ملی. یعنی پذیرش جنبه‌های مثبت مدرنیته‌ غربی و رد کردن جنبه‌های منفی‌اش.
اکنون اجازه دهید این پرسش را مطرح کنیم:
چرا ما اَرکون را به روشنگری پیوند می‌دهیم؟
زیرا او نوین‌ترین روش‌هایی را که پیش از این بر میراث مسیحی در اروپا اعمال شده و آن را نوسازی و روشن کرده بودند، بر میراث عربی–اسلامی ما نیز اعمال کرد. این روش‌ها آن میراث را تا حد ممکن تازه، مدرن و حتی از انباشت‌ها، اضافات و تاریکی‌های قرون وسطایی‌اش رهایی بخشیدند. نتیجه این شد که روشنایی‌هایی بی‌سابقه بر متن دینیِ میراثی ما تابیده شد.
تمام روشنفکران عرب، در انجام این مأموریت شکست خوردند، به‌جز اَرکون. او فهم ما از میراث اسلامی عظیم‌مان را به شیوه‌ای بی‌سابقه دگرگون کرد. این همان جایی‌ست که اهمیت و عظمت او در آن نهفته است، و این چیزی‌ست که از او برای نسل‌های آینده به جا خواهد ماند. اندیشه‌ اسلامی پس از اَرکون، دیگر هرگز همان اندیشه‌ اسلامی پیش از او نخواهد بود.
اَرکون با اعمال این همه روش‌های نوین تاریخی و فلسفی بر میراث بزرگ‌مان، با نگاهی کاملاً نو و شفاف به میراث بزرگ اسلام، از دل آن بیرون می‌آید. اما چون ما از کودکی در درون نگاه سنتی–قرون‌وسطاییِ رایج در نزد شیوخ و علمای دین شکل گرفته‌ایم، در درک این دیدگاه تازه‌ای که نویسنده‌ کتاب «نقد عقل اسلامی اصول‌گرا» ارائه می‌دهد، دچار دشواری فراوان می‌شویم.
او نگاهی مدرن، روشنگرانه و رهایی‌بخش به میراث‌مان ارائه می‌دهد؛ نه این‌که صرفاً به تکرار و بازتولید نگاه سنتیِ ایستا، فسیل‌شده و نشخوارشده در طول قرون گذشته بپردازد. این نگاه سنتیِ قرون‌وسطایی، ما را نهایتاً به دیواری بن‌بست کشانده است. بلکه حتی ما را وارد برخوردی ویرانگر با تمام جهان کرده است.
نتیجه‌ای که از همه‌ این‌ها می‌گیریم این است:
هیچ رهایی و نجاتی ممکن نیست، مگر با پیروزیِ تفسیر روشنگرانه‌ نوین از دین، بر تفسیر تاریک‌اندیشانه‌ کهن که دیگر به هیچ وجه با این عصر سازگار نیست.

طه حسين

طه حسین

 

وقتی «اركون» می‌نویسد، همیشه به شیوه‌ای مقایسه‌ای فکر می‌کند. بیشتر موضوعات، اگر نگوییم همه، را از زاویه‌ عربی-اسلامی و زاویه‌ اروپایی-مسیحی بررسی می‌کند. و همیشه همان سؤال را مطرح می‌کند: چرا رنسانس اروپا موفق شد و رنسانس عربی یا اسلامی شکست خورد؟ چرا روشن‌گری اروپایی موفق شد و روشن‌گری عربی که شش قرن زودتر ظهور کرد، ناکام ماند؟ سپس به طور خاص‌تر: چرا فقهای ما فلسفه را تکفیر کردند در حالی که فلسفه در اروپا به شکوفایی کامل رسید؟ بی‌تردید، آنها در طول قرون وسطی مانند ما یا حتی بیشتر فلسفه را تکفیر می‌کردند، اما از زمان دکارت و حتی پیش از آن، دست از این کار کشیدند. آیا فکر می‌کنید اگر فلسفه و فلاسفه تکفیر نمی‌شدند، جریان‌های اصول‌گرایانه‌ای مانند اخوان المسلمین و خمینی‌ها از زمان پیروزی خمینی در سال ۱۹۷۹ یا حتی از زمان تأسیس اخوان المسلمین در سال ۱۹۲۸ بر صحنه مسلط می‌شدند؟ چرا حسن البنا، سید قطب و قُرطبی بر طه حسین، العقاد، نجیب محفوظ و دیگر ستارگان درخشان فرهنگ عربی پیروز شدند؟ منظورم این است که چرا آنها در خیابان‌ها پیروز شدند، اما در سطح فرهنگ واقعی و نخبگان فرهنگی حضور ندارند؟ سپس چرا خمینی بر داریوش شایگان، عبد الکریم سروش و دیگر روشنفکران بزرگ ایران پیروز شد؟ منظورم این است که چرا خمینی این‌قدر آسان صحنه ایران را در دست گرفت؟ اما تا زمانی که تاریخ حرف آخرش را نزده است...

داريوس شايگان

باید دانست که ارکون، به عنوان استاد برجسته‌ای در سوربن، از درون می‌داند چگونه مدرنیته اروپایی شکل گرفته است. او به طور عمیق بر روند تفکر اروپایی در طول تاریخ طولانی‌اش و همچنین روند تفکر عربی-اسلامی در تاریخ بلند آن آگاه بود. بنابراین، او می‌داند چگونه دقیقاً بین این دو مسیر مقایسه کند، چرا یکی متوقف شد و دیگری پرواز کرد... و چگونه گلوگاه‌ها و بن‌بست‌های تاریخی و مشکلات کنونی که عرب‌ها و مسلمانان عموماً با آن روبرو هستند را تشخیص می‌دهد. از همین روست که کتاب مشهورش عنوان دارد: «لأجل الخروج من السياجات الدوغمائية المغلقة: برای خروج از حصارهای دوگماتیک بسته»: یعنی برای خروج از انحصارهای فرقه‌ای و مذهبی که اکنون در برابر ما منفجر می‌شود و تقریباً وحدت ملی ما را با فجایعی هولناک که توسط گروه‌های تعصب و افراط مرتکب می‌شوند، از هم می‌پاشد. سپس از سخنان او می‌فهمیم که غرب با پیروزی الهیات روشن‌گری بر الهیات مسیحی قدیمی و تکفیرگرایانه، بر اصول‌گرایی تاریک و تقسیمات فرقه‌ای و جنگ‌های داخلی‌اش غلبه کرده است. اما ما هنوز در گیر و دار این نبرد گرفتاریم و در آتش آن می‌سوزیم. اینجا تفاوت تاریخی میان عرب‌ها و غرب نهفته است.

 

محمد ارکون

 

ارکون بر این باور است که نمی‌توانیم میراث اسلامی را به درستی بفهمیم مگر اینکه آن را با دیگر میراث‌های دینی که پیش از آن بوده‌اند، به‌خصوص میراث یهودی و مسیحی، مقایسه کنیم. اگرچه اختلافات زیادی بین آنها وجود دارد، اما همه آنها به ریشه‌ای مشترک تعلق دارند که دانشمندان آن را «میراث ابراهیمی توحیدی» می‌نامند. ارکون همواره کشورهای عربی را به ایجاد بخش‌هایی برای تدریس تاریخ ادیان تطبیقی در دانشگاه‌هایشان دعوت کرده است تا جنبه‌های تشابه و اختلاف بین سه دین بزرگ ابراهیمی را درک کنند. برای اینکه خودمان را خوب بفهمیم، باید دیگران را بشناسیم. به عبارت دیگر، اگر دین و میراث خود را با دیگر ادیان ابراهیمی مقایسه کنیم و بر تجربه تاریخی آنها آگاه شویم، بهتر می‌توانیم دین و میراث خود را بفهمیم. این به ویژه مهم است چون یهودیان و مسیحیان اروپایی از قرن هجدهم وارد دوره غربالگری روشن‌گری شده‌اند، اما ما هنوز از این مرحله عبور نکرده‌ایم. این دقیقاً مشکل است. اما مصیبت این است که اخوان المسلمین، خمینی‌ها و دیگر تاریک‌اندیشان این گشودگی را سد می‌کنند و به شدت در برابر آن می‌ایستند زیرا مشروعیت آنها را تهدید می‌کند و عیب‌ها و نواقص آنها را آشکار می‌سازد. این تهدیدی است برای مفهوم قدیمی و قرون وسطایی آنها از دین. برای روشن‌تر کردن این موضوع مثالی می‌زنم: زمانی که امارات متحده عربی «خانه خانواده ابراهیمی» را در جزیره سعدیات در ابوظبی تأسیس کرد، شایعه کردند که قصد دارد اسلام را در دینی عجیب و غریب که خداوند آن را نازل نکرده، حل کند. این حماقتی بی‌نهایت است. اگر این سخن از روی ناآگاهی نباشد، قطعاً نشان‌دهنده سوءنیت و تلاش عمدی برای آشفتگی است. اسلام همچنان اسلام باقی می‌ماند، مسیحیت همچنان مسیحیت، و همین‌طور یهودیت. ادیان بزرگ تا ابد همان خواهند ماند اما مفهوم آنها متفاوت است. مفهوم متسامح و روشن‌گر دوران مدرن از دین متفاوت است از مفهوم تعصب‌آمیز یا تاریک و تکفیرگرای دوران قرون وسطی. وقتی امارات کلیسایی مسیحی، کنیسه‌ای یهودی و مسجدی اسلامی را در کنار هم ساخت، قصد داشت گفت‌وگو و برادری میان این سه دین را برقرار کند نه اینکه آنها را با هم مخلوط کند. و روشن است که «صلح در جهان بدون صلح میان ادیان ممکن نیست»، همان‌طور که اندیشمند معروف هانس کونگ گفته است. امارات می‌خواست تصویر درخشانی از ما ارائه دهد و آن تصویر تاریک و ترسناک را که پس از حمله تروریستی ۱۱ سپتامبر و فجایع پس از آن در سراسر جهان به ما نسبت داده شد، پاک کند. با این کار بزرگ‌ترین خدمت را به عرب‌ها و مسلمانان کرد. اما به جای اینکه از او تشکر کنند، او را مورد حمله قرار دادند. ای ملت که از جهل خود باعث خنده ملل دیگر شده‌ای!
مشکل اخوانی‌ها و خمینی‌ها این است که فکر می‌کنند مفهوم واپسگرایانه و متحجرانه آنها از اسلام تا ابد ادامه خواهد داشت. اما آنها در اشتباهند. حتی اگر هنوز به دلیل جهل، فقر و بی‌سوادی برخی مردم در خیابان‌های عربی، ایرانی یا ترکیه‌ای از محبوبیت نسبی برخوردارند، اما آنها در نهایت شکست‌خورده‌اند، به دو دلیل اصلی: اول اینکه آنها برخلاف جریان تاریخ و روح زمانه و ذات دوران مدرن حرکت می‌کنند، حتی برخلاف ذات اسلام راستین اگر آن را به درستی بفهمیم. دوم اینکه مردم خواهند فهمید، روشن خواهند شد، پیشرفت خواهند کرد و هرگز برای همیشه نادان باقی نخواهند ماند. همچنین آنها از لطف و رحمت میراث بزرگ اسلامی و گرایش انسانی و فلسفی عمیقی که در دوران طلایی اسلام وجود داشت، غافل‌اند یا آن را نادیده می‌گیرند، نه دوران انحطاط. و مشخص است که این جریان‌های اخوانی، خمینی و مشابه آنها وارث مستقیم دوران‌های طولانی انحطاط‌اند که ما هنوز نتوانسته‌ایم خود را از بند آنها رها کنیم.



یوری مرقدی در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط»: تجربه‌هایم را در خدمت شخصیت تازه‌ام قرار دادم

یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
TT

یوری مرقدی در گفت‌وگو با «الشرق الأوسط»: تجربه‌هایم را در خدمت شخصیت تازه‌ام قرار دادم

یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)
یوری مرقدی پس از مدتی دوری، با ترانه «چرا این‌طوری؟» به صحنه موسیقی بازمی‌گردد (یوری مرقدی)

یوری مرقدی به هیچ‌یک از هنرمندان هم‌نسل خود در جهان عرب شباهت ندارد. از نخستین حضورش، چنین به نظر می‌رسید که پروژه هنری ویژه‌ای در سر دارد؛ پروژه‌ای که در آن به آوازخوانی بسنده نمی‌کند، بلکه به دنبال فضایی گسترده‌تر برای بیان اندیشه‌ها و دیدگاه‌هایش است. او میان موسیقی، نویسندگی و کارگردانی در رفت‌وآمد بوده و در هر تجربه، بخشی از شخصیت سرکش و گرایش خود به شکستن قالب‌های آماده را به‌جا گذاشته است. هنرمندی که تکرار را برنمی‌تابد و به نظر نمی‌رسد صرفاً برای ماندن در کانون توجه به آن علاقه‌مند باشد؛ آنچه برایش اهمیت دارد، صداقت با انتخاب‌های هنری خویش است.

او تأکید می‌کند که صحنه موسیقی از آثار هنری‌ای که به ما شباهت داشته باشند، محروم است (یوری مرقدی)

یوری مرقدی پس از سال‌ها دوری از صحنه موسیقی، امروز با ترانه «چرا این‌طوری؟» بازمی‌گردد؛ ترانه‌ای که خود آن را نوشته و ساخته و قرار است نخستین اثر از آلبوم جدیدی باشد که به‌زودی منتشر خواهد کرد. این ترانه تنها چند روز پس از انتشار، میلیون‌ها بار دیده شد. اما صاحب ترانه «من عربم» ظاهراً به بازگشت به خوانندگی بسنده نکرده، بلکه با گامی حساب‌شده و در حالی ظاهر شده که نشانه‌های شخصیتی هنری پخته‌تر را با خود دارد؛ شخصیتی که نه‌تنها در انتخاب‌های موسیقایی‌اش، بلکه در شیوه خواندن و لحن متفاوت صدایش نیز آشکار است. او تصمیم گرفته اثر تازه‌اش را با گویش مصری و بر ضرباهنگ‌های هیپ‌هاپ عربی بخواند. حاصل کار، اثری پرضرباهنگ است که موسیقی روز، روایتی شیرین و فضایی سینمایی را با یکدیگر درمی‌آمیزد.
او به «الشرق الأوسط» توضیح می‌دهد: «تصمیم گرفتم با تغییراتی در موسیقی و شخصیت هنری‌ام بازگردم. موضوع ترانه، ملودی و تنظیم موسیقایی آن، همگی بازتاب‌دهنده سبک خوانندگی و هویت هنری متفاوت من هستند. این اثر به شیوه تفکر و نگاه من شباهت دارد، اما بیشتر به موسیقی خیابانی و عامه‌پسند گرایش دارد. همچنین اجرای آن با صدای بم و عمیقی که انتخاب کرده‌ام، در تمام ترانه‌های آلبوم جدیدم ادامه خواهد داشت. این صدا را از جایی وام نگرفته‌ام و خودم هم آن را ابداع نکرده‌ام؛ این همان لحنی است که در فعالیت‌های تبلیغاتی و زمینه گویندگی و نریشن (Voice Over) با آن شناخته شده‌ام. از این تغییر خوشحالم، چون مرا همان‌گونه که هستم، اما در قالبی تازه و پخته‌تر، معرفی می‌کند.»

همکاری غیرمستقیمی میان او و نلی کریم، از طریق ترانه جدیدش شکل گرفت (یوری مرقدی)

مرقدی در ادامه گفت‌وگو، ماجرای شکل‌گیری این ترانه را روایت می‌کند: «چند سال پیش در یک قهوه‌خانه مردمی در مصر نشسته بودم؛ جایی که مردانی با قلیان کشیدن و بلندبلند صحبت کردن، آن را شلوغ کرده بودند. ناگهان دختر زیبایی از کنار قهوه‌خانه گذشت که به نظر می‌رسید راهش را گم کرده است. همین که زیبایی‌اش نگاه همه را به خود جلب کرد، سکوت بر فضا حاکم شد. پیشخدمتی که برای حاضران قلیان می‌آورد، با تعجب ایستاد و گفت: “چرا این‌طوری، مادمازل؟” سپس در حالی که همچنان نگاهش را دنبال او می‌کرد، اضافه کرد: “فکر کرده‌ای نلی کریم هستی؟”؛ اشاره‌ای بامزه به زیبایی خیره‌کننده آن دختر. آن صحنه در ذهنم ماند و فکر تبدیل کردنش به یک ترانه به سراغم آمد.»
مرقدی معتقد است که نوآوری و تازگی، شور و اشتیاق اوست و به همین دلیل اصرار داشت با ترانه‌ای غیرمعمول و شبیه شخصیت خودش بازگردد. او می‌گوید: «در این ترانه از تمام تجربه‌های هنری‌ام بهره گرفتم. شخصیتی را که با آن ظاهر شدم، از خودم نساخته‌ام؛ چون به همان شخصیتی شباهت دارد که در ترانه “من عربم” ارائه کرده بودم.»

تصویری از نماهای موزیک‌ویدئوی ترانه به کارگردانی ماریو عازار (یوری مرقدی)

نلی کریم، بازیگر، ویدئوی کوتاهی منتشر کرده بود که در آن با آهنگ این ترانه می‌رقصید. اما این همکاری چگونه شکل گرفت؟ مرقدی پاسخ می‌دهد: «وقتی ترانه را ضبط کردم، همسرم ألفت منذر که تهیه‌کننده اجرایی آلبوم جدیدم است، به من پیشنهاد کرد از روی حرفه‌ای‌گری و رعایت ادب با نلی کریم تماس بگیرم؛ به‌ویژه آنکه در ترانه نام او را آورده‌ام. قبلاً یک‌بار او را دیده بودم. برایش پیام صوتی فرستادم و ترانه را هم به آن پیوست کردم. از ایده خوشش آمد و از من تشکر کرد. اما بعد، با تعجب دیدم ویدئویی منتشر کرده که خودش در آن با آهنگ ترانه می‌رقصد و از من می‌پرسد که آیا این کلیپ را دوست داشته‌ام یا نه. به این ترتیب، همکاری غیرمستقیمی میان ما شکل گرفت که مایه افتخار من است.»
به گفته مرقدی، آلبوم جدید او مجموعه‌ای از ترانه‌ها را در بر می‌گیرد که در میان آن‌ها آثار عاشقانه، میهنی و مردمی نیز وجود دارد. او تمام آثار این آلبوم را خود نوشته، ساخته و تنظیم کرده و قرار است دومین ترانه آن به‌زودی منتشر شود. او توضیح می‌دهد: «این آلبوم بر الگوی موسیقایی مشخصی استوار است که به آن “موسیقی هیپنوتیک” (Hypnotic Music) می‌گویند. واژه هیپنوتیک در اینجا به معنای خواب‌کردن با هیپنوتیزم نیست، بلکه به حالتی اشاره دارد که شنونده را وامی‌دارد هنگام گوش دادن به موسیقی چشمانش را ببندد. ضرباهنگ‌های این موسیقی نیز به مردم نزدیک است، حال‌وهوایشان را بهتر می‌کند و آن‌ها را به همراهی، رقص و شور و هیجان وامی‌دارد.»
یکی از ترانه‌های این آلبوم نیز با گویش لبنانی اجرا شده است. او در ادامه می‌گوید: «ترانه لبنانی هم سهم خود را در این آلبوم دارد؛ درست مانند ترانه‌هایی که به عشق و انقلاب می‌پردازند. اما این موضوعات را به شیوه‌ای ساده و در عین حال هنرمندانه و دشوارپرداخت کرده‌ام؛ به‌گونه‌ای که متن ترانه جایگاه مهمی داشته باشد. در کلمات، هوشمندی و طنزی را می‌توان دید که به شیوه گفت‌وگوی روزمره ما شباهت دارد.»
مرقدی بر این باور است که صحنه موسیقی عربی مدت‌هاست آثار هنری‌ای را که به خود ما شباهت داشته باشند، از دست داده است. او توضیح می‌دهد: «ترانه‌ها و سریال‌های ما در جهان عرب به ما شباهت ندارند. به باور من، موضوعات بسیاری وجود دارد که می‌توانیم در آثارمان به آن‌ها بپردازیم، اما از کنارشان می‌گذریم. لبنان که با تحولات و بحران‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کند، سرشار از موضوعاتی است که شایسته‌اند درباره‌شان حرف بزنیم. چرا باید پشت انگشتانمان پنهان شویم و به‌جای پرداختن به مسئله طلاق که هر روز ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند و آمار آن در کشورهای ما افزایش می‌یابد، درباره عشق آرمانی ترانه بخوانیم؟» او ادامه می‌دهد: «از همان آغاز فعالیت هنری‌ام، ترانه‌های سطحی و معمولی برایم جذاب نبودند؛ همیشه آثاری را ترجیح می‌دادم که از دل یک داستان یا تجربه زندگی بیرون آمده باشند.»
یوری مرقدی اعتراف می‌کند که دوره‌ای را پشت سر گذاشته که در آن ترانه‌هایی اجرا کرده که به خودش شباهتی نداشته‌اند. در آن زمان تصمیم گرفت ترمز کند و یک گام از صحنه موسیقی عقب بنشیند. او می‌گوید: «تصمیمم برای دوری چندساله از صحنه موسیقی را نعمتی از جانب خداوند می‌دانم. تمام فعالیت‌های هنری‌ام را متوقف کردم؛ گویی خودرویی بودم که موتورش را خاموش کرده‌اند و سکوت همه‌جا را فراگرفته است. از هیاهو و آلودگی صوتی فاصله گرفتم و چراغ‌ها را خاموش کردم تا تمام وقتم را به کار تبلیغاتی اختصاص دهم. به زمانی که از دست می‌دادم فکر نمی‌کردم، بلکه به فایده‌ای می‌اندیشیدم که این دوره برایم داشت و مرا به حقیقت می‌رساند. به کارم به‌عنوان استاد مدعو دانشگاه و فعالیت در زمینه تبلیغات تجاری بسنده کردم. چشمان همسرم تنها پنجره‌ای بود که از آن به جهان بیرون نگاه می‌کردم. اگر او در کنارم نبود، تجربه کردن چنین دوره‌ای برایم ناممکن بود.»
اما آیا در دوران دوری از صحنه موسیقی، دلتنگ آن نمی‌شد؟ او پاسخ می‌دهد: «مرحوم عاصی رحبانی در یکی از نمایش‌هایش می‌گوید انسان دلتنگ مکانی می‌شود، حتی اگر آن مکان زندانی باشد که همین چند لحظه پیش از آن بیرون آمده است. آن دوره برایم دشوار بود، اما باید دری را پیدا می‌کردم که بازگشتم از آن مسیر درست باشد. این تجربه، دوره‌ای دشوار و پررنج بود؛ زیرا هنرمند وقتی از کارش فاصله می‌گیرد، احساس خفگی می‌کند. بااین‌حال، سرانجام به نتیجه‌ای رسید که مشتاقانه انتظارش را می‌کشیدم.» او ادامه می‌دهد: «وظیفه هنرمند ایجاد تغییر است، حتی اگر این کار مستلزم مکثی برای بازنگری در خویشتن باشد. خودم را از هر چیزی تهی کردم و از نو آغاز کردم. این شیوه، راهی فوق‌العاده برای بازگشت است؛ بازگشتی که درخور صاحبش باشد و به او شباهت داشته باشد.»
ترانه «چرا این‌طوری؟» را شرکت «هیو مانجمنت» تولید کرده و «نجوم رکورد» آن را توزیع کرده است. مرقدی برای ساخت موزیک‌ویدئوی این ترانه با ماریو عازار، کارگردان، همکاری کرده و بدین‌ترتیب رویکردی را ادامه داده است که از آغاز فعالیت هنری‌اش دنبال می‌کرد: همکاری با استعدادهای جوان و تازه‌نفس، با هدف دمیدن روحی تازه در آثارش. او می‌گوید: «برایم مهم بود که با اندیشه و خلاقیت نسل جدید آشنا شوم. درست نیست هنرمند تصور کند که همیشه حق با اوست. بنابراین باید با تحولات روز همراه شود و به نسلی جوان که در حال پیدا کردن مسیر خود است، فرصت بدهد. ماریو همان انتخابی بود که دنبالش می‌گشتم؛ زیرا نمی‌خواستم با کارگردانی همکاری کنم که صرفاً ایده‌ای ازپیش‌آماده را اجرا کند، بلکه به دنبال کسی بودم که بتوانم همراه او رؤیاپردازی کنم.»
او درباره آنچه از تجربه هنری گذشته‌اش همچنان حفظ کرده است، می‌گوید: «خوب است که از تجربه‌هایمان بهره بگیریم، نه اینکه به آن‌ها بچسبیم. یوری هنوز همان یوری است، اما تغییراتی در شیوه کارش ایجاد کرده است. حرفه‌ای‌گری، دقت و جست‌وجوی بهترین‌ها، عناصری هستند که از آغاز فعالیت هنری‌ام همراهم بوده‌اند. امروز همچنین به شبکه‌های اجتماعی نزدیک‌تر شده‌ام و خودم را برای همراهی با آن‌ها آموزش داده‌ام. این شبکه‌ها ابزار بازاریابی‌اند و به انتشار اثر کمک می‌کنند.»


میراث عبدالحلیم حافظ، بحرانی میان خانواده او و کارگردانی الجزایری برانگیخت

راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
TT

میراث عبدالحلیم حافظ، بحرانی میان خانواده او و کارگردانی الجزایری برانگیخت

راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)
راشدی در کنار عبدالحلیم در پاریس، هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» (مدیریت جشنواره)

اختلاف بر سر ناکامی احمد راشدی، کارگردان الجزایری، در بازدید از خانه عبدالحلیم حافظ، خواننده فقید مصری، در قاهره، به مناقشه‌ای علنی با خانواده «عندلیب» تبدیل شده است؛ مناقشه‌ای که به زیر سؤال بردن استحکام رابطه میان آن دو و نیز اصل وجود پروژه فیلم «نه» کشیده شده است؛ فیلمی که راشدی تأکید می‌کند پیش از درگذشت این خواننده مصری، آماده کارگردانی آن بوده است.
در میانه بیانیه‌ای خانوادگی که کارگردان را به خدشه‌دار کردن زندگی و خاطره هنری عندلیب متهم می‌کند و شهادت‌هایی از سوی سینماگران که از روایت او دفاع می‌کنند، اختلافی بالا گرفته که پرسش‌هایی فراتر از یک اتفاق گذرا مطرح می‌کند: چه کسی مالک روایت تاریخ هنری است؟ آیا خویشاوندی به صاحب‌اختیار حافظه دیگران تبدیل می‌شود؟
این بحران پس از تجلیل از راشدی در چهل‌وهفتمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره، در روز پنجشنبه، آغاز شد. کارگردان الجزایری در نظر داشت از خانه‌ای دیدن کند که به گفته خودش، عبدالحلیم هنگام آماده‌سازی فیلم «نه» که قرار بود با یکدیگر بسازند، در آن از او پذیرایی می‌کرد. اما حضور محمد سفیان براح، سفیر الجزایر در مصر، پس از پایان مراسم تجلیل در تالار اپرای قاهره برای همراهی راشدی به سفارت، مانع انجام این بازدید شد؛ بازدیدی که از پیش هماهنگ شده بود.
ماجرا به گلایه از یک قرار ملاقات ازدست‌رفته محدود نماند. محمد شبانه، فرزند برادر عبدالحلیم، بیانیه‌ای منتشر کرد و در آن از انجام نشدن این بازدید انتقاد کرد. او سپس روایت راشدی درباره رابطه‌اش با عندلیب و پروژه مشترک فیلم را زیر سؤال برد.
شبانه در این بیانیه اعلام کرد عمویش تنها دو بار با کارگردان الجزایری دیدار کرده بود و هر دو ملاقات با هدف آشنایی و ارزیابی امکان همکاری با او صورت گرفته بود. به گفته او، عبدالحلیم پس از آنکه متوجه شد «راشدی برای همکاری با او مناسب نیست»، تمایلی به ادامه پروژه نشان نداد. او افزود عکس‌هایی که آن دو را کنار هم نشان می‌دهد، از دو یا سه عکس بیشتر نیست و تأکید کرد متوقف شدن فیلم ارتباطی با درگذشت یا بیماری عندلیب نداشته است.
این بیانیه پا را از این هم فراتر گذاشت و اعلام کرد خانواده در واکنش به آنچه ادعاهایی درباره زندگی و خاطره عبدالحلیم حافظ توصیف کرد، اقدامات قانونی را آغاز خواهد کرد. به این ترتیب، موضوع دیگر صرفاً اختلاف بر سر جزئیات یک پروژه قدیمی نبود، بلکه به رویارویی‌ای تبدیل شد که اتهاماتی درباره اعتبار و تاریخچه شخصی و هنری دو طرف را در بر می‌گرفت.
طارق الشناوی، منتقد هنری، در واکنش به این موضوع گفت بیانیه شبانه «شتاب‌زده و گمراه‌کننده» است. او با طرح این پرسش که سخنان راشدی چه توهینی در خود داشته است، به «الشرق الأوسط» گفت: «شبانه هنگام درگذشت عبدالحلیم در سال ۱۹۷۷ هنوز پنج سالش هم نشده بود؛ پس چگونه می‌تواند درباره جزئیات رابطه‌ای که شاهد مستقیم آن نبوده، با قاطعیت اظهارنظر کند؟»
الشناوی تأکید کرد رابطه راشدی و عندلیب نزدیک و صمیمانه بوده و پروژه «نه» نیز واقعاً وجود داشته است. او توضیح داد فیلم‌نامه را حسن فؤاد بر اساس داستانی از مصطفی امین، روزنامه‌نگار، نوشته بود.
این منتقد مصری برای دفاع از روایت راشدی به فیلم مستندی اشاره کرد که او پس از درگذشت عبدالحلیم با عنوان «آواز وداع» ساخت و در آن تصاویری را گنجاند که در پاریس از خواننده فقید گرفته بود. به اعتقاد او، وجود این تصاویر، روایت کارگردان درباره رابطه‌اش با هنرمند فقید را تأیید می‌کند.

احمد راشدی هنگام دریافت جایزه در جشنواره فیلم قاهره (مدیریت جشنواره)

او همچنین خاطرنشان کرد که راشدی در دو سال پایانی زندگی عندلیب به او نزدیک بود و چند روز پیش از درگذشتش، در لندن به دیدارش رفت. الشناوی تلاش برای کم‌اهمیت جلوه دادن این رابطه را مورد انتقاد قرار داد و هشدار داد که نباید «صرفاً به دلیل نسبت خانوادگی وارثان با هنرمندان، آنان را صاحب حرف آخر درباره تمام جنبه‌های تاریخ زندگی آن هنرمندان بدانیم».
از سوی دیگر، محمد شبانه بر روایت خانواده پافشاری کرد و به «الشرق الأوسط» گفت از پدرش شنیده است که دوستان عبدالحلیم، راشدی را برای کارگردانی فیلم به او پیشنهاد کرده بودند. به گفته او، عندلیب برای آزمایش برخی نماها در پاریس از یک گریمور کمک گرفت، اما تمایلی به ادامه پروژه پیدا نکرد. او تأکید کرد: «عکس‌های مشترک لزوماً وجود رابطه‌ای نزدیک یا توافق نهایی برای ساخت یک اثر را ثابت نمی‌کنند.»
او افزود بخش‌هایی از ویدئوی سخنان راشدی در نشست مسترکلاس را دریافت کرده و به نظرش در آن‌ها به عبدالحلیم توهین شده است. شبانه تأکید کرد خانواده در برابر آنچه خدشه‌دار کردن زندگی و خاطره هنری او می‌داند، دست روی دست نخواهد گذاشت.
در سوی دیگر، انَس‌الوجود رضوان، منتقد، هرگونه توهین به عندلیب در سخنان راشدی را رد کرد. او به «الشرق الأوسط» گفت کارگردان آماده بازدید از خانه بود، اما سفیر الجزایر برای همراهی او به مراسمی در سفارت حاضر شد؛ موضوعی که حتی اعتراض هیئت الجزایری را نیز برانگیخت.
رضوان از شبانه خواست پیش از طرح اتهام‌ها، فایل ضبط‌شده دیدار را دوباره بررسی کند و تأکید کرد: «رابطه راشدی با عندلیب با عکس‌ها و دیدارها مستند شده است. این کارگردان به‌عنوان مهمان افتخاری جشنواره سینمایی قاهره به این شهر آمده بود. زیر سؤال بردن پیشینه او به وجهه هیچ‌یک از دو طرف کمکی نمی‌کند و با جایگاه دو چهره برجسته فرهنگ عربی نیز سازگار نیست.»
راشدی پیش‌تر در جریان نشست مسترکلاسی که به مناسبت تجلیل از او با جایزه «هرم طلایی دستاورد یک عمر» برگزار شده بود و حسین فهمی، بازیگر، آن را به او اهدا کرد، جزئیات پروژه «نه» را بازگو کرده بود.
او گفت عبدالحلیم باعث شد به سینما علاقه‌مند شود. عندلیب در پی ساخت فیلم‌هایی بود که همکاری مصر و الجزایر را بازتاب دهند و او را برای کارگردانی اثری برگزیده بود که بر اساس داستان مصطفی امین ساخته می‌شد.
راشدی توضیح داد عندلیب فصل‌های داستان را از طریق پست برای او می‌فرستاد و آن دو درباره جزئیات پروژه به توافق رسیده بودند. آن‌ها در پاریس با یکدیگر دیدار کردند و برای آماده‌سازی ادامه فیلم‌برداری، چند صحنه را ضبط کردند تا پس از بازگشت عبدالحلیم از آخرین سفر درمانی‌اش به لندن، کار را از سر بگیرند.
او افزود یک روز پیش از درگذشت عبدالحلیم در بیمارستان به دیدارش رفت و سپس با هم در یکی از رستوران‌ها شام خوردند. بعد از آن، راشدی راهی پاریس شد و روز بعد خبر درگذشت او را دریافت کرد.


بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
TT

بازگشت چارلز دیکنز با هدایت جانی دپ

جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)
جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

ابنزر | (خوب)
-کارگردان: تای وست
-کشور: آمریکا (۲۰۲۶)
-اکران: تجاری

در دقیقه ۷۲ فیلم، ابنزر اسکروج (جانی دپ) از شخصیتی خسیس، عبوس، ستیزه‌جو و طعنه‌زن که احساس نیازی به هیچ‌کس در اطراف خود ندارد و با هرگونه کار نیک دشمنی می‌ورزد، به نقطه مقابل تمام این ویژگی‌ها تبدیل می‌شود. فیلم، برخلاف برخی نسخه‌های پیشین اقتباس‌شده از رمان مشهور چارلز دیکنز، «سرود کریسمس»، که به‌مرور به بهانه‌ای برای جشن سینمایی کریسمس تبدیل شدند، ناگهان به این تغییر نمی‌رسد، بلکه آن را به‌تدریج و به شکلی باورپذیر روایت می‌کند. حدود دو دقیقه پس از آنکه ابنزر با تأثر به سرودهای کلیسایی گوش می‌دهد، پالتوی گرم خود را به مردی سیاه‌پوست و بی‌خانمان که از سرمای شدید رنج می‌برد، می‌بخشد. فیلم تأکید می‌کند که این نخستین‌بار در زندگی ابنزر اسکروج است که به خود اجازه می‌دهد بخشنده باشد.
در سراسر مدت نمایش فیلم (۱۱۵ دقیقه)، دو ویژگی ثابت وجود دارد که تغییر نمی‌کنند. نخست، بازی خوب جانی دپ در نقشی که تأیید می‌کند استعداد او، برخلاف آنچه برخی فیلم‌های سبک و سرگرم‌کننده‌اش، مانند مجموعه «دزدان دریایی کارائیب»، ممکن است القا کنند، از میان نرفته است؛ بلکه همچنان در گنجینه‌ای امن باقی مانده که بازیگر هرگاه برای ایفای شخصیت‌های گوناگونش به آن نیاز داشته باشد، از آن بهره می‌گیرد.
ویژگی ثابت دوم به کارگردان، تای وست، مربوط می‌شود که طراحی هنری متناسب با فضای تیره‌وتار داستان را حفظ کرده است؛ فضایی که در تقابل با رویکرد تازه فیلم، در مقایسه با ده‌ها اثر دیگری قرار دارد که از رمان منتشرشده در سال ۱۸۴۳ اقتباس شده‌اند. در میان این اقتباس‌ها، نسخه موزیکال (به کارگردانی رونالد نیم، ۱۹۷۰)، نسخه فانتزی (ساخته تونی بارمز، ۲۰۰۸) و نسخه کمدی (ساخته رابرت زمکیس در سال ۲۰۰۹) وجود داشته‌اند؛ افزون بر ده‌ها نسخه دیگر که فضا و رویدادهای رمان را به شکلی سرگرم‌کننده و متناسب با هدف تبدیل آن به آثاری خانوادگی برای سینما بازآفرینی کرده‌اند.
فیلم جدید، برداشتی تازه و پیش‌تر تجربه‌نشده از رمان دیکنز است؛ روایتی که آن دوره را با نگاهی واقع‌گرایانه بازنمایی می‌کند و بیشتر رویدادهایش را به‌جای روایت سرگرم‌کننده، در فضایی تیره‌وتار به تصویر می‌کشد.

آندریا رایزبرو و جانی دپ در فیلم «ابنزر» (پارامونت)

کارگردان رویدادها را با مهارت روایت می‌کند؛ از صحنه‌ای که اسکروج کار خود را در شرکتی آغاز می‌کند که مالکیت آن را به‌طور مشترک با جیکوب (ایان مک‌کلن) در اختیار دارد، تا ظهور شریکش پس از مرگ به شکل شبحی که به اسکروج درباره پیامدهای ادامه خودخواهی و نگرش خاصش به زندگی هشدار می‌دهد. سپس شبح کریسمس گذشته ظاهر می‌شود (با بازی آندریا رایزبرو) و می‌کوشد اسکروج را از طریق بازگشت به گذشته‌اش به بازشناختن دوباره خویشتن وادارد؛ تا سرانجام تغییر او رخ می‌دهد و پیامدهای آن آشکار می‌شود.
رمان «سرود کریسمس» که حول شخصیت ابنزر اسکروج شکل گرفته، به‌عنوان الگویی شاخص در نمایش تحول مثبت شخصیتی خودخواه، بدخو و سردرفتار به انسانی متفاوت مورد ستایش قرار گرفته است؛ انسانی که از این پس با نگاهی تازه و انسانی به اطرافیانش می‌نگرد. این رمان سرشار از توصیف چنین تحولی است، اما درعین‌حال به مجموعه آثار انتقادی دیکنز درباره واقعیت اجتماعی زمانه خود تعلق دارد؛ رویکردی که در آثاری چون «آرزوهای بزرگ»، «الیور توئیست» و «دیوید کاپرفیلد» نیز به شکلی برجسته‌تر بیان شده است.
تصمیم وست برای انتخاب رویکردی تیره‌وتار، به‌جای پرداختی صرفاً سرگرم‌کننده، تصمیم درستی است؛ رویکردی که بر ساخت اثری استوار است که به روح داستان وفادار می‌ماند و بخشی از تاریکی و خیال‌پردازی‌های آن را بازتاب می‌دهد؛ از ارواحی که اسکروج را تعقیب می‌کنند و طراحی شهر و خیابان‌ها گرفته تا نورپردازی طبیعی و کم‌فروغ و رنگ‌های رنگ‌پریده‌ای که در فیلم به کار گرفته شده‌اند.
به این ترتیب، «ابنزر» فیلمی برای جشن‌گرفتن کریسمس نیست، بلکه اثری است که جهان آشفته رمان در آغاز داستان و وضعیت قهرمان آن را پیش از آنکه دوباره خود را کشف کند، مورد بررسی قرار می‌دهد.
کارگردان سبک واحدی را در سراسر فیلم حفظ می‌کند. در کنار رنگ‌ها، نورپردازی و طراحی صحنه متناسب که فضایی گوتیک به فیلم می‌بخشند، میل به فاصله‌گرفتن از تقلید فیلم‌های پیشین و سنت‌های آن‌ها نیز دیده می‌شود. بنابراین، این فیلم تلاشی است از سوی کارگردان برای بازنمایی رویدادهای رمان از زاویه دید خود و افزودن برخی ویژگی‌های سینمای وحشت به آن، هرچند با احتیاط.
فیلم خالی از ضعف نیست. از جمله اینکه برخی از مهم‌ترین صحنه‌های آن، مانند دیدار ابنزر اسکروج با خودش در دوران کودکی، تأثیر و واکنش مورد انتظار را برنمی‌انگیزند. همچنین، با وجود شباهت میان پایان رمان و فیلم، این احساس باقی می‌ماند که فیلم می‌خواهد پایانی خوش به جانی دپ هدیه کند؛ پایانی که به نظر می‌رسد نتوانسته است به‌خوبی به عمق و معنای آن بپردازد.