میان فیلم «کار درست را انجام بده» (Do the Right Thing، ۱۹۸۹) ساخته اسپایک لی و فیلم «بینوایان» (Les Misérables، ۲۰۱۹) ساخته لادج لی، از چندین جهت پیوندی محکم وجود دارد.
هر دو را سینماگرانی با تبار آفریقایی کارگردانی کرده‌اند. هر دو به وضعیت نژادیِ در آستانه انفجار پرداخته‌اند، هرچند از طریق داستان‌هایی متفاوت. در هر دو، صحنه‌هایی درباره روابط نژادی میان سفیدپوستان و سیاه‌پوستان وجود دارد. همچنین هر دو شامل صحنه‌هایی از تنش و رویارویی میان سیاه‌پوستان و پلیس (سفیدپوست) و نیز اعتراضات هستند. افزون بر این، هر دو فیلم در سال تولیدشان در جشنواره کن به نمایش درآمدند؛ «کار درست را انجام بده» نخل طلا را از آن خود کرد و «بینوایان» جایزه بهترین کارگردانی را به دست آورد.
البته این دو فیلم در شیوه‌ای که هر کارگردان برای روایت داستان و به تصویر کشیدن اوضاع انتخاب کرده، تفاوت دارند؛ اما در این نکته مشترک‌اند که محل وقوع حوادث، بخش فقیرنشین شهر است: بروکلین در نیویورک در «کار درست را انجام بده» و مونفرمی در حومه پاریس در «بینوایان». هر دو مکان همچون ساعتی متصل به بمبی ساعتی هستند.
مونفرمی همان شهری است که ویکتور هوگو بخش مهمی از رمان مشهورش «بینوایان» را که در سال ۱۸۶۲ منتشر شد، در آن قرار داده است. اما فیلم نه روایتگر رمان است و نه حوادث آن را اقتباس می‌کند؛ بلکه عنوان کتاب و مکانی را که با آن پیوند خورده، وام می‌گیرد. لادج لی در اظهارنظری درباره فیلمش می‌گوید: «این فیلم اقتباسی از رمان نیست، بلکه ادای احترامی به نویسنده است؛ به‌ویژه آنکه فقر و تنگدستی‌ای که منطقه مونفرمی هنگام نگارش رمان هوگو با آن روبه‌رو بود، هنوز هم امروز در آنجا وجود دارد.»
در فیلم لی، ساکنان این منطقه که عمدتاً تبار عربی و آفریقایی دارند، زیر بار مشکلات آشنای چنین محله‌هایی زندگی می‌کنند؛ در رأس آن‌ها نژادپرستی مأموران پلیس و شرایط نامناسب معیشتی قرار دارد، افزون بر تجارت پررونق مواد مخدر که در چنین محیط‌هایی جریان دارد.
فیلم این سه عنصر را در زنجیره‌ای از حوادث به هم پیوند می‌دهد که فرمانده گروه پلیس (الکسیس ماننتی) آن را هدایت می‌کند. او در برابر گروهی از مهاجران آفریقایی فریاد می‌زند که قانون خود اوست. این عبارت و تناقض‌های دیگری در رفتار او ــ که مهم‌ترینشان آزار و تعرض کلامی به دختران عرب و آفریقایی است ــ چهره مأموری را آشکار می‌کند که پشت قانون پناه می‌گیرد تا نژادپرستی خود را اعمال کند. در گروه او مأمور دیگری نیز حضور دارد که میانه‌روتر می‌اندیشد و نظاره‌گر است، اما در بیشتر مواقع نمی‌تواند کار چندانی انجام دهد.
در نیمکت‌های مدرسه
آنچه ماه گذشته در پاریس و دیگر شهرهای فرانسه رخ داد، تأیید می‌کند که آنچه در این فیلم به تصویر کشیده شده، خیال‌پردازی یا فراتر رفتن از واقعیت نیست. درست است که گروهی از افراد به غارت فروشگاه‌ها دست زدند، آتش افروختند و به خشونت متوسل شدند، اما آن‌ها تنها شمار مشخصی از معترضان بودند. معترضانی که مشکلات اقتصادی، معیشتی، نژادی و سیاسی خود را از طریق اعتراضاتی که عمدتاً مسالمت‌آمیز بود، به خیابان‌ها آوردند. آن‌ها شعارهایی علیه افزایش نرخ مالیات‌ها، هزینه‌های بیمارستان‌ها، وضعیت نامناسب عمومی و نابرابری طبقاتی سر دادند.
فیلم لی تنها اثری نیست که پیش از وقوع اعتراضات، زمینه‌ها و دلایل احتمالی آن‌ها را به تصویر کشیده است. برای برخی از این فیلم‌ها حتی لازم نیست حوادث به خیابان کشیده شود. در واقع، بیشتر صحنه‌های فیلم «کلاس» (The Class، ۲۰۰۸) در یک کلاس درس می‌گذرد؛ جایی که معلمی (فرانسوا بگودو) با دانش‌آموزانی از پیشینه‌های گوناگون (آفریقایی‌ها، سفیدپوستان فرانسوی و شماری از آسیایی‌ها) روبه‌روست که مشکلات محیط زندگی‌شان در خانه و خیابان را با خود به کلاس می‌آورند. همین امر باعث می‌شود آن‌ها از قدرت و اقتدار (که ابتدا معلم نماینده آن است و سپس دایره گسترده‌تری از آن را در بیرون کلاس می‌بینند) و نیز از یکدیگر انتقاد کنند.
این فیلم به کارگردانی لوران کانته نخل طلای جشنواره کن را به دست آورد؛ شاید در درجه نخست به دلیل اهمیت محتوای آن، چراکه از نظر هنری اثری متواضعانه است. هدف فیلم این است که بگوید جامعه درون کلاس‌های درس چیزی جز بازتاب آنچه دانش‌آموزان در بیرون از مدرسه تجربه می‌کنند، نیست.
قوی‌ترین بیان سینمایی درباره این مسئله در فیلم «نفرت» (La Haine، ۱۹۹۵) ساخته ماتیو کاسوویتس ارائه شده است؛ فیلمی با بازی ونسان کسل در کنار سعید تغماوی، بازیگر مراکشی‌تبار، و هوبرت کونده، بازیگر آفریقایی.
این فیلم هم از نظر شیوه ساخت و اجرا و هم از نظر آنچه به نمایش می‌گذارد، تفاوتی اساسی دارد؛ نه‌فقط با فیلم‌های دیگری که موضوعات مشابهی دارند، بلکه با دیگر آثار خود کارگردان نیز. آخرین فیلم او که در سال ۲۰۱۱ ساخته شد، «نظام اخلاق» (L’Ordre et la morale) نام دارد که با عنوان «شورش» (Rebellion) نیز شناخته می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که او از آن زمان تاکنون از کارگردانی فاصله گرفته است.
حوادث «نفرت» نه در جریان یک تظاهرات و نه پیش از آن، بلکه در ۲۴ ساعت پس از آن رخ می‌دهد؛ گلوله برفی خشونت به‌تدریج بزرگ‌تر می‌شود تا سرانجام در نزدیکی پایان فیلم به جنایت می‌انجامد.
نکته جالب توجه این است که فیلم‌نامه درباره سه شخصیت از پیشینه‌های متفاوت است که همگی از مشکلاتی رنج می‌برند که ساکنان محله‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده در حومه شهرهای فرانسه با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. یکی یهودی است، دیگری عرب و سومی آفریقایی. هر سه در خشم و نارضایتی از اوضاع و تلاش برای یافتن راهی به سوی زندگی بهتر ــ راهی که دست‌نیافتنی به نظر می‌رسد ــ با یکدیگر برابرند. آن‌ها از قانون می‌گریزند، با نژادپرستان سفیدپوست دشمن‌اند و از شرایطی خشمگین هستند که اجازه نمی‌دهد خود را از وضعیتشان رها کنند.
فیلم که به‌صورت سیاه‌وسفید فیلم‌برداری شده، نفرتی را بازتاب می‌دهد که این افراد از محیط پیرامون خود در دل دارند و نفرتی را که آن محیط از آنان دارد.
فیلم‌های فرانسوی دیگری نیز وجود دارند که نتوانسته‌ام آن‌ها را تماشا کنم تا در اینجا به آن‌ها بپردازم؛ اما از مطالعه خلاصه داستانشان می‌توان نتیجه گرفت که همان نقد اجتماعی موجود در فیلم‌های یادشده را در خود دارند. از جمله قدیمی‌ترین آن‌ها می‌توان به فیلم «صفر در رفتار» (Zéro de conduite) ساخته ژان ویگو (۱۹۳۳) و فیلم «مارسی‌یز» (La Marseillaise) ساخته ژان رنوار در سال ۱۹۳۸ اشاره کرد.
بااین‌حال، فیلم‌های مربوط به شورش اجتماعی منحصر به سینمای فرانسه نیستند. نمونه‌های آن را در فیلم «لاشین» ساخته فریتز کرامپ (۱۹۳۸)، «اگر...» (If....) ساخته لیندسی اندرسون، کارگردان بریتانیایی (۱۹۶۸)، «هیجان در خیابان‌ها» (Wild in the Streets) ساخته بری شیر، کارگردان آمریکایی (۱۹۶۸)، و «سلما» (Selma) ساخته آوا دوورنی، کارگردان آمریکایی (۲۰۱۴) نیز می‌توان یافت؛ فیلمی که یکی از ده‌ها اثر سینمایی آمریکایی در مخالفت با نژادپرستی است.
