آمین معلوف هرگز صرفاً تاریخ‌نگاری نبوده که گذشته را به سخن درآورد، یا رمان‌نویسی که از دل تاریخ، داستان‌هایی جذاب ببافد؛ او بیشتر به دیده‌بانی می‌ماند که دوربین فکری خود را به دست گرفته و به مه غلیظی می‌نگرد که آینده بشریت را در خود فرو برده است.
او در کتاب فکری تازه و تکان‌دهنده‌اش، «قرن دگرگونی ما» (Le Siècle de notre métamorphose)، که انتشارات «گراسه» در پاریس آن را منتشر کرده است، تنها به صدا درآوردن زنگ‌های هشدار بسنده نمی‌کند؛ بلکه بی‌درنگ ما را با حقیقتی هولناک روبه‌رو می‌سازد: ما صرفاً درگیر بحرانی گذرا یا پیچ تاریخی متعارف نیستیم، بلکه در میانه نوعی «مسخ» فراگیر و بنیادین قرار داریم که هستی بشری را از نو تجزیه و ترکیب می‌کند.
معلوف این اثر را با روحیه یک روزنامه‌نگار تحقیقی و ژرف‌اندیشی یک فیلسوف اگزیستانسیالیست نوشته است؛ کتابی که نقطه اوج پختگی فکری او و حاصل نگرانی دیرپایش درباره سرنوشت این سیاره به شمار می‌رود.
رشته نگرانی‌ها... از «هویت‌های مرگبار» تا سرگشتگی کیهانی
برای خواندن عمیق این اثر تازه، باید آن را در بستر مسیری فکری قرار داد که یک‌چهارم قرن پیش با کتاب برجسته او، «هویت‌های مرگبار» (۱۹۹۸)، آغاز شد؛ کتابی که در آن زمان نسبت به ظهور تعلقات محدود و تعصب کور هشدار داده بود. پس از آن، کتاب «اختلال جهان» (۲۰۰۹) منتشر شد که در آن به بررسی شکاف‌های اقتصادی و سیاسی پرداخت و سرانجام به مرثیه مشهورش، «غرق شدن تمدن‌ها» (۲۰۱۹)، رسید که در آن پایان نظم جهانی کهن را به تصویر کشید.
اگر معلوف در آن کتاب‌ها بر منازعات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تمرکز داشت، در «قرن دگرگونی ما» گامی فراتر می‌رود. خطر دیگر تمدنی را بیش از تمدن دیگر تهدید نمی‌کند، بلکه خود «نوع بشر» را هدف گرفته است. او در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه بحران هویت فرقه‌ای و ملی به بحرانی وجودی و جهانی تبدیل شده که ماشین آن را هدایت می‌کند.
هوش مصنوعی و مهندسی ژنتیک
معلوف در فصل‌های کتاب، با جزئیاتی دقیق و تأمل‌برانگیز، به مخاطرات اخلاقی ناشی از جهش‌های علمی شتابان می‌پردازد؛ به‌ویژه هوش مصنوعی مولد و فناوری‌های زیستی، مانند مهندسی ژنتیک و ویرایش ژن‌ها.
تناقض آشکاری که نویسنده مطرح می‌کند این است که بشریت اکنون ابزارهایی خارق‌العاده در اختیار دارد که به توانایی خدایان در اسطوره‌های کهن شباهت دارند، اما این ابزارها به دست ذهنیت‌های سیاسی و اجتماعی‌ای اداره می‌شوند که هنوز در عصر حجر یا در راهروهای قبیله‌گرایی و عشیره‌گرایی سکونت دارند.
این شکاف میان جهش‌های شتابان علمی و کندی بلوغ اخلاقی بشر است که راه را برای سناریوهایی هولناک هموار می‌کند؛ سناریوهایی که در آنها فناوری به ابزاری رام در دست نظام‌های تمامیت‌خواه تبدیل می‌شود تا نظارتی مطلق برقرار کنند و انسان‌ها را از ارزش و آزادی‌شان محروم سازند.
هراس از انزوا و ازدست‌رفتن کارکرد انسانی
یکی از نگران‌کننده‌ترین اندیشه‌های کتاب، بحثی است که معلوف درباره مفهوم «عقیم‌شدن اجتماعی» یا ازدست‌رفتن فایده و کارکرد انسان مطرح می‌کند. هوش مصنوعی تنها مشاغل انسان‌ها را تهدید نمی‌کند، بلکه موجودیت انسان را به‌عنوان موجودی اندیشمند، خلاق و تحلیلگر و نیاز وجودی به او را نیز زیر سؤال می‌برد.
نویسنده با لحنی اندوهگین می‌پرسد: وقتی ماشین‌ها در همه‌چیز، از تشخیص بیماری‌ها گرفته تا آهنگ‌سازی و خلق سمفونی‌ها، از انسان پیشی بگیرند، چه چیزی برای بشر باقی خواهد ماند؟
او برای تأکید بر اینکه در آستانه پرتگاه ایستاده‌ایم، به سخنی از استیون هاوکینگ، فیزیک‌دان، استناد می‌کند: یا این دگرگونی را با خردمندی هدایت خواهیم کرد، یا گردن خود را به هوشی جایگزین می‌سپاریم که ممکن است روزی تصمیم بگیرد انسان‌ها باری غیرضروری بر دوش این سیاره‌اند.
علوم انسانی و ادبیات؛ حلقه نجات
با وجود فضای تیره‌وتاری که بر فصل‌های کتاب سایه افکنده است، آمین معلوف تسلیم یأس مطلق نمی‌شود. او با این اندیشه که باید کورکورانه با پیشرفت علمی دشمنی کرد، مخالفت می‌کند، زیرا تاریخ به عقب بازنمی‌گردد.
در عوض، تنها راه برون‌رفت ممکن را پیشنهاد می‌کند: شکل‌دادن به نوعی «انسان‌گرایی جهانی نوین». از نظر نویسنده، اخلاق و سیاست سنتی دیگر نتوانسته‌اند خود را با مقتضیات این قرن هماهنگ کنند؛ ازاین‌رو، آخرین امید باقی‌مانده در گرو «فرهنگ و ادبیات والا» است.
معلوف خواستار بازگرداندن اعتبار به علوم انسانی و ادبیات است تا پل‌های ارتباطی میان فرهنگ‌ها را مرمت کنند و دیواری از حفاظت اخلاقی بنا نهند که پیش از فرارسیدن نیمه قرن کنونی، کرامت انسان را پاس بدارد. او تأکید می‌کند که دو دهه آینده سرنوشت نوع بشر را برای همیشه رقم خواهد زد.
