«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی

احمد القرملاوی جهانی را ترسیم می‌کند که در آن مرز میان انسانی و مصنوعی درهم می‌آمیزد

«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی
TT

«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی

«صفر ممیز پنج»؛ روایتی در برابر رؤیاهای هوش مصنوعی

رمان «صفر فاصل خمسه/ صفر ممیز پنج» نوشته احمد القرملاوی، نویسنده مصری، جهانی را بنا می‌کند که در آن مرز میان انسانی و مصنوعی درهم می‌آمیزد و آگاهی قهرمان انسانی آن با «جاه‌طلبی‌های» ماشین درهم می‌تند. رمان جایگاه انسان را در برابر فناوری‌ای به آزمون می‌گذارد که دیگر صرفاً ابزاری در خدمت او نیست، بلکه به ذهنی موازی تبدیل شده است که در شکل‌دادن به تجربه او و آزمودن اراده‌اش مشارکت می‌کند.
این رمان اخیراً از سوی انتشارات دیوان در قاهره منتشر شده است. القرملاوی از همان آغاز، با جمله «ریل‌ها محاصره‌ام کرده‌اند»، ما را وارد ذهن قهرمان و راوی داستان، که با ضمیر اول شخص روایت می‌کند، می‌سازد. ریلزها (ویدئوهای کوتاه و سریع) نوعی فشار بر او وارد می‌کنند و جهانی بدیل می‌سازند که از واقعیت او جذاب‌تر به نظر می‌رسد. او با وجود آنکه مدیر امور کارکنان در یک شرکت چندملیتی است و از نظر مادی و اجتماعی زندگی باثباتی دارد، شغلش را غرق در «دود و دَمِ روزمرگی و قانون کار و آیین‌نامه‌های داخلی» توصیف می‌کند و تصور می‌کند اگر مدیر دیگری جای او را بگیرد، «هیچ‌کس تفاوت چندانی احساس نخواهد کرد». ترس او از اینکه به فردی «قابل‌جایگزینی» تبدیل شود، از کشش او به تجربه‌ای جدا نیست که به او وعده می‌دهد مرکز جهانی باشد که از افکار و خواسته‌های خودش ساخته می‌شود.
روایت ما را با نقشه‌ای از ذهن قهرمان روبه‌رو می‌کند؛ ذهنی که به نظر می‌رسد «ملال» از دوران کودکی بخشی از ساختار آن بوده و در میانسالی به بحرانی وجودی و احساس بی‌معنایی تبدیل شده است. در این هنگام، او در ویدئوهایی که تجربه «اخوت صفر ممیز پنج» را تبلیغ می‌کنند، وعده جهانی دیگر را می‌یابد؛ به‌ویژه از آن رو که این تبلیغات مستقیماً بحران او را هدف قرار می‌دهند. خودش می‌گوید: «می‌دانند چطور مرا از نخ ملال بیرون بکشند، همان‌جایی که می‌خواهند باشم.» بنابراین، تبلیغ فقط لذت گذرایی به او عرضه نمی‌کند، بلکه احساس قدیمی ناتوانی از تحمل زندگی به همان شکلی که هست را هدف می‌گیرد و ورود به این تجربه را همچون فرصتی برای رهایی از آن عرضه می‌کند.

دو جهان و دو ذهن

سطح نخست رمان از زندگی روزمره قهرمان شکل می‌گیرد: آغاز بحران میانسالی او، شغلش و رابطه‌اش با خانواده کوچک خود. سطح دوم در آپارتمانی شکل می‌گیرد که شرکت‌کنندگان در تجربه «صفر ممیز پنج» در آن، هرکدام در اتاقی جداگانه، قرنطینه می‌شوند تا تجربه خود را با پوشیدن «عینک شبیه‌سازی» آغاز کنند. بدین‌ترتیب، یک مکان واحد، مشارکت و انزوا را همزمان در خود جمع می‌کند؛ هر شرکت‌کننده وارد جهانی می‌شود که در آن جز آگاهی خودش و هوش مصنوعی همراهی ندارد.
اما سطح سوم همان جهانی است که عینک در برابر چشمان قهرمان می‌گشاید. او سفری طولانی را آغاز می‌کند و در جریان آن با «پاتریشیا»، رقصنده جشنواره‌ها، آشنا می‌شود و به او دل می‌بازد؛ اما رابطه‌شان به‌تدریج به سوی جنون می‌رود. شگفتی‌های این سفر او را به رویارویی با «خود» دیگرش و بازکشف رابطه‌اش با همسر و جهان خانوادگی‌اش می‌کشاند؛ گویی هوش مصنوعی آنچه را در درون قهرمان پنهان است دوباره ترکیب می‌کند و به آن شکل آدم‌ها، مکان‌ها و موقعیت‌هایی می‌دهد که او می‌تواند با آنها تعامل کند. از این رو، سفر به رویارویی با خویشتن تبدیل می‌شود.
پیوند میان این دو جهان در شخصیت «سلمی» تجسم پیدا می‌کند؛ موجودی ساخته‌شده از هوش مصنوعی که پشت عینک، «با سبزه‌ای دلنشین و پوستی صاف» در برابر قهرمان ظاهر می‌شود. او سلمی را می‌بیند و با او تعامل می‌کند، اما همچنان از او می‌پرسد: «آیا تو واقعی هستی؟» پرسشی که ابهام و تردید درباره مرز میان الگوریتمی و واقعی را بیشتر می‌کند. ویژگی‌های انسانی سلمی ماهیت او را مشخص نمی‌کنند، بلکه تشخیص تفاوت میان آنچه قهرمان احساس می‌کند و آنچه درباره او می‌داند را دشوارتر می‌سازند.
«سلمی» ماهیت این تجربه را با جمله‌ای توضیح می‌دهد که در اعتراف به محدودیت‌های هوش مصنوعی، «صادقانه» به نظر می‌رسد: «تو این تجربه را به‌تنهایی پشت سر می‌گذاری؛ جز تو و هوش مصنوعی کس دیگری وجود ندارد. هوش مصنوعی از افکار و دغدغه‌های تو تغذیه می‌کند، آنها را به زندگی و رویداد تبدیل می‌کند و ممکن است هنگام این ترجمه، دچار خطاهای بزرگی شود؛ هنوز چیزهای زیادی وجود دارد که باید یاد بگیرد.»
بدین‌ترتیب، پشت عینک جهانی «هیبریدی» از دو ذهن شکل می‌گیرد؛ قهرمان افکار و دغدغه‌هایش را در اختیار ماشین می‌گذارد و ماشین آنها را به مکان‌ها، شخصیت‌ها و رویدادها تبدیل می‌کند. بنابراین جهان روایی نه صرفاً امتداد آگاهی اوست و نه آفرینشی مستقل از سوی هوش مصنوعی؛ آنچه او می‌بیند از تعامل میان آنچه درباره خودش می‌داند و آنچه الگوریتم از این مواد می‌سازد، پدید می‌آید.
از این مبادله، روایت متضاد رمان شکل می‌گیرد؛ هوش مصنوعی برای یادگیری و توسعه ابزارهایش به تجربه قهرمان نیاز دارد، در حالی که قهرمان به جهانی که این تجربه در برابرش می‌گشاید وابسته می‌شود؛ وابستگی‌ای که به «اعتیاد» نزدیک است. او در این جهان، احتمالات و احساساتی را تجربه می‌کند که برایش از آنچه بیرون از آن زندگی می‌کند، کم‌تر «واقعی» نیستند. در همان حال، او هم در ساخت تجربه مشارکت دارد و هم به ماده‌ای تبدیل می‌شود که تجربه از آن تغذیه می‌کند. هرچه بیشتر از وجود خود در اختیار آن می‌گذارد، توانایی هوش مصنوعی برای بخشیدن جهانی که جداشدن از آن برایش دشوار است، بیشتر می‌شود.

آزمون‌های فلسفی

قهرمان تجربه خود را با واژگانی توصیف می‌کند که پرسش‌های قدیمی درباره حقیقت، وجود و اراده انسان را به یاد می‌آورند. او از «حقیقت» و «تاریکی نیستی» سخن می‌گوید و درباره حدود اختیار خود در جهانی پرسش می‌کند که الگوریتم از خواسته‌ها و دغدغه‌های او استفاده می‌کند تا او را به مسیری ببرد که شاید از پیش برایش طراحی شده باشد. در اینجا مسئله دیگر این نیست که آیا تصاویری که می‌بیند ساختگی‌اند یا نه؛ او می‌داند که عینک شبیه‌سازی بر چشم دارد، بلکه پرسش این است که آیا همین آگاهی می‌تواند به او توانایی واقعی مقاومت در برابر تأثیر آن را بدهد.
او «پاتریشیا» را که در جریان تجربه با او آشنا می‌شود، «واقعی، مطلق، ذاتی و برطرف‌کننده تردید» توصیف می‌کند. این صفات تلاشی به نظر می‌رسند برای چنگ‌زدن به یک یقین، در زمانی که دیگر نمی‌تواند با قطعیت بگوید آنچه می‌بیند از آگاهی خودش سرچشمه می‌گیرد یا از جهانی که الگوریتم برای او ساخته است؛ هرچه یقین او به واقعی‌بودن احساسش نسبت به پاتریشیا بیشتر می‌شود.
زبان رمان پیوند خود را با جزئیات روزمره و معاصر حفظ می‌کند؛ از هجوم ویدئوهای «ریلز» و ابزار هوش مصنوعی «جِمِنای» گرفته تا حضور سیگارهای الکترونیکی «آیکوس» به‌عنوان جایگزین سیگارهای سنتی. القرملاوی از این واژه‌ها برای ترسیم جهان قهرمان پیش از ورودش به شبیه‌سازی استفاده می‌کند؛ بنابراین تجربه شبیه‌سازی گسستی ناگهانی از زندگی او به نظر نمی‌رسد، بلکه امتداد واقعیتی است که فناوری همین حالا نیز در آن بر توجه، عادت‌های روزمره و تصویری که انسان از خودش دارد تأثیر می‌گذارد. قهرمان نیز به‌تدریج از دل همین واقعیت وارد جهان مصنوعی می‌شود و خود به یکی از «مواد» و منابع آن تبدیل می‌شود.
عنوان «صفر ممیز پنج» نیز منطقه بینابینی‌ای را فشرده می‌کند که رمان در آن حرکت می‌کند. این عدد اعشاری، که میان صفر و یک قرار دارد، با وجود ابهام معنایی‌اش، وضعیت معلق قهرمان میان حقیقت و شبیه‌سازی، انتخاب و تسلیم را تداعی می‌کند؛ و شاید همچنین جایگاه هوش مصنوعی‌ای را نشان دهد که هنوز یادگیری‌اش کامل نشده، و انسانی را که هنوز به یقین نرسیده است.



در طول دو سال، میان مکرون و یک روزنامه‌نگار فرانسوی در تلگرام چه گذشت؟

در طول دو سال، میان مکرون و یک روزنامه‌نگار فرانسوی در تلگرام چه گذشت؟
TT

در طول دو سال، میان مکرون و یک روزنامه‌نگار فرانسوی در تلگرام چه گذشت؟

در طول دو سال، میان مکرون و یک روزنامه‌نگار فرانسوی در تلگرام چه گذشت؟

در غفلت از ضوابط کاخ الیزه و پروتکل‌های سخت‌گیرانه ریاست‌جمهوری، زلزله‌ای سیاسی و رسانه‌ای بی‌سابقه پایتخت فرانسه را لرزاند؛ زلزله‌ای که فرانسواز دوگوا، روزنامه‌نگار و مفسر سیاسی برجسته، آن را به راه انداخت.
این زلزله در قالب کتاب تازه‌منتشرشده او با عنوان «همه شما با من خیلی بی‌رحم هستید» (Vous êtes tous trop durs avec moi) تجسم یافت؛ کتابی که ظرف چند ساعت به مهم‌ترین رویداد روز فرانسه تبدیل شد.
این کتاب صرفاً تحلیلی سیاسی درباره دوران ریاست‌جمهوری امانوئل مکرون نیست، بلکه نفوذی بی‌سابقه به حریم خصوصی عالی‌ترین مقام کشور به شمار می‌رود؛ چراکه نویسنده، مکاتبات محرمانه و خودمانی خود با رئیس‌جمهور را که طی دو سال تمام از طریق پیام‌رسان تلگرام انجام شده بود، بدون اطلاع او و بدون کسب اجازه قبلی برای انتشار، منتشر کرده است.
دوگوا در اقدامی بسیار جسورانه که ماهیت پیچیده این رابطه را بازتاب می‌دهد، نسخه‌ای از کتاب را به کاخ الیزه فرستاده و درخواست عجیبی مطرح کرده است: اینکه رئیس‌جمهور شخصاً آن را امضا کند؛ اقدامی که آشکارا آداب و رسوم مربوط به تعامل با مقامات عالی‌رتبه را به چالش می‌کشد.

جرقه‌ای از شبکه اجتماعی ایکس که درهای محرمانگی را گشود

هیچ‌کس انتظار نداشت این رابطه مجازی پرحرارت با یک پیام تشکر آغاز شود. تابستان سال ۲۰۲۴، فرانسواز دوگوا، نویسنده‌ای که از نظر تاریخی به جریان چپ فرانسه نزدیک بود، در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) با جدیت از بانوی اول فرانسه، بریژیت مکرون، در برابر موجی از شایعات و نظریه‌های توطئه درباره زندگی خصوصی او دفاع کرد.
این موضع‌گیری، سپاسگزاری عمیقی را در مکرون برانگیخت. او تصمیم گرفت موانع را کنار بزند و مشاوران رسانه‌ای خود را دور بزند و شخصاً پیامی مستقیم برای دوگوا بفرستد و از او به خاطر دفاع منصفانه از همسرش تشکر کند.
این پیام همان چراغ سبزی بود که روزنامه‌نگار باتجربه آن را دریافت کرد. به این ترتیب، کانال ارتباطی مجازی میان آن دو در تلگرام به فضایی دائمی و باز برای گفت‌وگوهای عمیق سیاسی و تخلیه فشارهای روحی تبدیل شد؛ فضایی دور از نظارت رسمی و اصطلاحات کلیشه‌ای دیپلماتیک.

اعترافات در آخرین راهرو و تلخی انزوا

مطالب منتشرشده در کتاب، تصویری به‌شدت تیره از زندگی روزمره رئیس‌جمهور فرانسه در آستانه پایان دومین و آخرین دوره ریاست‌جمهوری او در سال ۲۰۲۷ ارائه می‌دهد.
مکاتبات محرمانه از مردی پرده برمی‌دارند که در کاخ الیزه گرفتار انزوایی خفقان‌آور است و از نخبگان سیاسی و رسانه‌ای احساس تلخی و سرخوردگی می‌کند؛ نخبگانی که او متهمشان می‌کند به افترا زدن به وی و نادیده‌گرفتن اندازه فداکاری‌هایی که برای فرانسه انجام داده است.
عبارتی که نویسنده برای عنوان کتاب انتخاب کرده، یعنی «همه شما با من خیلی بی‌رحم هستید»، وضعیت روحی مکرون را خلاصه می‌کند و از سنگینی فشارهای سیاسی، کاهش محبوبیت و احساس فزاینده او حکایت دارد؛ احساسی که بر اساس آن، دوران ریاست‌جمهوری‌اش در میان ناسپاسی جمعی متحدان و مخالفان به پایان می‌رسد.

در برابر طوفان؛ نه‌های قاطع مکرون

با وجود لحن گلایه‌آمیز و احساس انزوایی که بر بسیاری از پیام‌ها سایه انداخته است، این مکاتبات جنبه دیگری از شخصیت مکرون، یعنی سرسختی و استواری او را نیز آشکار می‌کنند؛ به‌ویژه در لحظات حساسی که پس از تصمیم جنجالی‌اش برای انحلال مجلس ملی فرانسه فرا رسیدند.
رئیس‌جمهوری فرانسه در یکی از پیام‌های قاطع خود، راه را به‌کلی بر شایعاتی می‌بندد که از احتمال کناره‌گیری زودهنگام او در پی بحران‌های سیاسی پی‌درپی حکایت دارند. او با عباراتی صریح، به این معنا می‌نویسد که تحت هیچ شرایطی استعفا نخواهد داد.
همچنین، دفاع سرسختانه رئیس‌جمهوری از اصلاحات جنجالی نظام بازنشستگی در این مکاتبات آشکار است. او در گفت‌وگو با دوگوا معتقد بود هرگونه عقب‌نشینی یا تعلیق این قانون، اقتصاد فرانسه را به بن‌بستی مالی قطعی و فاجعه‌بار می‌کشاند.

الرئيس الفرنسي إيمانويل ماكرون (أ.ف.ب)

پشت‌پرده چرخش علیه چپ و مأموریت‌های پنهانی

این کتاب پرده از پشت‌صحنه بازی پیچیده سیاسی پس از آخرین انتخابات پارلمانی برمی‌دارد. پیام‌های ردوبدل‌شده، موضع واقعی و ازپیش‌تعیین‌شده مکرون در قبال قدرت‌گرفتن ائتلاف چپ‌گرای «جبهه مردمی جدید» را آشکار می‌کنند.
مکاتبات نشان می‌دهند که رئیس‌جمهوری هیچ قصدی برای واگذاری زمام دولت به چپ نداشت و در پس ذهن خود، نامزدی لوسی کاسته برای مقام نخست‌وزیری را به‌روشنی به سخره می‌گرفت و رسیدن او به کاخ ماتینیون، مقر نخست‌وزیری فرانسه، را به‌کلی غیرواقع‌بینانه می‌دانست.
این پیام‌ها نشان می‌دهند که مکرون چگونه در خفا مانورهای سیاسی را برای متوقف‌کردن پیشروی چپ مدیریت می‌کرد و در جست‌وجوی فرمول‌های جایگزینی بود که تداوم خطوط کلی سیاست‌های او در حکومت را تضمین کنند؛ هدفی که بعدها با تشکیل دولتی هماهنگ با محاسبات ریاست‌جمهوری او محقق شد.

تیرهای انتقادی رئیس‌جمهوری به سوی متحدان و مخالفان

پیام‌های تلگرامی صرفاً به مواضع اصولی محدود نمی‌شدند، بلکه ارزیابی‌های شخصی بی‌رحمانه‌ای را نیز در بر می‌گرفتند که مکرون درباره چهره‌های صحنه سیاسی فرانسه مطرح کرده بود.
حتی نزدیک‌ترین افراد به او نیز از این انتقادها در امان نماندند. کتاب نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور انتقادهای تندی از گابریل اتال، نخست‌وزیر پیشین خود، مطرح کرده و معتقد بوده است که اتال فرصت‌ها و حمایت سیاسی بسیار بیشتری از آنچه استحقاقش را داشته، دریافت کرده است.
در مقابل، رهبران سوسیالیست نیز سهم قابل‌توجهی از حملات رئیس‌جمهور را به خود اختصاص داده‌اند. مکرون آن‌ها را «شکست‌خورده» توصیف کرده که نتوانسته‌اند جایگزینی واقعی ارائه دهند. او همچنین صلاحیت سیاسی ژان لوک ملانشون، رهبر حزب «فرانسه تسلیم‌ناپذیر»، را آشکارا زیر سؤال برده و جاه‌طلبی او برای رسیدن به قدرت را توهمی دانسته است که در فرانسه هرگز محقق نخواهد شد.

آینده‌ای مبهم و امتناع از کار زیر چتر میلیاردرها

مکاتبات افشاشده به یکی از جنجالی‌ترین موضوعات در فضای عمومی فرانسه نیز پرداخته‌اند: آینده شغلی و شخصی مکرون پس از ترک کاخ الیزه در سال ۲۰۲۷.
در واکنش به گزارش‌های مطبوعاتی و شایعاتی مبنی بر اینکه او برای ورود به بخش خصوصی یا فعالیت به‌عنوان مشاور برخی از ثروتمندترین افراد و میلیاردرهای فرانسه برنامه‌ریزی می‌کند، پاسخ مکرون قاطعانه بود و رنگ‌وبویی از غرور سیاسی داشت.
رئیس‌جمهوری به دوگوا تأکید کرده است که پس از خروج از مقام ریاست‌جمهوری برای هیچ‌کس کار نخواهد کرد. او این موضع را با جمله‌ای پرمعنا بیان کرده است: ترجیح می‌دهد در خانه‌ای کوچک که متعلق به خودش است زندگی کند تا در قصری بزرگ که به دیگران تعلق دارد؛ اشاره‌ای به تمایل او برای حفظ استقلال و شأن خود به‌عنوان رئیس‌جمهوری پیشین.

جلد کتاب «زلزله: همه شما با من خیلی سنگدلید» نوشته فرانسواز دوگوا، روزنامه‌نگار و تحلیلگر سیاسی (آمازون)

شوک در کاخ الیزه و ثبت روایتی تراژیک از پایان یک دوران

انتشار این کتاب همچون صاعقه‌ای بر محافل نزدیک به رئیس‌جمهور فرود آمد. منابع آگاه گزارش داده‌اند که تیم ریاست‌جمهوری و مشاوران ارتباطات او تنها سه روز پیش از ورود کتاب به کتاب‌فروشی‌ها از وجود این اثر و محتوای تکان‌دهنده آن مطلع شده بودند؛ زیرا نویسنده با توافق ناشر، انتشارات «روبر لافون»، پروژه خود را در نهایت محرمانگی پیش برده بود.
ناظران در پاریس معتقدند این کتاب سندی سیاسی و بسیار حساس به شمار می‌رود؛ چراکه نه‌تنها نقض محرمانگی ارتباطات ریاست‌جمهوری است، بلکه روایتی زنده و تراژیک از «پایان دوران مکرون» ارائه می‌دهد و ابعاد پیچیده انسانی و سیاسی رئیس‌جمهوری را آشکار می‌کند که در پاییز دوران ریاست‌جمهوری خود با امواج سهمگین دست‌وپنجه نرم می‌کند و هر انتقادی را که متوجه او می‌شود، بی‌رحمی‌ای می‌داند که سزاوارش نیست.


پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه

پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه
TT

پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه

پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه

کتاب «لتخفي والتواري في الحياة السياسية السورية/ پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه در حیات سیاسی سوریه» به قلم عمر کوش، نویسنده و پژوهشگر، به‌تازگی منتشر شده است. نویسنده در این کتاب به پدیده پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه می‌پردازد؛ شیوه‌ای که مخالفان سیاسی برای جلوگیری از بازداشت و تعقیب امنیتی به آن روی می‌آوردند. این پدیده، که ابعاد سیاسی، اجتماعی و انسانی داشته، چندین دهه ادامه یافته و با ماهیت نظام‌های استبدادی که به‌نوبت بر سوریه حکومت کرده‌اند، پیوند خورده است؛ به‌ویژه از زمان به قدرت رسیدن حزب «بعث» در ۸ مارس ۱۹۶۳ و به‌دست گرفتن قدرت از سوی حافظ اسد در نوامبر ۱۹۷۰ تا سقوط نظام بشار اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴.
کتاب به پدیده‌ای می‌پردازد که جنبه‌هایی از تاریخ معاصر سوریه را آشکار می‌کند؛ جنبه‌هایی که با وجود ارتباطشان با زندگی هزاران سوری، که ناچار شدند سال‌های طولانی مخفی بمانند، نام و محل سکونت خود را تغییر دهند، ارتباطشان را با خانواده‌هایشان قطع کنند و برای حفظ جان خود یا ادامه فعالیت سیاسی مخالفانه، از عرصه عمومی کناره بگیرند، همچنان از ثبت و بررسی تاریخی دور مانده‌اند.
پژوهش درباره پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه، صرفاً به تاریخ احزاب سیاسی‌ای مربوط نمی‌شود که ناچار بودند مخفیانه فعالیت کنند؛ بلکه به تاریخ رابطه میان دولت و جامعه، قدرت و شهروند، و نیز دگرگونی‌هایی مربوط است که فعالیت سیاسی در سوریه را طی دوران حاکمیت استبداد به کاری مخاطره‌آمیز تبدیل کرد؛ کاری که در بسیاری از موارد تا مرز تهدید خودِ موجودیت انسانی پیش می‌رفت.
اهمیت پرداختن به پدیده «پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه» در این است که امکان بازخوانی تاریخ سیاسی سوریه را از زاویه‌ای متفاوت فراهم می‌کند؛ زاویه‌ای که برخلاف رویکردهای متمرکز بر کودتاها، دولت‌ها و کشمکش‌های میان نخبگان سیاسی و نظامی است. در پسِ تاریخ رسمی رویدادها و تصمیم‌ها، تاریخ اجتماعی مخالفان تحت تعقیب و خانواده‌هایشان، شبکه‌های همبستگی که پناهشان دادند و تجربه‌های ترس، انزوا و مقاومتی نهفته است که از سر گذراندند.
از این‌رو، کتاب مجموعه‌ای از پرسش‌ها را مطرح می‌کند که نخبگان فکری و سیاسی سوریه باید با آن‌ها روبه‌رو شوند و به آن‌ها پاسخ دهند: «این امر از رهگذر بررسی زمینه‌های شکل‌گیری موجودیت سوریه در دوران معاصر و مسائل مرتبط با شناخت تاریخی آن، و نیز روشن‌کردن زوایا و عرصه‌هایی صورت می‌گیرد که نظام دیکتاتوری و سلطه‌گر اسد کوشید آن‌ها را در تاریکی نگه دارد، تحریف کند و واقعیتشان را وارونه جلوه دهد؛ به‌ویژه آن بخش‌هایی که با تاریخ معاصر سوریه ارتباط دارند. از همین رو، بازنگری در تاریخ سوریه و آشکارکردن آنچه سوری‌ها در زندگی خود متحمل شدند و تجربه‌هایی که از پنهان‌شدن و زندگی مخفیانه برای گریز از پیامدهای سرکوب سیاسیِ اعمال‌شده از سوی حکومت‌های مختلف از سر گذراندند، اهمیت می‌یابد.»
عمر کوش، نویسنده این کتاب، نویسنده و پژوهشگر سوری است که به مسائل اندیشه و فرهنگ علاقه‌مند است. آثار متعددی از او منتشر شده که از جمله آن‌ها می‌توان به «بومی‌سازی مفاهیم: تفاوت مفهوم در مسیر انتقال» (۲۰۰۲)، «امپراتوری جدید: تفاوت مفاهیم و اختلاف حقوق» (۲۰۰۳)، «گرایش‌های نوین نقد» (۲۰۰۴)، «رادیکالیسم آمریکایی» (۲۰۰۵)، «جنگ عراق و چشم‌اندازهای آینده» (۲۰۰۵) و «گستره‌های فلسفه و بازتاب‌های گفتمان» (۲۰۲۲) اشاره کرد. او همچنین چندین اثر مشترک با نویسندگان و پژوهشگران دیگر منتشر کرده است.


کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند

د. هـ. لورانس
د. هـ. لورانس
TT

کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند

د. هـ. لورانس
د. هـ. لورانس

رمان‌نویس ایرلندی، سالی رونی، انتظار نداشت واکنش بریتانیا به تعهد او برای اهدای درآمد حاصل از فروش رمان‌هایش به سازمان «فلسطین اکشن» که در بریتانیا تروریستی شناخته شده و از ژوئیه ۲۰۲۵ فعالیت آن ممنوع شده است، تا این اندازه سریع باشد. هرچند دیوان عالی حکم داد که این طبقه‌بندی غیرقانونی است، دادگاه تجدیدنظر آن حکم را لغو کرد و این جنبش همچنان ممنوع است.
شاید رونی اصلاً انتظار هیچ واکنشی را نداشت. او در مقاله‌ای که اوت ۲۰۲۵ در روزنامه «آیریش تایمز» (Irish Times) منتشر شد، اعلام کرده بود که درآمد کتاب‌هایش را به این سازمان اهدا خواهد کرد. او گفته بود: «مایلم روشن کنم که قصد دارم از درآمد آثارم، افزون بر بهره‌گیری از جایگاه عمومی‌ام به‌طور کلی، برای ادامه حمایت از جنبش (فلسطین اکشن) و اقدامات مستقیم علیه نسل‌کشی استفاده کنم.»
او اضافه کرده بود که خوشحال خواهد شد اگر اظهاراتش در روزنامه‌های بریتانیا منتشر شود تا افکار عمومی این کشور از موضع او آگاه شوند. اما دیگر چنین کاری نه ممکن است و نه قانونی؛ زیرا به گفته او، مقام‌های بریتانیایی شهروندان را از آزادی‌های اساسی و حق ابراز دیدگاه‌های متفاوت محروم کرده‌اند تا روابط خود با اسرائیل را حفظ کنند.
به گفته ناشر آثار رونی، انتشارات «فیبر اند فیبر»، ممنوعیت این جنبش و جرم‌انگاری حمایت از آن، وضعیتی از نظر اخلاقی غیرقابل‌قبول ایجاد کرده است؛ زیرا این انتشارات دیگر نمی‌تواند حق‌التألیف رونی را به او پرداخت کند و در نتیجه، خود رونی نیز نمی‌تواند به فروش کتاب‌هایش در بریتانیا ادامه دهد. برای خروج از این وضعیت، نویسنده و ناشر تصمیم گرفتند توزیع کتاب‌های او را در بریتانیا متوقف کنند.

جيمس جويس

«آدم‌های معمولی»، روشنفکران و کتاب‌فروشی‌ها

با وجود آنکه آرزوی رونی برای انتشار اظهاراتش در بریتانیا برآورده نشد، پیش‌بینی می‌کنم روزهای خوش و شادی را سپری می‌کند و اکنون، درحالی‌که اخبار مربوط به جهش فروش کتاب‌هایش، به‌ویژه در بریتانیا، را دنبال می‌کند، احساس خوشحالی عمیقی دارد؛ جهشی که نتیجه هجوم «آدم‌های معمولی» برای خرید رمان‌های اوست.
اما لوفهاگن در مقاله‌ای در روزنامه «گاردین» در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ نوشت که فروش رمان‌های رونی تنها طی یک هفته پس از اعلام تصمیم ناشر برای توقف عرضه آثار او در بریتانیا، ۳۰۰ درصد افزایش یافت. به گزارش همین منبع، صاحب یک کتاب‌فروشی مستقل به نام «بوک‌مارکد» گفته است که سه رمان رونی را در اختیار داشتند که ظرف سه ساعت به فروش رفتند. «آدم‌های معمولی» تمام موجودی کتاب‌های او را خریدند و دیگر امکان تهیه نسخه‌های بیشتری را ندارند.
«آدم‌های معمولی» عنوان رمانی از رونی است که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد. این اثر به مجموعه‌ای تلویزیونی تبدیل شد که محصول مشترک «بی‌بی‌سی» و «هولو» است.

اوضاع در دست کتاب‌فروشی‌هاست

در ایرلند نیز بازار کتاب شاهد جهش چشمگیری در فروش آثار رونی است و میزان افزایش فروش به هزار درصد رسیده است. این افزایش به سفارش‌های خرید اینترنتی از کتاب‌فروشی‌های ایرلندی نسبت داده می‌شود. کتاب‌فروشی‌ها در دو سوی مرز تلاش می‌کنند تا برای پاسخ‌گویی به تقاضا برای رمان‌های رونی، بیشترین تعداد ممکن از کتاب‌های او را تأمین کنند.
توماس کینی، صاحب «کتاب‌فروشی کینی» در شهر گالوی، از افزایش ده‌برابری سفارش‌های خرید کتاب نسبت به دوران پیش از «بحران رونی» سخن گفته و توضیح داده است که ۹۵ درصد سفارش‌ها از بریتانیا دریافت شده‌اند («گاردین»، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶).
او اضافه می‌کند که وضعیت کنونی عجیب است و با آنچه در گذشته شناخته شده بود، تفاوت دارد. او در ایرلندی زندگی کرده است که کتاب‌ها در آن به اتهام کفرگویی ممنوع می‌شدند و مردم ناچار بودند برای بهره‌مندی از آزادی خواندن هر آنچه می‌خواهند، به بریتانیا پناه ببرند. اما اکنون اوضاع وارونه شده است و این بریتانیاست که خوانندگان رونی سفارش‌های خرید کتاب‌های او را از آنجا به ایرلند می‌فرستند.
از جمله کتاب‌فروشی‌هایی که اعلام کرده‌اند موجودی کتاب‌های رونی در آن‌ها به پایان رسیده، می‌توان به کتاب‌فروشی «نو آلابایز» در بلفاست و «بریج بوکس» در درومور اشاره کرد؛ فروش این دو کتاب‌فروشی نیز به‌دلیل سفارش‌های رسیده از بریتانیا افزایش یافته است.

سالي روني

شباهت شب رونی به روزگار جویس

این تصور درست نیست که بریتانیا همواره بهشتی برای نویسندگان و خوانندگان بوده که ایرلندی‌ها به آن پناه می‌بردند. بریتانیا نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر نمی‌تواند ادعا کند که در کارنامه‌اش هیچ لکه‌ای از ممنوعیت کتاب وجود ندارد. در تاریخ سانسور و ممنوعیت کتاب در بریتانیا، فهرستی نه‌چندان کوتاه از آثار ممنوعه وجود دارد که در صدر آن‌ها رمان «اولیس» اثر جیمز جویس، هم‌وطن سالی رونی، قرار می‌گیرد.
داستان ممنوعیت «اولیس» شاید مشهورترین و تلخ‌ترین ماجرا در تاریخ ممنوعیت کتاب، چه در بریتانیا و چه در ایالات متحده آمریکا باشد. در ادامه، با اندکی تفصیل به ماجرای ممنوعیت «اولیس» خواهم پرداخت؛ زیرا داستان رونی در بیش از یک نقطه با آن تلاقی دارد. اما پیش از آن، به برخی کتاب‌هایی اشاره می‌کنم که در بریتانیا ممنوع شدند.
رمان «عاشق لیدی چترلی» اثر د. هـ. لارنس، نوشته‌شده در سال ۱۹۲۸، از جمله این آثار است. این رمان نخستین بار در سال ۱۹۲۸ در ایتالیا و سپس در پاریس منتشر شد. انتشار آن در بریتانیا نزدیک به سه دهه ممنوع بود تا اینکه پس از آنچه به محاکمه «پنگوئن» معروف شد، ممنوعیتش در سال ۱۹۶۰ لغو شد.
رمان «لولیتا» اثر ولادیمیر ناباکوف و رمان «چاه تنهایی» (۱۹۲۸) نوشته رادکلیف هال نیز با ممنوعیت روبه‌رو شدند.
کتاب «جاسوس‌گیر: زندگی‌نامه صریح یک افسر ارشد اطلاعاتی» نوشته پیتر رایت، افسر پیشین سازمان اطلاعات داخلی بریتانیا، نیز به بهانه افشای اسرار دولتی ممنوع شد. این ممنوعیت از سال ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ ادامه یافت.
اما رمان «اولیس» جیمز جویس، داستانی طولانی از ممنوعیت، محاکمه، نسخه‌برداری غیرمجاز، سرخوردگی و نومیدی دارد؛ تا آنجا که نویسنده‌اش گمان می‌کرد این اثر هرگز رنگ انتشار را نخواهد دید.

«اولیس» و آغاز ادیسه

«ادیسه اولیسِ جویس» در سال ۱۹۱۸ آغاز شد؛ زمانی که مجله ادبی آمریکایی «د لیتل ریویو» (The Little Review) انتشار دنباله‌دار این رمان را آغاز کرد. این روند تا زمانی ادامه یافت که پس از انتشار فصل «ناوسی‌کا» در آوریل ۱۹۲۰ متوقف شد. در پی انتشار این فصل، انجمن مبارزه با رذیلت نیویورک علیه مجله شکایت کرد و آن را به انتشار مطالب مستهجن متهم ساخت.
همچنین در فوریه ۱۹۲۱، هر یک از دو سردبیر مجله، مارگارت اندرسون و جین هیپ، به پرداخت جریمه‌ای معادل ۵۰ دلار محکوم شدند و دستور توقف انتشار رمان به آن‌ها ابلاغ شد.
ممنوعیت «اولیس» در آمریکا تا ششم دسامبر ۱۹۳۳ ادامه یافت؛ زمانی که رسیدگی به پرونده «ایالات متحده علیه کتابی با عنوان اولیس» با صدور حکم قاضی جان ام. وولسی به پایان رسید. او حکم داد: «بر این اساس، ورود اولیس به ایالات متحده مجاز است» (زندگی‌نامه جیمز جویس، ص. ۶۶۷).
جویس هنگامی که خبر لغو ممنوعیت را شنید، چنین واکنش نشان داد: «و بدین‌ترتیب، نیمی از جهان انگلیسی‌زبان تسلیم می‌شود و نیمه دیگر نیز از آن پیروی خواهد کرد» (همان، ص. ۶۶۷).
و واقعاً نیز نیمه دیگر، یعنی بریتانیا، سه سال پس از لغو ممنوعیت در آمریکا، در سال ۱۹۳۶ ممنوعیت این رمان را برداشت.

صف‌آرایی در حمایت از رونی و جویس

صف‌آرایی نویسندگان و روشنفکران در حمایت از رونی، نقطه تلاقی و پیوندی میان تجربه او و تجربه طولانی و تلخ جیمز جویس با ممنوعیت کتاب است؛ تجربه‌ای که من مایلم آن را «ادیسه اولیسِ جویس» بنامم. نقش فعال کتاب‌فروشی‌ها در هر دو بحران نیز نقطه اشتراک و شباهت دیگری میان آن‌هاست.
پس از توقف عرضه کتاب‌های رونی در بریتانیا، صدها نفر نامه‌ای سرگشاده را امضا کردند و از دولت خواستند در این‌باره اقدام کند. نامه دیگری نیز از طریق مجله «نیواستیتسمن» منتشر شد که شمار زیادی از نویسندگان، هنرمندان، شخصیت‌های رسمی و دو بازیگر سریال «آدم‌های معمولی» آن را امضا کرده بودند. در این نامه تأکید شده بود که سالی رونی نویسنده است، نه تروریست.
همکارم ندا حطيط نیز درباره این موضوع مقاله‌ای با عنوان «نویسندگان، اندیشمندان و سینماگران: سالی رونی نویسنده است، نه تروریست» در روزنامه «الشرق الأوسط» در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرده است.
در بیانیه‌ای که اتحادیه نویسندگان ایرلند صادر کرد، آمده بود که نباید از رونی خواسته شود دیدگاه‌هایش را تغییر دهد یا او را به این کار وادار کرد تا ناشرش اجازه داشته باشد کتاب‌های او را به بریتانیا عرضه کند.
همانند «بحران رونی»، روشنفکران و نویسندگان، به‌ویژه نویسندگان مدرنیست، نیز در حمایت از جیمز جویس صف‌آرایی کردند و حکم ممنوعیت انتشار «اولیس» در ایالات متحده را محکوم کردند.
خود جویس نیز کارزار اعتراضی بین‌المللی علیه نسخه‌برداری غیرمجاز ساموئل راث از رمانش و انتشار نسخه‌ای بدون اجازه از آن به راه انداخت. راث پس از انتشار رمان در پاریس در سال ۱۹۲۲، از نبود حمایت قانونی ناشی از ممنوعیت آن سوءاستفاده کرد و نسخه‌ای غیرمجاز را در آمریکا منتشر کرد. او این رمان را در مجله خود با عنوان «تو ورلدز مانثلی» (Two Worlds Monthly) به چاپ رساند.
جویس توانست امضای ۱۶۷ شخصیت برجسته و نویسنده را برای اعتراض به این اقدام جمع‌آوری کند؛ از جمله آلبرت اینشتین، ارنست همینگوی، ویرجینیا وولف، ویلیام باتلر ییتس و تی. اس. الیوت (زندگی‌نامه جویس، صص. ۵۸۵ـ۶).

سیلویا بیچ و «شکسپیر اند کامپنی»

اگر سیلویا بیچ، زن آمریکایی ساکن پاریس و صاحب کتاب‌فروشی «شکسپیر اند کامپنی» نبود، «اولیس» هرگز منتشر نمی‌شد. انتشار رمانی ممنوعه از سوی او، به‌ویژه با توجه به اینکه تجربه‌ای در این زمینه نداشت و از وضعیت مالی نامناسبی برخوردار بود، ماجراجویی بزرگی به شمار می‌رفت.
هنگامی که جویس برای اطلاع‌دادن درباره ممنوعیت رمانش نزد او رفت، بیچ با پرسشی غافلگیرکننده پاسخ داد: «آیا اجازه می‌دهید کتاب‌فروشی شکسپیر اند کامپنی افتخار انتشار رمان اولیس شما را داشته باشد؟» (زندگی‌نامه جویس، ص. ۵۰۵).
خانم بیچ توانست هزینه انتشار رمان را از طریق پیش‌فروش و اشتراک و کمک‌های مالی حامیان و نویسندگانی مانند همینگوی، وینستون چرچیل و ییتس تأمین کند.
فعالیت بیچ به همین‌جا محدود نشد؛ او حتی به فکر قاچاق «اولیس» به کشور خود از مسیر کانادا افتاد تا ممنوعیت را به چالش بکشد. برای حدود ده سال و بر اساس نقشه قاچاقی که همینگوی پیشنهاد کرده بود، نسخه‌های «اولیس» از کانادا وارد آمریکا می‌شد و به دست مشترکان کتاب‌فروشی بیچ می‌رسید؛ تا اینکه در سال ۱۹۳۳ ممنوعیت آن لغو شد.
اما اکنون رمان‌های رونی در بسته‌های پستی و از راه درهای پشتی به دست خریداران در بریتانیا می‌رسند.
به نظر می‌رسد کتاب همواره بر تصمیم‌های ممنوعیت غلبه می‌کند؛ هرچند این پیروزی گاه به زمان زیادی نیاز داشته باشد!

*نویسنده و منتقد سعودی