از نزار قبانی تا القصیبی… پیوند شعر و دیپلماسی

نوال الحوار درباره ادیبان سفیر می‌نویسد

نزار قبانی
نزار قبانی
TT

از نزار قبانی تا القصیبی… پیوند شعر و دیپلماسی

نزار قبانی
نزار قبانی

این کتاب مجموعه‌ای از اشعار شاعران عربی است که در دوره‌های مختلف به فعالیت در دستگاه دیپلماسی اشتغال داشته‌اند؛ برخی از آنان درگذشته‌اند و برخی دیگر همچنان به مأموریت‌های خود ادامه می‌دهند.
شاعران عرب چگونه نماینده کشورهای خود بودند و از جانب دولت‌هایشان سخن می‌گفتند؟ تجربه‌های ادبی آنان چه تأثیری بر مأموریت‌هایشان به‌عنوان دیپلمات، در شرق و غرب، داشت؟ آیا سفیر شاعر یا شاعر سفیر ویژگی خاصی دارد؟ و شعر با آن شفافیت و صراحتش چگونه می‌تواند با مأموریت‌هایی سازگار شود که به ملاحظه‌کاری، پرده‌پوشی و ماندن در منطقه خاکستری نیاز دارند؟
این موضوع جذاب را نوال الحوار، شاعر و روزنامه‌نگار، برای کتاب تازه خود برگزیده که با عنوان «الأدب الدبلوماسي/ ادبیات دیپلماتیک» از سوی انتشارات «دار النهار» در بیروت منتشر شده است. این کتاب مجموعه‌ای از شاعران عرب است که در دوره‌های مختلف در دستگاه دیپلماسی فعالیت کرده‌اند؛ برخی از آنان از میان ما رفته‌اند و برخی دیگر همچنان به مأموریت‌های خود ادامه می‌دهند. بااین‌حال، این تجربه همواره ارزش بازگشت و تأمل دوباره را دارد.

دروازه پرسش‌ها

نویسنده توضیح می‌دهد که پرسشی همواره با او همراه بوده است: وقتی شاعر از مرزهای کشورش بیرون می‌رود و در پایتخت‌های جهان نماینده سرزمین خود می‌شود، چه اتفاقی برای او می‌افتد؟ آیا شعر همان‌گونه که بوده باقی می‌ماند یا سفر و مواجهه با فرهنگ‌های دیگر، پنجره‌های تازه‌ای به روی آن می‌گشاید؟
نوال الحوار می‌کوشد به این پرسش و پرسش‌های دیگری پاسخ دهد؛ گاه با تکیه بر شناخت شخصی خود از برخی این افراد و گاه با بهره‌گیری از دلبستگی‌اش به ادبیات. او به شیوه خود زندگی و کارنامه بیش از پانزده شاعر را بررسی می‌کند؛ برخی از آنان بیش از هر چیز به سرودن شعر پرداختند و برخی دیگر را دیپلماسی به خود مشغول کرد. بااین‌حال، نویسنده که در پایان شرح زندگی هر ادیب، بخش‌هایی از آثارش را نیز برای تکمیل معرفی او می‌آورد، به نتیجه‌گیری دیگری گرایش دارد.
او در نهایت معتقد است این افراد «در جهان نماینده کشورهای خود بودند؛ گاه سفیران رسمی و در همه حال سفیران واژه، فرهنگ و شعر». از نظر او، فعالیت‌های هنری و دیپلماتیک همواره از یکدیگر سیراب شده و هرکدام از سرشارِ دانش و تجربه دیگری بهره برده‌اند. او می‌خواسته است ببیند «تجربه عمومی چگونه به چشم‌اندازهای شاعرانه تبدیل شد و شناخت انسان از خویشتن و سرزمینش چگونه عمق بیشتری یافت».

دیپلماسی فرهنگی در اصیله

در میان نویسندگان این کتاب، چهره‌های سرشناسی همچون نزار قبانی، محمد الفیتوری، غازی القصیبی، توفیق یوسف عواد، صلاح ستیته، عبدالوهّاب البیاتی، عبدالعزیز خوجه و عمر ابوریشه حضور دارند. در کنار آنان، شاعرانی جوان‌تر نیز هستند که همچنان با آثار خود به ادبیات غنا می‌بخشند؛ از جمله عبد الولی الشمیری، عبدالرحمن شلقم، محمد ولد الطالب و هلال السیابی.
از مقدمه کتاب درمی‌یابیم که نگارش آن با تشویق محمد بن عیسی فقید، طی سال‌هایی طولانی، آغاز شده و به روح او تقدیم شده است. نویسنده می‌نویسد: «او مردی بود که رابطه‌ام با وی با یک مأموریت آغاز شد و به کتابی انجامید که سال‌ها وعده نگارش آن را به او داده بودم. میان آن مأموریت و این کتاب، بیست‌وپنج سال دوستی وجود داشت.»
محمد بن عیسی سفیری برجسته بود؛ او «چهره شاخص دیپلماسی فرهنگی در جهان عرب» به شمار می‌رفت. تشویق نویسنده به نگارش کتاب حاضر از خدمات او بود، اما فرصت نشد تا نویسنده از نزدیک با رازهای تجربه او آشنا شود. ازاین‌رو، این اثر را به او تقدیم کرده است.

ارشد توفیق؛ پادشاه هفت کوه

کتاب با معرفی ارشد توفیق، سفیر و ادیب، آغاز می‌شود؛ یکی از چهره‌های عراقی که شعر، روزنامه‌نگاری و فعالیت‌های عمومی را با یکدیگر پیوند داده بود.
او زاده موصل بود و پس از زندگی پرباری، در سال ۲۰۲۵ از دنیا رفت. ارشد توفیق با جریان شعر نو در دهه شصت میلادی هم‌عصر بود. مجموعه‌های «ستاره و درویش» در سال ۱۹۶۷ و «ایستادن بیرون از نام‌ها» در سال ۱۹۷۳ از او منتشر شدند. او همچنین به داستان‌نویسی روی آورد و رمان «نصف آسمان» را نوشت. سپس در کتاب «پادشاه هفت کوه»، پژواک حماسه گیلگمش را از نو زنده کرد و به میراث کهن عراق بازگشت.
او مسئولیت‌های رسانه‌ای مختلفی، از جمله مدیریت رادیو بغداد، بر عهده داشت و در عرصه دیپلماسی نیز به‌عنوان سفیر در کوبا، اسپانیا، مکزیک و امارات متحده عربی فعالیت کرد. بااین‌همه، شعرش با وجود مسئولیت‌های رسمی، همچنان به تأمل و نمادگرایی گرایش داشت و تجربه شخصی را دریچه‌ای برای طرح پرسش‌های بزرگ انسانی قرار می‌داد.
آنچه کتاب می‌گوید این است که شعر در سرزمین ما حرفه‌ای نیست که صاحبش بتواند از راه آن امرار معاش کند. این شاعران هنگامی که در کشورهای دیگر به تجربه‌های تازه‌ای وارد می‌شدند، چشم‌اندازی به دست می‌آوردند که افق دیدشان را گسترش می‌داد؛ چه در رابطه با سرزمینشان و چه در شیوه‌هایی که برای بیان احساسات درونی خود به کار می‌گرفتند. در مورد ارشد توفیق، او هر جا که می‌رفت عراق را با خود همراه داشت و سپس به شعر بازمی‌گشت تا آن را از نو کشف کند.

نزار قبانی انتخاب خود را قطعی کرد

مشهورترین شاعر سفیر در میان همه، بی‌تردید نزار قبانی است. او برخلاف بیشتر همکارانش، میان مأموریت سفارت و شخصیت شاعرانه خود تعارض احساس می‌کرد؛ موضوعی که او را واداشت در سال ۱۹۶۶ استعفا دهد و به یکی از معدود شاعرانی تبدیل شود که تمام وقت خود را وقف شعر کردند.
او از سرزمین‌هایی که در آنها مأموریت داشت بهره فراوان برد؛ به‌ویژه در دوران مأموریتش در اسپانیا، جایی که حافظه عربی با جهان معاصر تلاقی می‌کند. در آنجا به شعر لورکا نزدیک شد، دریچه‌ای به روی تمدن اسپانیا گشود و اندلس به‌صورت خاطره‌ای زنده وارد شعرش شد.
اشعار اندلسی او، به‌ویژه در شعر «مدخل الحمراء»، حافظه عربی را در زیباترین جلوه‌هایش به جوشش درمی‌آورد؛ آنجا که می‌گوید:

«في مدخل الحمراء كان لقاؤنا، ما أطيب اللقيا بلا ميعاد»
(دیدار ما در مدخل الحمراء بود؛
چه دل‌انگیز است دیدار بی‌قرار قبلی)

«ما أغرب التاريخ كيف أعادني، لحفيدة سمراء من أحفادي»
(تاریخ چه شگفت است، چگونه مرا بازگرداند
به سوی نواده‌ای گندمگون از نسل نوادگانم)

کتاب می‌گوید دیپلماسی او را به شاعر دیگری تبدیل نکرد، اما دایره دیدش را گسترش داد. نزار همچنان فرزند دمشق بود، اما دمشق دیگر تنها مرز جهان او نبود. او شهرش را از قاهره، لندن، پکن و مادرید می‌دید و با چشم شاعرانه‌ای که میان فرهنگ‌ها در حرکت بود، جهان را رصد می‌کرد. برای مثال، اقامتش در پکن در اواخر دهه پنجاه قرن گذشته تأثیر چشمگیری بر تجربه شعری او گذاشت. چین، با فاصله جغرافیایی و تفاوت تمدنی‌اش، باعث شد جامعه خود را از منظری ببیند که پیش‌تر با آن آشنا نبود.

سراینده «روزی به محله‌مان بازخواهیم گشت»

در این کتاب، شاعر سروده «سنرجع يوماً إلى حينا/ روزی بازخواهیم گشت به محله‌مان» نیز حضور دارد؛ شعری که فیروز آن را خواند و به یکی از مشهورترین ترانه‌هایش تبدیل شد. او هارون هاشم رشید، شاعر فلسطینی زاده غزه، است که در سال ۲۰۲۰ از دنیا رفت.
این شعر از برجسته‌ترین ترانه‌هایی است که با اندیشه بازگشت و حسرت سرزمین غصب‌شده پیوند خورده است. از آنجا که اشعار او، که در بیست مجموعه منتشر شده‌اند، به قلب مخاطب نزدیک‌اند، خوانندگان سرشناسی چون فائده کامل، محمد فوزی، کارم محمود، محمد قندیل، محمد عبده و طلال مداح آنها را اجرا کرده‌اند. شمار اشعاری که خوانندگان زن و مرد از آثار او خوانده‌اند، به حدود نود قطعه می‌رسد؛ چراکه زبان او سرشار از عاطفه و موسیقی است و به‌آسانی راه خود را به دل مخاطب باز می‌کند.

غازی القصیبی

غازی القصیبی؛ عرب‌گرایی اصیل

نویسنده درباره غازی القصیبی می‌گوید: «دیپلماسی به او شناختی از جهان بخشید و ادبیات توانایی تفسیر جهان و بیان آن را در اختیارش گذاشت.»
از نظر او، ویژگی منحصربه‌فرد القصیبی در این بود که «ادبیات و سیاست را دو جهان متناقض نمی‌دید»؛ زیرا باور داشت روشنفکر می‌تواند در زندگی عمومی مشارکت کند و صاحب‌منصب نیز می‌تواند حس انسانی و فرهنگی خود را حفظ کند.
او عرب‌گرایی اصیل بود که در شعرهایش از عشق، میهن و انسان نوشت؛ رمان‌نویسی که نسل‌های مختلف عرب و پرسش‌های آزادی، جامعه و سیاست را در آثارش به تصویر کشید؛ سفیری کارکشته و سیاستمداری آگاه که چندین مسئولیت وزارتی را در سعودی بر عهده داشت. از جمله وزارت صنایع و برق، وزارت بهداشت و وزارت کار. نام او با مسائل توسعه، بازار کار و اصلاحات اداری نیز پیوند خورده است.
کتاب «زندگی در مدیریت» را نیز نوشت که در آن تجربه‌هایش را با نثری روان و جذاب روایت می‌کند.
نویسنده می‌گوید: «هنگامی که تجربه غازی القصیبی را در ارتباط با مسائل عربی می‌خوانیم، با سه صدای درهم‌تنیده روبه‌رو هستیم: صدای شاعری که جهان عرب را با چشم عاطفه می‌بیند، صدای دیپلماتی که مسائل را در چارچوب روابط بین‌الملل و موازنه قدرت بررسی می‌کند و صدای رمان‌نویسی که می‌کوشد انسانِ درگیر این مسائل را درک کند...»
اگر «شعر به القصیبی زبان قلب، رمان عرصه پرسش و دیپلماسی شناخت جهان را بخشید، مسائل عربی نیز به تجربه او بُعدی فراتر از خویشتن و در جهت انسان عرب و مسائل او داد».
او چندین رمان نوشت که مشهورترین آنها عبارت‌اند از: «شقة الحرية/ آپارتمان آزادی»، «العصفوریه»، «سبعة/ هفت» و «رجل جاء و ذهب/مردی که آمد و رفت».

عبدالعزیز خوجه و عشق بزرگ

عبدالعزیز خوجه نیز دیپلمات دیگری از سعودی است که شعر و سفارت را با یکدیگر پیوند داد. او در کشورهای مراکش، لبنان، روسیه و ترکیه سفیر بود.
خوجه با شاعرانی که در کتاب از آنها سخن گفته شده تفاوت دارد؛ زیرا پیشینه علمی داشت. او پیش از آنکه وزیر اطلاع‌رسانی شود، شیمی‌دان بود. ازاین‌رو، نویسنده واژه کلیدی برای توصیف وضعیت او را «دگرگونی» انتخاب کرده است؛ «زیرا شیمی‌دان به‌طور طبیعی به دگرگونی ماده می‌اندیشد و شاعر به دگرگونی تجربه زیسته و تبدیل آن به زبان، تصویر و آهنگ».

عبدالعزیز خوجه

اصطلاح دیگری نیز برای توصیف این شاعر مناسب است: «عاشق ابدی». منظور از این تعبیر، عشق رمانتیک متعارف نیست، بلکه عشقی بزرگ و شعله‌ور است که همه را دربرمی‌گیرد، شگفتی خود را از دست نمی‌دهد و هرگز از جست‌وجو بازنمی‌ایستد. چنین عشقی تجربه شاعر را به «جوهر تصوف شاعرانه» نزدیک می‌کند. از همین رو، خوجه شعر خود را چنان می‌نوشت که گویی نوعی «کیمیاگری روحانی» را به جا می‌آورد.

محمد الفیتوری؛ فراتر از «شاعر آفریقا»

شاعرانی که دیپلماسی آنها را در کنار یکدیگر قرار داده است، از این جهت به هم شباهت دارند که بیشترشان وارد دنیای مطبوعات و رسانه شدند و در سفر میان کشورها، پنجره‌هایی فرهنگی برای غنا بخشیدن به اشعار، متنوع کردن موضوعات و کار کردن بر شیوه‌های بیان خود یافتند.
محمد الفیتوری نه‌تنها از این قاعده مستثنا نیست، بلکه یکی از متنوع‌ترین آنهاست. او شاعری سودانی بود که در اسکندریه به دنیا آمد. نامش با شعر عربی و آفریقایی و مسائل آزادی، کرامت و انسان پیوند خورده بود و بعدها به دیپلمات لیبیایی تبدیل شد.
در نتیجه، از همان سال‌های نخست، آگاهی عمیقی نسبت به تفاوت‌های فرهنگی و نژادی در او شکل گرفت و شعر به عرصه‌ای برای بازیابی خویشتن تبدیل شد. انسانی که زیر فشار و ستم قرار گرفته است، صدای خود را از طریق شعر بازمی‌یابد.
نویسنده معتقد است فروکاستن او به لقب «شاعر آفریقا» نوعی بی‌انصافی است؛ زیرا تجربه او از هویت عربی و آفریقایی‌اش فراتر می‌رود و به انسان در جست‌وجوی جایگاهی برای خود در جهانی سرشار از پیچیدگی‌ها می‌پردازد.
او سراینده شعر «نغمه‌ای برای درویشی سرگردان» است که در آن می‌گوید:
«شحبت روحي صارت شفقاً، شعّت غيماً وسنا. كالدرويش المتعلق في قدمي مولاه أنا، أتمرغ في شجني، أتوهج في بدني، غيري أعمى، مهما أصغى، لن يبصرني. فأنا جسد شجر، شيء عبر الشارع، جزر غرقى في قاع البحر... حريق في الزمن الضائع»

(جانم رنگ باخت و شفق شد،
ابر و روشنایی از آن تابید
من، چون درویشی که به پای مولایش آویخته،
در اندوهم می‌غلتَم و در تنم شعله می‌کشم
دیگری نابیناست؛ هرچقدر هم گوش بسپارد،
مرا نخواهد دید.
من پیکری از درختم،
چیزی که از خیابان گذشت،
جزیره‌هایی غرق‌شده در بستر دریا...
آتش در زمانِ ازدست‌رفته)

عبدالوهاب البیاتی و درس روسیه

عبدالوهاب البیاتی که وابسته فرهنگی کشورش در اسپانیا بود، در عرصه تدریس و رسانه نیز فعالیت داشت. تدریس در دانشگاه مسکو و اقامتش در آنجا به‌عنوان استاد و پژوهشگر، پنجره‌هایی به سوی ادبیات روسیه و جهان به روی او گشود و پیوندش را با ناظم حکمت عمیق‌تر کرد؛ شاعری که البیاتی او را الگویی از شاعر متعهد به مواضع سیاسی و انسانی خود می‌دانست.

عبدالوهاب البیاتی

اقامت او در اسپانیا نیز، همچون نزار قبانی، فرصتی برای بازخوانی شکوه عرب‌ها در اندلس بود. البیاتی تاریخ را با زبانی معاصر بازآفرینی کرد و با الهام از نمادها، در اشعارش میان تمدن‌ها، فرهنگ‌ها و دوره‌های تاریخی‌ای که از آنها عبور می‌کرد، گفت‌وگویی برقرار ساخت؛ گفت‌وگویی با زبانی ویژه خود او.

توفیق یوسف عواد؛ حامل یک طرح فرهنگی

یکی از کهن‌سال‌ترین ادیبان دیپلمات در این کتاب، توفیق یوسف عواد، نویسنده لبنانی است که در سال ۱۹۱۱ متولد شد. او در میان داستان کوتاه، رمان، مقاله و شعر در رفت‌وآمد بود و جهانی ادبی را با آرامش و متانت بنا کرد.
او در سال ۱۹۴۶ وارد دستگاه دیپلماسی شد و از کنسول لبنان در بوئنوس‌آیرس تا رایزن در تهران پیش رفت. همچنین در تهران، قاهره، توکیو و ایتالیا مسئولیت‌های مختلفی بر عهده داشت.
او ادیبی بود که با طرحی فرهنگی و ملی وارد عرصه دیپلماسی شد و آن را از مکانی به مکان دیگر با خود می‌برد؛ از طریق داستان، زبان و فرهنگ، تصویری از کشورش در نگاه دیگران ترسیم می‌کرد.
هنگامی که به لبنان بازگشت، خود را وقف ادبیات کرد و در زادگاهش بحصاص اقامت گزید. اما جنگ داخلی به او رحم نکرد؛ گلوله‌ای به خانه‌اش اصابت کرد و او بر اثر آن جان باخت. این اتفاق در سال ۱۹۸۹ رخ داد.



از نزار قبانی تا القصیبی… پیوند شعر و دیپلماسی

نزار قبانی
نزار قبانی
TT

از نزار قبانی تا القصیبی… پیوند شعر و دیپلماسی

نزار قبانی
نزار قبانی

این کتاب مجموعه‌ای از اشعار شاعران عربی است که در دوره‌های مختلف به فعالیت در دستگاه دیپلماسی اشتغال داشته‌اند؛ برخی از آنان درگذشته‌اند و برخی دیگر همچنان به مأموریت‌های خود ادامه می‌دهند.
شاعران عرب چگونه نماینده کشورهای خود بودند و از جانب دولت‌هایشان سخن می‌گفتند؟ تجربه‌های ادبی آنان چه تأثیری بر مأموریت‌هایشان به‌عنوان دیپلمات، در شرق و غرب، داشت؟ آیا سفیر شاعر یا شاعر سفیر ویژگی خاصی دارد؟ و شعر با آن شفافیت و صراحتش چگونه می‌تواند با مأموریت‌هایی سازگار شود که به ملاحظه‌کاری، پرده‌پوشی و ماندن در منطقه خاکستری نیاز دارند؟
این موضوع جذاب را نوال الحوار، شاعر و روزنامه‌نگار، برای کتاب تازه خود برگزیده که با عنوان «الأدب الدبلوماسي/ ادبیات دیپلماتیک» از سوی انتشارات «دار النهار» در بیروت منتشر شده است. این کتاب مجموعه‌ای از شاعران عرب است که در دوره‌های مختلف در دستگاه دیپلماسی فعالیت کرده‌اند؛ برخی از آنان از میان ما رفته‌اند و برخی دیگر همچنان به مأموریت‌های خود ادامه می‌دهند. بااین‌حال، این تجربه همواره ارزش بازگشت و تأمل دوباره را دارد.

دروازه پرسش‌ها

نویسنده توضیح می‌دهد که پرسشی همواره با او همراه بوده است: وقتی شاعر از مرزهای کشورش بیرون می‌رود و در پایتخت‌های جهان نماینده سرزمین خود می‌شود، چه اتفاقی برای او می‌افتد؟ آیا شعر همان‌گونه که بوده باقی می‌ماند یا سفر و مواجهه با فرهنگ‌های دیگر، پنجره‌های تازه‌ای به روی آن می‌گشاید؟
نوال الحوار می‌کوشد به این پرسش و پرسش‌های دیگری پاسخ دهد؛ گاه با تکیه بر شناخت شخصی خود از برخی این افراد و گاه با بهره‌گیری از دلبستگی‌اش به ادبیات. او به شیوه خود زندگی و کارنامه بیش از پانزده شاعر را بررسی می‌کند؛ برخی از آنان بیش از هر چیز به سرودن شعر پرداختند و برخی دیگر را دیپلماسی به خود مشغول کرد. بااین‌حال، نویسنده که در پایان شرح زندگی هر ادیب، بخش‌هایی از آثارش را نیز برای تکمیل معرفی او می‌آورد، به نتیجه‌گیری دیگری گرایش دارد.
او در نهایت معتقد است این افراد «در جهان نماینده کشورهای خود بودند؛ گاه سفیران رسمی و در همه حال سفیران واژه، فرهنگ و شعر». از نظر او، فعالیت‌های هنری و دیپلماتیک همواره از یکدیگر سیراب شده و هرکدام از سرشارِ دانش و تجربه دیگری بهره برده‌اند. او می‌خواسته است ببیند «تجربه عمومی چگونه به چشم‌اندازهای شاعرانه تبدیل شد و شناخت انسان از خویشتن و سرزمینش چگونه عمق بیشتری یافت».

دیپلماسی فرهنگی در اصیله

در میان نویسندگان این کتاب، چهره‌های سرشناسی همچون نزار قبانی، محمد الفیتوری، غازی القصیبی، توفیق یوسف عواد، صلاح ستیته، عبدالوهّاب البیاتی، عبدالعزیز خوجه و عمر ابوریشه حضور دارند. در کنار آنان، شاعرانی جوان‌تر نیز هستند که همچنان با آثار خود به ادبیات غنا می‌بخشند؛ از جمله عبد الولی الشمیری، عبدالرحمن شلقم، محمد ولد الطالب و هلال السیابی.
از مقدمه کتاب درمی‌یابیم که نگارش آن با تشویق محمد بن عیسی فقید، طی سال‌هایی طولانی، آغاز شده و به روح او تقدیم شده است. نویسنده می‌نویسد: «او مردی بود که رابطه‌ام با وی با یک مأموریت آغاز شد و به کتابی انجامید که سال‌ها وعده نگارش آن را به او داده بودم. میان آن مأموریت و این کتاب، بیست‌وپنج سال دوستی وجود داشت.»
محمد بن عیسی سفیری برجسته بود؛ او «چهره شاخص دیپلماسی فرهنگی در جهان عرب» به شمار می‌رفت. تشویق نویسنده به نگارش کتاب حاضر از خدمات او بود، اما فرصت نشد تا نویسنده از نزدیک با رازهای تجربه او آشنا شود. ازاین‌رو، این اثر را به او تقدیم کرده است.

ارشد توفیق؛ پادشاه هفت کوه

کتاب با معرفی ارشد توفیق، سفیر و ادیب، آغاز می‌شود؛ یکی از چهره‌های عراقی که شعر، روزنامه‌نگاری و فعالیت‌های عمومی را با یکدیگر پیوند داده بود.
او زاده موصل بود و پس از زندگی پرباری، در سال ۲۰۲۵ از دنیا رفت. ارشد توفیق با جریان شعر نو در دهه شصت میلادی هم‌عصر بود. مجموعه‌های «ستاره و درویش» در سال ۱۹۶۷ و «ایستادن بیرون از نام‌ها» در سال ۱۹۷۳ از او منتشر شدند. او همچنین به داستان‌نویسی روی آورد و رمان «نصف آسمان» را نوشت. سپس در کتاب «پادشاه هفت کوه»، پژواک حماسه گیلگمش را از نو زنده کرد و به میراث کهن عراق بازگشت.
او مسئولیت‌های رسانه‌ای مختلفی، از جمله مدیریت رادیو بغداد، بر عهده داشت و در عرصه دیپلماسی نیز به‌عنوان سفیر در کوبا، اسپانیا، مکزیک و امارات متحده عربی فعالیت کرد. بااین‌همه، شعرش با وجود مسئولیت‌های رسمی، همچنان به تأمل و نمادگرایی گرایش داشت و تجربه شخصی را دریچه‌ای برای طرح پرسش‌های بزرگ انسانی قرار می‌داد.
آنچه کتاب می‌گوید این است که شعر در سرزمین ما حرفه‌ای نیست که صاحبش بتواند از راه آن امرار معاش کند. این شاعران هنگامی که در کشورهای دیگر به تجربه‌های تازه‌ای وارد می‌شدند، چشم‌اندازی به دست می‌آوردند که افق دیدشان را گسترش می‌داد؛ چه در رابطه با سرزمینشان و چه در شیوه‌هایی که برای بیان احساسات درونی خود به کار می‌گرفتند. در مورد ارشد توفیق، او هر جا که می‌رفت عراق را با خود همراه داشت و سپس به شعر بازمی‌گشت تا آن را از نو کشف کند.

نزار قبانی انتخاب خود را قطعی کرد

مشهورترین شاعر سفیر در میان همه، بی‌تردید نزار قبانی است. او برخلاف بیشتر همکارانش، میان مأموریت سفارت و شخصیت شاعرانه خود تعارض احساس می‌کرد؛ موضوعی که او را واداشت در سال ۱۹۶۶ استعفا دهد و به یکی از معدود شاعرانی تبدیل شود که تمام وقت خود را وقف شعر کردند.
او از سرزمین‌هایی که در آنها مأموریت داشت بهره فراوان برد؛ به‌ویژه در دوران مأموریتش در اسپانیا، جایی که حافظه عربی با جهان معاصر تلاقی می‌کند. در آنجا به شعر لورکا نزدیک شد، دریچه‌ای به روی تمدن اسپانیا گشود و اندلس به‌صورت خاطره‌ای زنده وارد شعرش شد.
اشعار اندلسی او، به‌ویژه در شعر «مدخل الحمراء»، حافظه عربی را در زیباترین جلوه‌هایش به جوشش درمی‌آورد؛ آنجا که می‌گوید:

«في مدخل الحمراء كان لقاؤنا، ما أطيب اللقيا بلا ميعاد»
(دیدار ما در مدخل الحمراء بود؛
چه دل‌انگیز است دیدار بی‌قرار قبلی)

«ما أغرب التاريخ كيف أعادني، لحفيدة سمراء من أحفادي»
(تاریخ چه شگفت است، چگونه مرا بازگرداند
به سوی نواده‌ای گندمگون از نسل نوادگانم)

کتاب می‌گوید دیپلماسی او را به شاعر دیگری تبدیل نکرد، اما دایره دیدش را گسترش داد. نزار همچنان فرزند دمشق بود، اما دمشق دیگر تنها مرز جهان او نبود. او شهرش را از قاهره، لندن، پکن و مادرید می‌دید و با چشم شاعرانه‌ای که میان فرهنگ‌ها در حرکت بود، جهان را رصد می‌کرد. برای مثال، اقامتش در پکن در اواخر دهه پنجاه قرن گذشته تأثیر چشمگیری بر تجربه شعری او گذاشت. چین، با فاصله جغرافیایی و تفاوت تمدنی‌اش، باعث شد جامعه خود را از منظری ببیند که پیش‌تر با آن آشنا نبود.

سراینده «روزی به محله‌مان بازخواهیم گشت»

در این کتاب، شاعر سروده «سنرجع يوماً إلى حينا/ روزی بازخواهیم گشت به محله‌مان» نیز حضور دارد؛ شعری که فیروز آن را خواند و به یکی از مشهورترین ترانه‌هایش تبدیل شد. او هارون هاشم رشید، شاعر فلسطینی زاده غزه، است که در سال ۲۰۲۰ از دنیا رفت.
این شعر از برجسته‌ترین ترانه‌هایی است که با اندیشه بازگشت و حسرت سرزمین غصب‌شده پیوند خورده است. از آنجا که اشعار او، که در بیست مجموعه منتشر شده‌اند، به قلب مخاطب نزدیک‌اند، خوانندگان سرشناسی چون فائده کامل، محمد فوزی، کارم محمود، محمد قندیل، محمد عبده و طلال مداح آنها را اجرا کرده‌اند. شمار اشعاری که خوانندگان زن و مرد از آثار او خوانده‌اند، به حدود نود قطعه می‌رسد؛ چراکه زبان او سرشار از عاطفه و موسیقی است و به‌آسانی راه خود را به دل مخاطب باز می‌کند.

غازی القصیبی

غازی القصیبی؛ عرب‌گرایی اصیل

نویسنده درباره غازی القصیبی می‌گوید: «دیپلماسی به او شناختی از جهان بخشید و ادبیات توانایی تفسیر جهان و بیان آن را در اختیارش گذاشت.»
از نظر او، ویژگی منحصربه‌فرد القصیبی در این بود که «ادبیات و سیاست را دو جهان متناقض نمی‌دید»؛ زیرا باور داشت روشنفکر می‌تواند در زندگی عمومی مشارکت کند و صاحب‌منصب نیز می‌تواند حس انسانی و فرهنگی خود را حفظ کند.
او عرب‌گرایی اصیل بود که در شعرهایش از عشق، میهن و انسان نوشت؛ رمان‌نویسی که نسل‌های مختلف عرب و پرسش‌های آزادی، جامعه و سیاست را در آثارش به تصویر کشید؛ سفیری کارکشته و سیاستمداری آگاه که چندین مسئولیت وزارتی را در سعودی بر عهده داشت. از جمله وزارت صنایع و برق، وزارت بهداشت و وزارت کار. نام او با مسائل توسعه، بازار کار و اصلاحات اداری نیز پیوند خورده است.
کتاب «زندگی در مدیریت» را نیز نوشت که در آن تجربه‌هایش را با نثری روان و جذاب روایت می‌کند.
نویسنده می‌گوید: «هنگامی که تجربه غازی القصیبی را در ارتباط با مسائل عربی می‌خوانیم، با سه صدای درهم‌تنیده روبه‌رو هستیم: صدای شاعری که جهان عرب را با چشم عاطفه می‌بیند، صدای دیپلماتی که مسائل را در چارچوب روابط بین‌الملل و موازنه قدرت بررسی می‌کند و صدای رمان‌نویسی که می‌کوشد انسانِ درگیر این مسائل را درک کند...»
اگر «شعر به القصیبی زبان قلب، رمان عرصه پرسش و دیپلماسی شناخت جهان را بخشید، مسائل عربی نیز به تجربه او بُعدی فراتر از خویشتن و در جهت انسان عرب و مسائل او داد».
او چندین رمان نوشت که مشهورترین آنها عبارت‌اند از: «شقة الحرية/ آپارتمان آزادی»، «العصفوریه»، «سبعة/ هفت» و «رجل جاء و ذهب/مردی که آمد و رفت».

عبدالعزیز خوجه و عشق بزرگ

عبدالعزیز خوجه نیز دیپلمات دیگری از سعودی است که شعر و سفارت را با یکدیگر پیوند داد. او در کشورهای مراکش، لبنان، روسیه و ترکیه سفیر بود.
خوجه با شاعرانی که در کتاب از آنها سخن گفته شده تفاوت دارد؛ زیرا پیشینه علمی داشت. او پیش از آنکه وزیر اطلاع‌رسانی شود، شیمی‌دان بود. ازاین‌رو، نویسنده واژه کلیدی برای توصیف وضعیت او را «دگرگونی» انتخاب کرده است؛ «زیرا شیمی‌دان به‌طور طبیعی به دگرگونی ماده می‌اندیشد و شاعر به دگرگونی تجربه زیسته و تبدیل آن به زبان، تصویر و آهنگ».

عبدالعزیز خوجه

اصطلاح دیگری نیز برای توصیف این شاعر مناسب است: «عاشق ابدی». منظور از این تعبیر، عشق رمانتیک متعارف نیست، بلکه عشقی بزرگ و شعله‌ور است که همه را دربرمی‌گیرد، شگفتی خود را از دست نمی‌دهد و هرگز از جست‌وجو بازنمی‌ایستد. چنین عشقی تجربه شاعر را به «جوهر تصوف شاعرانه» نزدیک می‌کند. از همین رو، خوجه شعر خود را چنان می‌نوشت که گویی نوعی «کیمیاگری روحانی» را به جا می‌آورد.

محمد الفیتوری؛ فراتر از «شاعر آفریقا»

شاعرانی که دیپلماسی آنها را در کنار یکدیگر قرار داده است، از این جهت به هم شباهت دارند که بیشترشان وارد دنیای مطبوعات و رسانه شدند و در سفر میان کشورها، پنجره‌هایی فرهنگی برای غنا بخشیدن به اشعار، متنوع کردن موضوعات و کار کردن بر شیوه‌های بیان خود یافتند.
محمد الفیتوری نه‌تنها از این قاعده مستثنا نیست، بلکه یکی از متنوع‌ترین آنهاست. او شاعری سودانی بود که در اسکندریه به دنیا آمد. نامش با شعر عربی و آفریقایی و مسائل آزادی، کرامت و انسان پیوند خورده بود و بعدها به دیپلمات لیبیایی تبدیل شد.
در نتیجه، از همان سال‌های نخست، آگاهی عمیقی نسبت به تفاوت‌های فرهنگی و نژادی در او شکل گرفت و شعر به عرصه‌ای برای بازیابی خویشتن تبدیل شد. انسانی که زیر فشار و ستم قرار گرفته است، صدای خود را از طریق شعر بازمی‌یابد.
نویسنده معتقد است فروکاستن او به لقب «شاعر آفریقا» نوعی بی‌انصافی است؛ زیرا تجربه او از هویت عربی و آفریقایی‌اش فراتر می‌رود و به انسان در جست‌وجوی جایگاهی برای خود در جهانی سرشار از پیچیدگی‌ها می‌پردازد.
او سراینده شعر «نغمه‌ای برای درویشی سرگردان» است که در آن می‌گوید:
«شحبت روحي صارت شفقاً، شعّت غيماً وسنا. كالدرويش المتعلق في قدمي مولاه أنا، أتمرغ في شجني، أتوهج في بدني، غيري أعمى، مهما أصغى، لن يبصرني. فأنا جسد شجر، شيء عبر الشارع، جزر غرقى في قاع البحر... حريق في الزمن الضائع»

(جانم رنگ باخت و شفق شد،
ابر و روشنایی از آن تابید
من، چون درویشی که به پای مولایش آویخته،
در اندوهم می‌غلتَم و در تنم شعله می‌کشم
دیگری نابیناست؛ هرچقدر هم گوش بسپارد،
مرا نخواهد دید.
من پیکری از درختم،
چیزی که از خیابان گذشت،
جزیره‌هایی غرق‌شده در بستر دریا...
آتش در زمانِ ازدست‌رفته)

عبدالوهاب البیاتی و درس روسیه

عبدالوهاب البیاتی که وابسته فرهنگی کشورش در اسپانیا بود، در عرصه تدریس و رسانه نیز فعالیت داشت. تدریس در دانشگاه مسکو و اقامتش در آنجا به‌عنوان استاد و پژوهشگر، پنجره‌هایی به سوی ادبیات روسیه و جهان به روی او گشود و پیوندش را با ناظم حکمت عمیق‌تر کرد؛ شاعری که البیاتی او را الگویی از شاعر متعهد به مواضع سیاسی و انسانی خود می‌دانست.

عبدالوهاب البیاتی

اقامت او در اسپانیا نیز، همچون نزار قبانی، فرصتی برای بازخوانی شکوه عرب‌ها در اندلس بود. البیاتی تاریخ را با زبانی معاصر بازآفرینی کرد و با الهام از نمادها، در اشعارش میان تمدن‌ها، فرهنگ‌ها و دوره‌های تاریخی‌ای که از آنها عبور می‌کرد، گفت‌وگویی برقرار ساخت؛ گفت‌وگویی با زبانی ویژه خود او.

توفیق یوسف عواد؛ حامل یک طرح فرهنگی

یکی از کهن‌سال‌ترین ادیبان دیپلمات در این کتاب، توفیق یوسف عواد، نویسنده لبنانی است که در سال ۱۹۱۱ متولد شد. او در میان داستان کوتاه، رمان، مقاله و شعر در رفت‌وآمد بود و جهانی ادبی را با آرامش و متانت بنا کرد.
او در سال ۱۹۴۶ وارد دستگاه دیپلماسی شد و از کنسول لبنان در بوئنوس‌آیرس تا رایزن در تهران پیش رفت. همچنین در تهران، قاهره، توکیو و ایتالیا مسئولیت‌های مختلفی بر عهده داشت.
او ادیبی بود که با طرحی فرهنگی و ملی وارد عرصه دیپلماسی شد و آن را از مکانی به مکان دیگر با خود می‌برد؛ از طریق داستان، زبان و فرهنگ، تصویری از کشورش در نگاه دیگران ترسیم می‌کرد.
هنگامی که به لبنان بازگشت، خود را وقف ادبیات کرد و در زادگاهش بحصاص اقامت گزید. اما جنگ داخلی به او رحم نکرد؛ گلوله‌ای به خانه‌اش اصابت کرد و او بر اثر آن جان باخت. این اتفاق در سال ۱۹۸۹ رخ داد.


«فیروز… اسیر شکوه»؛ پژوهشگر مصری مسیر «همسایه ماه» و برادران رحبانی را مستند می‌کند

این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)
این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)
TT

«فیروز… اسیر شکوه»؛ پژوهشگر مصری مسیر «همسایه ماه» و برادران رحبانی را مستند می‌کند

این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)
این کتاب به تناقض شگفت‌انگیز زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد (اینستاگرام)

هر سال در ۲۱ نوامبر، جشن تولد فیروز تجدید می‌شود؛ خواننده‌ای که محمد عبدالوهاب، «موسیقیدان نسل‌ها»، درباره صدایش گفته بود: «صدای او به آسمان تعلق دارد، درحالی‌که صداهای دیگر به زمین تعلق دارند.» محمود درویش، شاعر نیز تجربه هنری او را «ترانه‌ای که فراموش می‌کند بزرگ شود» توصیف کرده بود.
هنرمندان لبنانی در شبکه اجتماعی «ایکس» پیام‌های تبریک خود را با کلماتی سرشار از محبت و قدردانی خطاب به «همسایه ماه» منتشر کردند. الیسا نوشت: «هر سال، تو نمادی هستی که زمان به آن دست نمی‌یابد؛ صدا، خاطره و تاریخ یک کشور کامل... خدا عمرت را طولانی کند، به تو سلامتی بدهد و همچنان زیباترین چیزی باشی که این سرزمین به تمام دنیا هدیه کرده است.»

کتابی که هم‌زمان با تولد فیروز در قاهره منتشر شد (الشرق الأوسط)

نانسی عجرم نیز با نقل بخشی از ترانه «فيكن تنسوا/ می‌توانید فراموش کنید» فیروز، به او ادای احترام کرد؛ ترانه‌ای که می‌گوید: «مرا ملکه می‌نامند... زمانم با تاجی از افتخار آراسته شده، در قلمرو من گریه‌ای نیست... و پیشانی‌ام هرگز خم نشده است.» رامی عیاش نیز به عبارتی کوتاه اما پرمعنا بسنده کرد و نوشت: «فیروز... عید ملی من.»
هم‌زمان با این حال‌وهوای جشن، کتاب «فیروز، اسبذة المجد/ فیروز... اسیر شکوه» نوشته شیماء سعید، پژوهشگر مصری، از سوی انتشارات «الحکیم» در قاهره منتشر شد. این کتاب مسیر هنری «همسایه ماه» در همکاری با دو برادر، عاصی و منصور الرحبانی، و چگونگی تبدیل‌شدن او به پدیده‌ای استثنایی در عرصه آواز طی چندین دهه را مستند می‌کند.
به گفته ایمن الحکیم، منتقد و تاریخ‌نگار هنری و ناشر کتاب، این اثر روایتی تازه و متفاوت از زندگی و شخصیت فیروز ارائه می‌دهد و رابطه او با عاصی رحبانی را از زاویه‌ای بررسی می‌کند که در آن عاصی هم سازنده شکوه او بود و هم عامل رنج و تراژدی‌اش.
الحکیم در مطلبی در صفحه فیسبوک خود افزود: «رابطه زناشویی فیروز و عاصی به یکی از موفق‌ترین نهادهای هنری در تاریخ آواز عرب تبدیل شد؛ رابطه‌ای که برای فیروز شهرت، جایگاه و شکوه به ارمغان آورد، اما در مقابل، رنج‌های روحی و زندگی فراوانی بر او تحمیل کرد و تأثیر خود را بر روح و شخصیتش بر جای گذاشت.»

فیروز شمعی دیگر بر کیک تولدش روشن می‌کند (فیسبوک)

شیماء سعید گفت: «این کتاب مهم‌ترین مراحل رابطه فیروز از یک سو و برادران رحبانی از سوی دیگر را بررسی می‌کند؛ رابطه‌ای که در اوایل دهه پنجاه قرن گذشته از طریق رادیو لبنان آغاز شد و سال‌های طولانی ادامه یافت. حاصل این همکاری ده‌ها اثر بود که چهره آواز عرب را تغییر داد؛ آثاری چون «نسّم علینا الهوى»، «بكتب اسمك يا حبيبي»، «حبيتك بالصيف»، «نحنا والقمر جيران» و «رجعت الشتوية».
او در گفت‌وگو با روزنامه «الشرق الأوسط» افزود: «این تجربه هنری از تنوع، عمق و تکثر برخوردار بود و به ترانه‌های عاشقانه محدود نمی‌شد، بلکه حوزه‌های دیگری مانند طبیعت، اندوه، مضامین دینی، ملی و انسانی را نیز دربر می‌گرفت. افزون بر این، قالب‌های دشوار و نامتعارف هنری را شامل می‌شد که امروزه کمتر به آنها پرداخته می‌شود؛ مانند موشح و دور، و نیز تئاتر موزیکال که بسیاری از ورود به آن واهمه داشتند و از دشواری‌هایش بیمناک بودند.»
سعید درباره مفهوم واژه «اسیر» در عنوان کتاب توضیح داد که این واژه «به‌روشنی بیانگر رنج‌هایی است که خانم فیروز در زندگی مشترک با همسرش عاصی رحبانی متحمل شد. تجربه‌ای که شاید برای دوستداران این خواننده استثنایی تکان‌دهنده به نظر برسد، اما واقعیتی است که در کتاب با اسناد و شهادت‌های مستقیم، از جمله شهادتی مفصل از پسرش، موسیقیدان فقید زیاد رحبانی، ثبت شده است.»

فیروز اجراهای درخشانی در قاهره داشته است (عکس آرشیوی)

این پژوهشگر توضیح داد: «کتاب به تناقض شگفت‌انگیزی در زندگی «همسایه ماه» می‌پردازد: او در زندگی زناشویی خود به‌شدت رنج می‌برد و به شکلی تکان‌دهنده و تقریباً منظم در معرض بدرفتاری‌های شدید قرار داشت؛ بااین‌حال، هرگز اجازه نداد مخاطبانش از این وضعیت آگاه شوند. او ترجیح داد مردم تنها از استواری، سربلندی و غرور او بدانند. به همین دلیل، در طول نسل‌های پیاپی، از خلیج تا اقیانوس اطلس، به الگویی الهام‌بخش از والامنشی و عزت‌نفس تبدیل شد.»
شیماء سعید در پایان گفت که در این اثر کوشیده است خوانشی روان‌شناختی، اجتماعی، تاریخی و سیاسی، و نه صرفاً هنری، از یکی از مهم‌ترین تجربه‌های آواز عرب در قرن بیستم ارائه دهد؛ خوانشی که با ورود به حوزه‌هایی متفاوت و نامتعارف، بر مستندسازی و پایبندی به روش‌های پژوهش علمی استوار است.


رابرت رایمن در جست‌وجوی امر واقعی در نقاشی

از آثار این هنرمند
از آثار این هنرمند
TT

رابرت رایمن در جست‌وجوی امر واقعی در نقاشی

از آثار این هنرمند
از آثار این هنرمند

رابرت رایمن نوازنده ساکسوفون بود و هم‌زمان به‌عنوان نگهبان در موزه هنر مدرن نیویورک (موما) کار می‌کرد. ازاین‌رو، پس از آنکه راه خود را در هنر پیدا کرد، عجیب نبود که بگوید: «باید اثر هنری را در واقعیت ببینید. تماشای تابلوی اصل تنها راهی است که می‌توان از طریق آن، آن‌گونه که شایسته است، آن را تجربه کرد.» او صدها تابلوی بزرگ را دیده بود، درحالی‌که به موسیقی می‌اندیشید. تأمل در تابلوها برای او تجربه‌ای مستقل از معنایی بود که ممکن بود داشته باشند یا به آن ارجاع دهند. لذت تأمل، او را به این اندیشه رساند که نقاشی از راهی به موسیقی شباهت پیدا می‌کند؛ نه از طریق الهام گرفتن از آن، آن‌گونه که در آثار واسیلی کاندینسکی می‌بینیم، بلکه از این جهت که برای لذت بردن از موسیقی نیازی به فهمیدن آن نیست.
من صدها اثر از هنرمندان اکسپرسیونیست انتزاعی، از جمله هنرمندان پیرو سبک مینیمالیسم، دیده‌ام؛ اما سقف لذتی که هنگام تماشای تابلوهای سفید رایمن، که اغلب به نظر می‌رسد هیچ جزئیاتی ندارند، تجربه کردم، از همه بالاتر بود. در نمایشگاه مروری بر آثار او که تا ۲۸ فوریه ۲۰۲۷ در مرکز هنری باربیکن لندن برپاست، تابلوهایی به نمایش درآمده‌اند که در آن‌ها عاطفه همچون اسبی سفید در میان کشتزارهای سفید به تاخت درمی‌آید؛ اسبی که دیده نمی‌شود. نقاش در پرداختن به سطحی که جز در موارد ناگزیر از سفیدی خود خارج نمی‌شود، حساسیت خود را تا نهایت پیش برده است. آیا او در جست‌وجوی چیزی بود که از تصویری که در خیال خود از آن داریم، خالص‌تر باشد؟
رایمن به‌جای روایت داستانی که با واقعیت‌های روزمره پیوند دارد، تصمیم گرفت مستقیماً به سراغ نقاشی برود. نقاشی‌های او رویدادهایی هستند که بر سطح بوم اتفاق می‌افتند؛ سطحی که همچون جهانی مستقل عمل می‌کند. داستانی که تابلوهای رایمن روایت می‌کنند، از تصور او درباره موسیقی جدا نیست؛ موسیقی‌ای که برای لذت بردن از آن نیازی نیست معنایش را بفهمیم. کافی است حال‌وهوای شما مستقل باشد و از قالب‌های ازپیش‌آماده موسیقی رها شده باشید تا بتوانید از لذت آن بهره‌مند شوید.
سبکی تابلوهای رایمن را نمی‌توان به‌سادگی تصور کرد. بیشتر آن‌ها حالتی کاغذی دارند و چیزی از سنگینی رنگ‌ها در آن‌ها نیست؛ بااین‌حال، عاطفه آن‌ها تماشاگر را با دو بال خود در بر می‌گیرد و به پرواز درمی‌آورد؛ به‌گونه‌ای که انسان همچنان به تأمل در آن‌ها ادامه می‌دهد، گویی پیوندشان با روح اوست که تماشاگر را به سویشان می‌کشد.

از آثار این هنرمند

معنای واقعی بودن یک چیز

«امر واقعی» عنوان نمایشگاهی است که تجربه هنری رابرت رایمن (۱۹۳۰ـ۲۰۱۹) را مرور می‌کند؛ تجربه‌ای که ممکن است از نظر برخی، آکنده از معما و در چشم‌پوشی از هرگونه محتوا یا معنا، و حتی گاه هر نوع شکل و فرم، افراطی به نظر برسد. شاید بسیاری از مردم نتوانند آن را درک کنند، اگر به سخن خود نقاش گوش دهند که می‌گوید: «باید اثر اصل را ببینید. تماشای یک تابلوی واقعی تنها راه انجام این کار است.» تابلوی واقعی از نظر رایمن، تابلویی سفید است. اما آیا ذهن تماشاگر می‌تواند نمایشگاهی را درک کند که چیزی جز تابلوهای سفید در آن وجود ندارد؟
در نگاه نخست، تابلوها شبیه یکدیگر به نظر می‌رسند و نمی‌توان یکی را از دیگری تشخیص داد. اما این قضاوت چندان اعتباری ندارد. تأمل در جهان رایمن به صبری استثنایی نیاز دارد؛ زیرا این هنرمند با طرح ایده «امر واقعی» در تجربه هنری خود، ما را به چالش می‌کشد. در برابر این چالش، تماشاگر باید خود را به‌تمامی در اختیار اثر بگذارد تا در تجربه‌ای فراتر از حد معمول غرق شود. این آثار در واقع چالش‌هایی را پیش می‌کشند، چشم‌اندازهایی را آشکار می‌کنند و تأثیراتی فراتر از تجربه متعارف بر جای می‌گذارند؛ به شرط آنکه خود را به‌تمامی در آن‌ها غرق کنید.
نقاش معنا را در جایی بیرون از نقاشی نمی‌جوید. در تابلوهای او واژه‌ها و نشانه‌هایی وجود ندارد که بتوانند ما را به سوی زبانی که آرزوی دستیابی به آن را داریم، راهنمایی کنند. هر گفت‌وگویی، پرگویی و زیاده‌گویی است. نقاشی از نظر رایمن داستانی روایت نمی‌کند که می‌داند تماشاگران آثارش مشتاق شنیدن آن هستند. تماشاگر باید بیاموزد که زبان همیشه چارچوبی اجتماعی نیست. زبان سفیدی به آنچه در کلام وجود دارد و از صحنه‌های رقابتی و متقابل حکایت می‌کند، ارجاع نمی‌دهد. در برابر سکوت، همه شرط‌بندی‌ها بازنده‌اند.
آن‌گونه که پس از دیدن نمایشگاه رابرت رایمن به نظرم می‌رسد، نوشتن درباره او تلاشی است برای متقاعد کردن تماشاگران به کنار گذاشتن عادت‌هایشان در لذت بردن از آثار هنری؛ عادت‌هایی که اساساً بر توانایی اثر هنری برای ارجاع دادن به واقعیت، طبیعت، چهره‌ها و برای مثال طبیعت بی‌جان استوارند. رایمن در همان سال‌های آغازین، زندگی پیشین خود و رؤیای نوازنده جاز شدن را کنار گذاشت، اما از تخیل یک موسیقی‌دان دست نکشید؛ موسیقی‌دانی که می‌داند برای احساس لذت، نیازی به فهمیدن نیست.
هنر رابرت رایمن به فروتنی زیادی نیاز دارد؛ زیرا آن‌قدر پیچیده نیست که برای سخن گفتن درباره‌اش به زبانی آکنده از اصطلاحات پیچیده نیاز داشته باشیم.

حیاتی در زیر سطح تابلو

برگزارکنندگان نمایشگاه در راهنمایی که با رویکردی حرفه‌ای تهیه کرده‌اند و دشواری احتمالی تماشاگران در مواجهه با مجموعه‌ای از تابلوهایی را که رنگ سفید بر آن‌ها غلبه دارد، در نظر گرفته‌اند، تأکید می‌کنند: «ارزش واقعی این تابلوها را تنها زمانی می‌توان دریافت که آن‌ها را در محل و از نزدیک ببینیم.»
اگرچه این سخن درباره بیشتر آثار هنری صدق می‌کند، اما در مورد رایمن، جوهر خود تجربه هنری را تشکیل می‌دهد. برای مثال، چگونه می‌توان متوجه شد که رنگ سفید مالیده‌شده بر بوم کتان خام در شماری از تابلوهای او، هنگامی که در برابر دیوارهای سفید (که به خاکستری متمایل‌ترند) سالن نمایشگاه قرار می‌گیرد، ته‌رنگی متمایل به آبی پیدا می‌کند؟ یا چگونه می‌توان دریافت که اثری متشکل از یک پارچه کتانِ کشیده‌نشده بر قاب، که مستقیماً به دیوار نصب شده و خطی از گچ آبی آن را احاطه کرده است، در واقع ترفندی هوشمندانه برای واداشتن تماشاگر به دیدن دیوار و تابلو به‌عنوان دو بخش از یک اثر هنری واحد است؟ تجربه تماشا، خود معنای اثر هنری است.
برای درک آنچه اتفاق می‌افتد، باید نیروهای پنهانی را احضار کنید که در زیر سطح تابلو جای دارند. این بهترین راه برای نگریستن به آثار رابرت رایمن است. هنگامی که در برابر امر واقعی می‌ایستید، دیگر جز به نقاشی به‌مثابه موجودیتی مستقل نمی‌اندیشید؛ موجودیتی که به چیزی در بیرون از خود ارجاع نمی‌دهد. این اندیشه‌ها تازه نیستند.
در بنیانی که مدرنیسم هنری در اواخر قرن نوزدهم با پل سزان فرانسوی بر آن استوار شد، عنصری اساسی از همین اندیشه وجود دارد. گسست میان شیء و تصویر نقاشی‌شده آن، برای پیش بردن این تحول تا نهایت خود ضروری بود. درست است که نوابغ بزرگی چون پابلو پیکاسو همچنان به ابداع شکل‌هایی ادامه دادند که می‌توانستند، با نوعی تردید و نارضایتی، ما را به واقعیت ارجاع دهند؛ اما دهه شصت قرن بیستم، که آغاز فعالیت رایمن به آن تعلق دارد، هنرمندانی چون ایو کلاین، پیرو مانزونی و لوچو فونتانا را به ما معرفی کرد که در تجربه‌های خود بر چیزی تأکید داشتند که من آن را «نقاشی در نقاشی» می‌نامم.
با وجود آنکه مانزونی و کلاین در جوانی از دنیا رفتند؛ اولی در سی‌سالگی و دومی در سی‌وچهارسالگی، دستاورد آن‌ها در اعلام جدایی نقاشی از واقعیت، به معنای استقلال آن بر پایه عناصر و مواد تشکیل‌دهنده‌اش، تأثیر عظیمی بر جای گذاشت؛ تأثیری که در تجربه هنرمندان بسیاری در سراسر جهان آشکار شد و رایمن یکی از برجسته‌ترین آن‌ها بود.

امپراتور برهنه‌ای در کار نبود

آثار رابرت رایمن ما را به یاد داستان «لباس جدید امپراتور» نوشته هانس کریستیان اندرسن، نویسنده دانمارکی، می‌اندازد. وجه اشتراک این دو آن است که امپراتور لباسی بر تن ندارد؛ اما تفاوتشان در این است که در هنر رایمن اساساً امپراتوری وجود نداشت.
آنچه در این مقایسه می‌توان به آن تکیه کرد، این است که رایمن زبان داستان‌گویی را چیزی جز یاوه نمی‌دانست و به همین دلیل، تابلوهایش از هرگونه آرایه و پیرایه خالی بودند. او زحمت به عاریت گرفتن عناصری را به خود نداد که برای جلب توجه مخاطبانی که گمان نمی‌کنم نیازی به آن‌ها احساس کند، به آن‌ها احتیاجی نداشت. رایمن با خود و هنرش در آشتی بود. او در خلوت خود، زبانی تازه برای ارتباط ابداع می‌کرد؛ زیرا نه از موضع برتری‌جویی در برابر مخاطبان سخن می‌گفت و نه خود را بی‌نیاز از آن‌ها می‌دانست.
او هنر خود را واقع‌گرا می‌دانست. همان‌گونه که موسیقی به نیروی واقعیت‌بخش خود، واقعیت می‌یابد، هنر او نیز واقعیت را به دام می‌اندازد و در پی آن است که با امر واقعی یکی شود.
هنر رابرت رایمن به فروتنی زیادی نیاز دارد؛ زیرا آن‌قدر پیچیده نیست که برای سخن گفتن درباره‌اش به زبانی آکنده از اصطلاحات پیچیده متوسل شویم. او تنها به ما می‌گوید که هر آنچه پیش‌تر درباره نقاشی گفته‌ایم، دیگر ضرورتی ندارد.