در سال ۲۰۲۶، نه قرن از تولد ابوالولید محمد بن احمد بن‌رشد، زاده قرطبه، فقیه، پزشک و فیلسوفی که در سال ۱۱۲۶ به دنیا آمد و در سال ۱۱۹۸ درگذشت، سپری می‌شود. این سالگرد به مناسبتی فرهنگی و فکری گسترده در اروپا، به‌ویژه در فرانسه و اسپانیا، تبدیل شده است؛ جایی که نام «آوروس»، چنان‌که در میراث لاتینی شناخته می‌شود، از رهگذر ترجمه‌های تازه، کتاب‌های تاریخی و نشست‌های بین‌المللی بار دیگر به عرصه بحث‌های عمومی بازگشته است. در قرطبه، زادگاه ابن‌رشد، نهصدمین سالگرد تولد او به برنامه‌ای فرهنگی با ابعاد گوناگون تبدیل شده که نمایشگاه‌ها، سمینارها و ابتکارهای هنری را دربرمی‌گیرد و افزون بر آن، کنفرانسی بین‌المللی با عنوان «سال بین‌المللی ابن‌رشد/آوروس: فرصتی برای عقل» برگزار می‌شود.
این بازگشت را نباید صرفاً بزرگداشت گذشته دانست؛ بلکه باید آن را تلاشی برای بازنگری در جایگاه ابن‌رشد در تاریخ اندیشه اروپایی تلقی کرد؛ پس از قرن‌ها به‌حاشیه‌راندن او یا فروکاستنش به تصویری ساده‌شده: فیلسوفی عرب که آثار ارسطو را به غرب منتقل کرد، یا نمادی برای گفت‌وگوی تمدن‌ها. اما آثار جدید نشان می‌دهند که با فیلسوفی پیچیده‌تر روبه‌رو هستیم که حضورش در شکل‌گیری فلسفه اروپایی بسیار پررنگ‌تر از آن چیزی است که روایت‌های سنتی تصور می‌کردند.
ترجمه‌هایی که بار دیگر متن را به روی خوانندگان می‌گشایند
انتشار دو ترجمه تازه فرانسوی از آثار ابن‌رشد درباره ارسطو، رویدادی برجسته در عرصه فلسفه بوده است. ژان‌باتیست برنیه، متخصص فلسفه عربی در قرون وسطی، نخستین ترجمه کامل فرانسوی کتاب «شرح کبیر بر کتاب نفس ارسطو» اثر ابن‌رشد را از سوی انتشارات «وردیه» منتشر کرده است. هم‌زمان، مجموعه‌ای از آثار اولیه او با عنوان «نفس: مختصر و شرح متوسط بر کتاب نفس ارسطو» از سوی انتشارات «گالیمار» به چاپ رسیده است.
اهمیت ترجمه نخست در این است که متن عربی اصلی «شرح کبیر» به دست ما نرسیده و این اثر تنها از طریق ترجمه‌ای لاتینی متعلق به قرن سیزدهم در دسترس بوده است. بنابراین، ترجمه جدید صرفاً انتقال متنی از زبانی به زبان دیگر نیست، بلکه فرایند بازیابی اثری فلسفی است که از زبان اصلی خود ناپدید شده و قرن‌ها در اروپا تنها در قالب لاتینی شناخته می‌شده است. این ترجمه به خواننده فرانسوی امکان می‌دهد به ساختار استدلال ابن‌رشد و شیوه مواجهه او با ارسطو نزدیک شود، نه به تصویری واسطه‌ای که از طریق زبان لاتین به او رسیده است.
اما «مختصر» و «شرح متوسط» از کهن‌ترین آثار ابن‌رشد به شمار می‌روند. او «مختصر» را در سی‌سالگی نوشت و این اثر برای نخستین بار از زبان عربی به فرانسه ترجمه شده است. این ترجمه به خواننده امکان می‌دهد روند تحول طرح فلسفی ابن‌رشد را از مراحل آغازین آن دنبال کند؛ پیش از آنکه شرح‌های بزرگ او به پختگی برسند.
اهمیت این ترجمه همچنین از آن روست که نشان می‌دهد ابن‌رشد صرفاً ناقل اندیشه‌های ارسطو نبود، بلکه خواننده‌ای منتقد بود که مفاهیم او را در زبان عربی بازپردازی می‌کرد و در پرتو میراث فلسفی و زبانی خود به آزمون می‌گذاشت. ابن‌رشد در این آثار به شرح ارسطو بسنده نمی‌کند، بلکه مسئله نفس، عقل و معرفت را از نو صورت‌بندی می‌کند و به رابطه میان جسم و اندیشه و نیز میان ادراک فردی و معرفت کلی می‌پردازد. برنیه، فیلسوف قرطبه را کسی توصیف می‌کند که ارسطو را تکرار نمی‌کرد، بلکه پیوسته «متن او را می‌گشود، به پرسش می‌کشید و از او بازخواست می‌کرد».
کتابی برای اصلاح حافظه تاریخی
هم‌زمان، کتاب کورت دیبوف، مورخ بلژیکی، که ترجمه فرانسوی آن امسال با عنوان «تأثیر ابن‌رشد بر اندیشه اروپایی: قرن‌ها پنهان‌سازی تاریخ فلسفه» منتشر شده، پرسشی اساسی را بار دیگر مطرح کرده است: چگونه ممکن است فیلسوفی مسلمان از قرطبه که تأثیری عمیق بر فلسفه اروپا گذاشته، تا این اندازه در حافظه فلسفی این قاره به حاشیه رانده شده باشد؟
اهمیت این کتاب از زندگی‌نامه‌نویسی یا تاریخ‌نگاری فراتر می‌رود؛ زیرا به پرسشی روش‌شناختی درباره چگونگی نگارش خودِ تاریخ فلسفه می‌پردازد. روایت رایج اروپایی غالباً فلسفه اروپا را امتداد مستقیم میراث یونانی از مسیر مسیحیت و رنسانس معرفی می‌کند؛ گویی اندیشه عربی چیزی جز حلقه‌ای گذرا و واسطه‌ای در این مسیر نبوده است. حال آنکه دیبوف نشان می‌دهد اروپای لاتینی در قرن سیزدهم، ارسطو را عمدتاً از طریق شرح‌های ابن‌رشد شناخت و این شرح‌ها صرفاً وسیله‌ای برای انتقال اندیشه نبودند، بلکه ابزاری برای فهم و مبنایی برای بحث‌های فلسفی در دانشگاه‌های اروپا به شمار می‌رفتند.
نویسنده مسیر «آورویی‌گری لاتینی» را دنبال می‌کند؛ یعنی جریان فکری‌ای که در اروپا در واکنش به آثار ابن‌رشد شکل گرفت و سپس، در شرایطی آکنده از تنش‌های دینی و سیاسی، تصویر ابن‌رشد به نمادی از خطر و بدعت تبدیل شد. بااین‌حال، دیبوف به ثبت و مستندسازی این تأثیر بسنده نمی‌کند، بلکه دلیل ناپدیدشدن تدریجی آن از کتاب‌های درسی و روایت تاریخی مسلط را نیز توضیح می‌دهد.
بر اساس این کتاب، این به‌حاشیه‌راندن تصادفی تاریخی نبود، بلکه به‌تدریج با تصوری پیوند خورد که فلسفه اروپایی را محصول انحصاری میراث یونانی و مسیحی می‌دانست و سهم اندیشه عربی را در شکل‌گیری مدرنیته اروپایی کم‌اهمیت جلوه می‌داد. ارزش معاصر این کتاب نیز در همین‌جاست: از ما نمی‌خواهد جایگاه ابن‌رشد را بزرگ‌نمایی کنیم، بلکه می‌خواهد تاریخ فلسفه را با نگاهی منصفانه‌تر بخوانیم و بپرسیم چه کسی تعیین می‌کند که چه چیزی بخشی از «میراث فلسفی اروپا» به شمار می‌رود.
رافائل فرناندو وگا بوزوئلو، پژوهشگر اسپانیایی، در مقاله‌ای که در «کانورسیشن» منتشر کرده است ــ پلتفرم اینترنتی پژوهش و تحلیل که پژوهشگران و دانشگاهیان در آن مطالبی با زبانی ساده برای عموم می‌نویسند ــ به تناقضی چشمگیر اشاره می‌کند: ابن‌رشد در نمادهای شهر، از مجسمه‌اش گرفته تا خیابان‌ها، مدارس و سالن‌های دانشگاهی که نام او را بر خود دارند، حضوری پررنگ دارد؛ اما این نشانه‌ها پراکنده‌اند و مسیر فرهنگی منسجمی را شکل نمی‌دهند که بازدیدکننده را با تاریخ شهر و پیچیدگی شخصیت این فیلسوف پیوند دهد.
این پژوهشگر همچنین درباره فروکاستن ابن‌رشد به تصویر «حکیمی بردبار» یا نمادی برای گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها هشدار می‌دهد. او صرفاً فیلسوف نبود، بلکه قاضی و پزشک نیز بود و با دربار موحدون ارتباط داشت؛ قدرت سیاسی، تبعید و سپس بازگشت اعتبار را تجربه کرد. ازاین‌رو، بازشناسی فرهنگی او به چیزی بیش از مجسمه‌ها و مراسم بزرگداشت نیاز دارد؛ این بازشناسی مستلزم خوانشی تاریخی است که ساده‌انگارانه نباشد و با دقت و سخت‌گیری بیشتری صورت گیرد.
در فرانسه، «دیدارهای نوین ابن‌رشد» در مارسی، در سی‌وسومین دوره خود که از ۲۸ اکتبر تا اول نوامبر برگزار شد، با شعار «عبور/رهایی» بُعدی آشکارا معاصر به این مناسبت بخشید. این دوره با مشارکت روزنامه لبنانی «لوریان لو ژور»، پژوهشگران، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و هنرمندانی را از دو سوی مدیترانه گرد هم آورد. این برنامه نه صرفاً بزرگداشتی دانشگاهی برای یاد ابن‌رشد، بلکه ادامه پرسش او درباره عقل، آزادی و معرفت بود. در این دوره، نشستی ویژه به مناسبت نهصدمین سالگرد تولد او برگزار شد که برنیه، زیاد ابوعقل و امانوئل تیسیر دو منیل در آن حضور داشتند. افزون بر این، برنامه‌های فکری و هنری متعددی برگزار شد که میراث این فیلسوف را با مسائل جوامع معاصر، مرزها و آزادی پیوند می‌داد.
اهمیت این موج فرهنگی در آن است که بار دیگر فیلسوفی را به صحنه بازمی‌گرداند که به زبان عربی می‌نوشت، در اندلس و مغرب زندگی کرد و سپس به یکی از مهم‌ترین مجراهایی تبدیل شد که ارسطو از طریق آن به اندیشه اروپایی راه یافت. بااین‌حال، بازگشت واقعی ابن‌رشد تنها با بزرگداشت نمادین او تحقق نمی‌یابد، بلکه زمانی محقق خواهد شد که آثارش از نو خوانده شوند: همچون متن‌هایی فلسفی، دشوار و بارور، و بخشی اصیل از تاریخ عقل بشری؛ نه حاشیه‌ای که هرگاه به نمادی برای گفت‌وگو نیاز باشد، به آن رجوع شود.
پس از ۹۰۰ سال، ابن‌رشد نه به‌عنوان مهمانی از گذشته، بلکه به‌مثابه گواهی بر این واقعیت به اروپا بازمی‌گردد که اندیشه مرزهای زبانی، دینی یا جغرافیایی نمی‌شناسد و حافظه فرهنگی، هنگامی که اصلاح شود، می‌تواند بخشی از آزادی اندیشیدن را که ابن‌رشد از آن دفاع می‌کرد، به انسان بازگرداند.
پس از ۹۰۰ سال، ابن‌رشد نه به‌عنوان مهمانی از گذشته، بلکه به‌مثابه گواهی بر این واقعیت به اروپا بازمی‌گردد که اندیشه مرزهای زبانی، دینی یا جغرافیایی نمی‌شناسد.
