سرزمین شاعران

لحظه‌هایی هست که در آن‌ها پرسش «چرا؟» دیگر مطرح نیست

میان اینکه درباره علت چیزی بپرسیم و اینکه اجازه دهیم آن چیز صرفاً وجود داشته باشد، تفاوتی هست. همین تفاوت ساده است که دریچه‌ای به سوی آنچه می‌توان «سرزمین شاعران» نامید، می‌گشاید. این سرزمین، نه جغرافیایی است و نه جهانی رازآلود و جدا از عقل؛ بلکه شیوه دیگری برای ایستادن در برابر چیزهاست.
فلسفه از همان آغاز عادت داشته است درباره بنیادها پرسش کند: چرا این چیز وجود دارد؟ علت آن چیست؟ چه چیزی امکان وجودش را فراهم می‌کند؟ این پرسش ضروری بود، زیرا انسان را از بسنده کردن به اسطوره رها کرد و او را به جست‌وجوی علت‌ها، قوانین و اصول سوق داد. اما پرسشی که در آغاز ضروری است، ممکن است به‌مرور به نوعی اقتدار تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که انگار یک چیز تنها زمانی حق وجود دارد که دلیل قانع‌کننده‌ای برای وجود خود به ما ارائه کند.
اینجاست که آن عبارت مشهور شاعر، آنجِلوس سیلزیوس، به میان می‌آید: «گل سرخ بی‌چراست؛ شکوفا می‌شود، چون شکوفا می‌شود.»
این عبارت به معنای رد علم نیست. سیلزیوس نمی‌گوید گل سرخ ریشه و آب و نور ندارد و انکار نمی‌کند که ظهور آن تابع شرایط طبیعی‌ای است که می‌توان بررسی‌شان کرد. مسئله جای دیگری است. او از گل سرخ درباره علت وجودش نمی‌پرسد، بلکه می‌گذارد شکوفا شود.
این بیت، خروج از عقل یا دعوت به آشفتگی فکری نیست. آنچه جلب توجه می‌کند این است که قلمرویی وجود دارد که در آن، پرسش از علت دیگر پرسش حاکم نیست. گل سرخ در آن قلمرو نیازی ندارد خود را به‌عنوان نتیجه چیزی دیگر معرفی کند. او پیش روی ما حضور دارد و این حضور بر هر تفسیری تقدم دارد و به‌خودی‌خود کافی است.
علم می‌تواند به ما بگوید گل سرخ چگونه رشد می‌کند، چگونه می‌شکفد و به چه نوع خاک، نور و آبی نیاز دارد؛ اما نمی‌تواند جایگزین لحظه‌ای شود که در برابر آن می‌ایستیم. شناخت شرایط شکوفایی گل یک چیز است و دیدن آن، چیزی دیگر.
اینجا فاصله میان فیلسوف و شاعر آشکار می‌شود. فیلسوف گرایش دارد بپرسد: این چیست؟ چرا چنین است؟ بر چه چیزی استوار است؟ اما شاعر ممکن است به نگریستن بسنده کند. این به معنای آن نیست که شاعر از عقل کمتری برخوردار است؛ بلکه شاید به این معنا باشد که او همواره از جهان نمی‌خواهد به پرسش و پاسخ تبدیل شود.
برخی مترجمان عربی در تمایز میان دو اصطلاح «irrational» و «superrational» اشتباه می‌کنند و هر دو را با اصطلاح «لاعقلانی» ترجمه می‌کنند. در حالی که اصطلاح نخست به معنای «غیرعقلانی» است، اما دومی به معنای «فرا‌عقلانی» یا «فراتر از عقل» است. «غیرعقلانی» عقل را رد می‌کند یا با آن در تضاد قرار می‌گیرد؛ اما آنچه فراتر از عقل است، با عقل دشمنی ندارد، بلکه معتقد است قلمرو عقل به پایان رسیده است. این بدان معناست که حدود عقل نیز مشخص شده است.
همه تجربه‌های انسانی را نمی‌توان با صورت‌بندی منطقی به‌تمامی دربر گرفت؛ همان‌گونه که زیبایی با توصیف یا برشمردن دلایلش به پایان نمی‌رسد و عشق نیز با تلاش برای توضیح انگیزه‌هایش قابل فهم نمی‌شود.
همین مسئله است که «سرزمین شاعران» را به سرزمین عارفان نیز نزدیک می‌کند. هر دو می‌دانند که لحظه‌هایی وجود دارد که در آن‌ها پرسش «چرا؟» مطرح نیست. در این سرزمین، سکوت جایگاهی دارد که از اهمیت کلام کمتر نیست. کلام چیزها را تعریف می‌کند و از یکدیگر جدا می‌سازد، اما سکوت فضایی برای آنچه هنوز در قالب عبارتی شکل نگرفته است، باقی می‌گذارد. از همین رو، سکوت همیشه ناتوانی از سخن گفتن نیست، بلکه می‌تواند شکلی از توجه و حضور باشد.
گاهی در برابر منظره‌ای طبیعی، قطعه‌ای موسیقی یا مرگ انسانی سکوت می‌کنیم، زیرا زبان در برابر تجربه، کوچک‌تر از آن به نظر می‌رسد که بتواند آن را بیان کند. سخن گفتن به‌شدت بی‌اهمیت و ناچیز جلوه می‌کند.
شاید بتوان این رابطه را در لحظه‌های نادری دید که شگفتی بر تفسیر پیشی می‌گیرد. هنگامی که منظره‌ای طبیعی ما را غافلگیر می‌کند، همیشه شتاب نمی‌کنیم تا علت آن را بجوییم یا تعریفش کنیم؛ گاهی پیش از آنکه آن را به اندیشه‌ای تبدیل کنیم، همان‌گونه که هست دریافتش می‌کنیم. در آن لحظه، جهان نه به‌عنوان مسئله‌ای که در انتظار حل شدن است، بلکه به‌عنوان چیزی که توجه ما را برمی‌انگیزد، پیش روی ما حضور دارد. شاید شعر از همین فاصله کوتاه میان ظهور یک چیز و تسلط تفسیر عقلانی بر آن آغاز می‌شود.
شاید این همان تفاوت میان فهمیدن و مالک شدن نیز باشد. وقتی چیزی را به‌طور کامل تفسیر می‌کنیم، این توهم در ما پدید می‌آید که بر آن احاطه یافته‌ایم. اما چیزها همواره جنبه‌ای را برای خود حفظ می‌کنند که به‌تمامی در اختیار ما قرار نمی‌گیرد. انسانی که تمام زندگی‌نامه‌اش را می‌دانیم، کاملاً شناخته‌شده نمی‌شود؛ شهری که خیابان‌هایش را از بر هستیم، به پایان نمی‌رسد و کتابی بزرگ، در یک بار خواندن خود را به ما تسلیم نمی‌کند.
از همین‌جا، تجربه زیبایی‌شناختی به نمونه‌ای مهم تبدیل می‌شود. ما تابلویی را به این دلیل دوست نداریم که از مقدار پارچه و رنگ‌دانه‌هایی که در ساخت آن به کار رفته‌اند آگاه شده‌ایم؛ موسیقی نیز از آن رو بر ما تأثیر نمی‌گذارد که با ساختار گام موسیقایی آن آشنا شده‌ایم. در خودِ این دیدار، چیزی والا و متعالی رخ می‌دهد که نمی‌توان آن را به اجزایش فروکاست.
شاید این سخنان از زندگی روزمره ما دور به نظر برسد، اما در حقیقت بسیار به آن نزدیک است. ما در جهانی زندگی می‌کنیم که گویی از هر چیزی می‌خواهد سودمندی خود را اثبات کند. چرا کتاب می‌خوانی؟ چه سودی برایت دارد؟ چرا راه می‌روی؟ در زندگی‌ات به چه دستاوردی رسیده‌ای؟ چرا تنها می‌نشینی؟ حتی زمان نیز بر اساس آنچه در طول آن تولید می‌کنیم، سنجیده می‌شود.
در چنین جهانی، گل سرخی که «شکوفا می‌شود، چون شکوفا می‌شود»، تصویری بسیار معنادار پیدا می‌کند. این گل چیزی جز شکوفایی خود تولید نمی‌کند، برای حضورش توجیهی ارائه نمی‌دهد و حتی نمی‌داند در زندگی‌اش چه دستاوردی داشته است. او فقط هست.
شاید به همین دلیل است که انسان بیش از آنچه تصور می‌کند به شعر نیاز دارد؛ نه برای گریز از واقعیت، بلکه برای آنکه به یاد بیاورد واقعیت گسترده‌تر از منفعت است. برخی چیزها با فهمیدن زیباتر نمی‌شوند، بلکه زمانی زیباترند که اندکی از بازخواست کردنشان دست برداریم و بخشی از رازآلودگی‌شان را برایشان باقی بگذاریم.
ما ناچار نیستیم میان سرزمین فیلسوفان و سرزمین شاعران یکی را انتخاب کنیم. به هر دو نیاز داریم. هنگامی که در جست‌وجوی علت هستیم به عقل نیاز داریم و هنگامی که پرسش از علت، تنگ‌تر از خود تجربه می‌شود، به شعر محتاجیم. مشکل از اندیشیدن آغاز نمی‌شود، بلکه از این باور آغاز می‌شود که هر چیزی که در چارچوب تفسیر نمی‌گنجد، بی‌ارزش است.
از همین رو، شاید سرزمین شاعران نه آنجا که عقل به پایان می‌رسد، بلکه آنجا آغاز می‌شود که عقل به حدود خود پی می‌برد.

«انسان بیش از آنچه تصور می‌کند به شعر نیاز دارد؛ نه برای گریز از واقعیت، بلکه برای آنکه به یاد بیاورد واقعیت گسترده‌تر از منفعت است.»