تاکاشی یامازاکی، کارگردان فیلم، گفته است که فیلمش «گودزیلا منهای صفر» (Godzilla Minus Zero) پاسخی به فیلم «اوپنهایمر» (۲۰۲۳) ساخته کریستوفر نولان است. او معتقد است که این فیلم «دانشمندی را به تصویر کشید که بمب هسته‌ای را اختراع کرد، اما پیامدهای آن را به تصویر نکشید».
پیامدهای بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی الهام‌بخش ایشیرو هوندا، کارگردان ژاپنی، برای ساخت نخستین فیلم «گودزیلا» (یا به ژاپنی گوجیرا) در سال ۱۹۵۴ بود؛ یعنی نه سال پس از فروریختن دو بمب اتمی در روزهای ششم و نهم اوت ۱۹۴۵ و چند سال پس از آغاز آزمایش‌های هسته‌ای که برخی از آن‌ها در فاصله چندانی از سواحل ژاپن انجام نمی‌شدند.
پیامدهای بمباران اتمی الهام‌بخش ساخت فیلم‌های ژاپنی دیگری نیز درباره این هیولای دریایی شد. در کانون بیشتر فیلم‌هایی که درباره گودزیلا ساخته شده‌اند، این پیام قرار دارد که اگر بمب هسته‌ای نبود، گودزیلا نیز از اعماق دریا بیرون نمی‌آمد و شهرها و روستاهای ژاپن، از جمله پایتخت، توکیو، را ویران نمی‌کرد. این مجازاتی دوگانه برای کشوری است که هم قدرت ویرانگر بمب را تجربه کرده و هم خشم ویرانگر هیولا را.
دریا و آسمان
«گودزیلا منهای صفر» این پیام را در خود جای می‌دهد، بلکه آن را متناسب با انسان قرن حاضر از نو صورت‌بندی می‌کند. درست است که نولان علاقه‌ای نداشت درباره سازنده بمب یا فجایعی که بمب به بار آورد، داوری اخلاقی کند؛ اما همین کاستی برای دو فیلم یامازاکی، یعنی «گودزیلا منهای یک» (۲۰۲۳) و فیلم جدیدش، سودمند بوده است؛ زیرا به کارگردان ژاپنی فرصت داده تا موضع سیاسی مخالف بمب و کسانی را که آن را فروریختند، به‌ویژه در این فیلم، به‌طور مستقل و بی‌رقیب مطرح کند. اگر نولان روایت فیلمش را ادامه می‌داد و بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی را نیز در بر می‌گرفت، از قدرت مضمون و ویژگی منحصربه‌فرد گودزیلای یامازاکی می‌کاست.
در «گودزیلا منهای صفر»، همه‌چیز جنبه‌ای تازه پیدا می‌کند؛ از جمله جامعه ژاپن که می‌کوشد پس از جنگ دوباره سرپا شود و زندگی را از سر بگیرد. شخصیت‌هایی که تماشاگران در فیلم سال ۲۰۲۳ با آن‌ها آشنا شدند، همچنان بار مشکلات و احساس گناه پنهان خود را بر دوش می‌کشند. رویدادها از طریق فیلم‌نامه‌ای محکم و متوازن، شخصیت‌ها را در دو بُعد انسانی و هیجان‌انگیز به یکدیگر پیوند می‌دهند.
و سپس آن هیولای سه‌چهره: نخست هیولایی آدم‌کش، دوم موجودی سرکش و خشن و در نهایت، پیش از هر چیز و پس از آن، قربانی‌ای که ترحم آدمی را برمی‌انگیزد. او در اعماق اقیانوس اطلس و در دنیای خاص خود زندگی می‌کرد، اگر آزمایش‌های هسته‌ای به او آسیب نرسانده بودند. بی‌تردید از خود می‌پرسید چه دگرگونی‌هایی در وجودش رخ داده است. این تشعشعات چیست که اکنون در بدنش جریان دارد؟ چه بر سرش آمده است؟ بیرون آمدنش به سطح آب، هم از میل به یافتن پاسخ این پرسش‌ها سرچشمه می‌گیرد و هم از تمایل به دیدن کسی که به او حمله کرده تا از او انتقام بگیرد.
وقتی می‌بینیم هیولا به‌آسانی هر چیزی را که سر راهش قرار می‌گیرد درهم می‌شکند، با او احساس همدلی می‌کنیم؛ زیرا ما، به‌عنوان تماشاگرانی آگاه، انگیزه‌های خشم او را درک می‌کنیم. از او می‌ترسیم، با قربانیان بی‌گناه احساس همدردی می‌کنیم، اما نمی‌توانیم سرزنشش کنیم.
افزون بر این، هیولای دیگری نیز وجود دارد. این هیولا از نظر تاریخ سینمای هیولاهای ژاپنی موجود تازه‌ای نیست؛ ایشیرو هوندا پیش‌تر در سال ۱۹۶۴ آن را با نام گیدورا (Ghidora) به سینما معرفی کرده بود. اما این‌بار موجودی است که یامازاکی آن را از نو به کار گرفته تا دامنه درگیری را گسترش دهد، سطح هیجان را بالا ببرد و ابعاد فاجعه را بزرگ‌تر کند.
در فیلم جدید یامازاکی که چند روز پیش در سراسر جهان به نمایش درآمد و با موفقیت تجاری چشمگیری روبه‌رو شد، گیدورا در قالب هیولایی با ویژگی‌های ظاهری متفاوت ظاهر می‌شود؛ موجودی که زمینه‌ساز تهاجم نیروهایی از فضاست؛ نیروهایی که هزاران سال پیش سیاره‌های دوردست را نابود کرده بودند ــ در فیلم به نام سیاره زهره اشاره می‌شود ــ و اکنون در پی نابودی زمین هستند.
این موضوع انتظارات را بالا می‌برد؛ زیرا می‌دانیم که این دو هیولا دیر یا زود ناگزیر با یکدیگر روبه‌رو خواهند شد و یکی از آن‌ها پیروز میدان خواهد بود؛ یا شاید، برای پرهیز از پیش‌بینی‌های ساده‌انگارانه، هیچ‌کدام از این رویارویی جان سالم به در نبرد.
دل‌مشغولی‌ها و کابوس‌ها
هنگام تماشای فیلم، برای لحظاتی از رویدادهای پیش چشمم فاصله گرفتم؛ از جمله در صحنه‌ای که می‌بینیم گودزیلا با تمام نیروی ویرانگرش به خشکی هجوم می‌آورد و هیچ سلاحی در برابرش کارساز نیست. در آن لحظه به حجم تلاش‌هایی فکر کردم که یامازاکی و گروهش به کار بسته‌اند تا همه‌چیز از نظر فنی با چنین درجه‌ای از کمال اجرا شود؛ آن هم در شرایطی که کارگردان در سطح انسانی با خاطرات دردناک برخی شخصیت‌هایش و احساس گناه برخی دیگر ــ از جمله دانشمندان و جنگجویان ــ سروکار دارد؛ احساس گناهی که از موقعیت‌ها، تناقض‌ها و اشتباهاتی ناشی می‌شود که در جریان رویدادهای فیلم قبلی مرتکب شده‌اند.
تلاش فنی به‌کاررفته تنها به استفاده از جلوه‌های بصری و به حرکت درآوردن آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه بسیج تمام ظرفیت‌های طراحی هنری و تولیدی را نیز در بر می‌گیرد؛ زیرا داستان در دهه شصت قرن گذشته اتفاق می‌افتد، دورانی که همه‌چیز با امروز متفاوت بود؛ از پوشاک و معماری گرفته تا شیوه‌های زندگی.
در عین حال، در قلب این فیلم عظیم فاجعه‌محور، جنبه‌های انسانی متعددی وجود دارد. داستان‌ها با لطافت در هم می‌آمیزند. شخصیت‌های آن صادقانه به یکدیگر پیوند می‌خورند و از مسیرهای گوناگون به سوی هدفی واحد حرکت می‌کنند. این مضامین تنها به وضعیت شخصیت‌های انسانی فیلم محدود نمی‌شوند، بلکه شخصیت گودزیلا را نیز در بر می‌گیرند.
تنها موجودی که به نظر می‌رسد هیچ بی‌خوابی و اضطرابی ندارد، هیولای پرنده، گیدوراست؛ اما این موضوع قابل درک است، زیرا گیدورا ساخته شده است، نه آنکه موجودی زنده باشد.
احساس گناه و خشم بر شخصیت‌های این فیلم سایه افکنده است، زیرا گذشته هنوز به پایان نرسیده است. با بازگشت گودزیلا، همه درمی‌یابند که خطر همچنان وجود دارد. فیلم درباره زنجیره‌ای پیوسته از رویدادهاست که با حمله هسته‌ای آغاز شده؛ حمله‌ای که آثارش همچنان باقی است و همچون کابوسی ذهن همه را می‌آزارد و خواب را از چشمانشان می‌رباید (در فیلم صحنه‌ای از یک کابوس وجود دارد که علت آن را درمی‌یابیم) و اکنون گودزیلا تجسم عینی آن شده است؛ هیولایی که با وجود همه‌چیز، با او احساس همدلی می‌کنیم.
