در سایه گسترش شتابان اطلاعات گمراهکننده و جعلی، بهویژه از طریق شبکههای اجتماعی، و چالشها و پیامدهای فزایندهای که این پدیده برای جوامع و دولتها در سراسر جهان به همراه دارد، تجربه ژاپن در مواجهه با آن برجسته میشود. این تجربه بر تلاشهایی استوار است که توسعه ابزارهای فنی را با تقویت آگاهی اجتماعی پیوند میدهند تا از گسترش اطلاعات گمراهکننده جلوگیری کنند و توانایی تشخیص اطلاعات درست از نادرست را تحکیم بخشند.
به گفته پروفسور اونو شیبویا، دانشیار دانشکده تحصیلات تکمیلی مطالعات میانرشتهای اطلاعات در دانشگاه توکیو، «مقابله با اخبار جعلی در واقع فقط به اصلاح اطلاعات پس از انتشار آنها محدود نمیشود، بلکه مستلزم توانمندسازی مخاطبان برای تشخیص محتوای گمراهکننده و درک انگیزههای نهفته در پس انتشار آن است.»
لزوم همافزایی تلاشها
شیبویا معتقد است که «مسئولیت مقابله با این پدیده تنها بر عهده دولتها نیست، بلکه مستلزم همافزایی تلاشهای پژوهشگران، پلتفرمهای دیجیتال و کاربران، در کنار تقویت آگاهی اجتماعی و مهارتهای سواد دیجیتال است.»
او در پاسخ به پرسشی که روزنامه «الشرق الأوسط» درباره وجود ابزارهای فنی برای محدودکردن انتشار اخبار گمراهکننده از وی مطرح کرد، گفت: «پژوهشگران و شرکتها در حال توسعه ابزارهای فنیای هستند که به کاربران کمک میکنند منبع محتوا را بشناسند. در کنار آن، مطالعاتی نیز درباره راههای ارائه اطلاعات درست بهگونهای در جریان است که جعلیبودن ادعاهای منتشرشده را آشکار کند.» بااینحال، او تأکید کرد که انتشار اطلاعات درست بهتنهایی کافی نیست، مگر آنکه به شیوهای ارائه شود که به مردم کمک کند دریابند اطلاعات گمراهکننده دیگری نیز وجود دارد.
شیبویا این موضوع را با آنچه «حفاظت از ادراک» مینامد، مرتبط میداند؛ یعنی کمک به فرد برای مقاومت در برابر فشارهایی که او را به اقدام بدون تفکر وامیدارند؛ همانگونه که در برخی کلاهبرداریها، از عبارتهای فوریتدار مانند «همین حالا پرداخت کنید» استفاده میشود. او این نوع حفاظت را در پنج مؤلفه خلاصه میکند: بازنگری در خود، تردید سالم، خویشتنداری، فروتنی معرفتی و توانایی داوری مستقل.

زلزله نوتو الگوهای تکرارشوندهای را آشکار کرد
به گفته شیبویا، یکی از نمونههایی که بررسی شده، پستهایی است که پس از زلزله شدیدی که در سال ۲۰۲۴ شبهجزیره نوتو در غرب ژاپن را لرزاند، بهویژه در پلتفرم «ایکس»، دستبهدست شدند.
او توضیح داد: «زمان انجام پژوهش با تغییر سازوکار کسب درآمد در این پلتفرم ارتباط داشت؛ زیرا پژوهشگران میخواستند بررسی کنند که آیا این تغییر بر ماهیت پستها تأثیر گذاشته است یا نه. در جریان این بررسی، پژوهش به پستهایی برخورد که درخواست کمک میکردند؛ از جمله پیامی که مدعی بود زنی همراه با همسرش گرفتار شدهاند، همسرش با دشواری تنفس روبهروست، پای او زیر آوار گیر کرده و نمیتواند بیرون بیاید و امکان تماس با نیروهای امدادی نیز وجود نداشته است. پژوهشگران متوجه شدند همین پیام در حسابهای مختلف تکرار شده است. آنها ۴۵ الگوی مختلف از پستهای کپیشده را شناسایی کردند که در مجموع بیش از ۷۲۳۰ پست را دربر میگرفت.»
به گفته پروفسور شیبویا، «هویت منتشرکنندگان این پیامها مشخص نشد، اما پژوهشگران احتمال دادند که بسیاری از آنها ژاپنی را زبان اول خود نمیدانند و این افراد متنها را با هدف جذب بازدید و کسب درآمد بازنشر کردهاند. بر همین اساس، پژوهش برآورد کرد که این پستها ۸۵ درصد از نمونه بررسیشده را تشکیل میدادند.»
ازاینرو، شیبویا گسترش این پیامها را با احتمال تلاش برخی کاربران برای افزایش درآمد خود پس از تغییر سازوکار کسب درآمد در پلتفرم «ایکس» مرتبط دانست و اشاره کرد که این موضوع «تفسیری محتمل است، نه واقعیتی اثباتشده درباره انگیزه تکتک منتشرکنندگان».
از سوی دیگر، این پژوهش انتشار ادعاهایی درباره زلزلههای «مصنوعی» پس از وقوع لرزشهای واقعی زمین و همچنین جعل هویت حسابهای رسمی رسانهای را رصد کرد. از جمله این موارد، استفاده از نشان سازمان پخش عمومی ژاپن، «اناچکی»، برای ترویج ادعاهای دروغین بود. پژوهش هشدار داد که این نوع محتوا میتواند اعتماد مخاطبان به رسانههای رسمی را تضعیف کند.
افشای استفاده از هوش مصنوعی، تشخیص را قطعی نمیکند...
در آزمایش دیگری که با مشارکت افرادی از آمریکا، ژاپن، آلمان، اندونزی و فرانسه انجام شد، پروفسور شیبویا میگوید: «ویدئوهایی برای ارزیابی صحت آنها به شرکتکنندگان نشان داده شد و پژوهشگران ویدئوهایی را که برچسب تولیدشده با هوش مصنوعی داشتند، با ویدئوهایی مقایسه کردند که چنین توضیحی درباره آنها ارائه نشده بود. در این آزمایش، بهبود عمومیای در توانایی شرکتکنندگان برای تشخیص ادعاهای درست از نادرست، در نتیجه این شیوه اطلاعرسانی، مشاهده نشد. البته واکنشها در کشورهای مختلف متفاوت بود و پاسخ «نمیدانم» در میان شرکتکنندگان ژاپنی بیش از همه تکرار شد.»
پس از آن، دامنه پژوهش به ویدئوهای منتشرشده در «یوتیوب» طی کارزارهای انتخاباتی ژاپن گسترش یافت. به گفته شیبویا، «سهم رسانههای سنتی از میان منتشرکنندگان محتوا از ۳ درصد فراتر نرفت؛ درحالیکه این سهم در میان افراد غیررسمی به ۶۵ درصد میرسید. ویدئوهای این افراد بیش از ۷۷ درصد مجموع بازدیدها را به خود اختصاص داده بود. همچنین ۷۲ درصد محتوایی که پژوهشگران بررسی کردند، بازتولیدشده بود؛ یعنی بر اساس مطالب قبلی تهیه شده و تغییراتی در آن اعمال شده یا تدوین و مونتاژ شده بود.»
پروفسور ژاپنی در این زمینه معتقد نیست که «استفاده مجدد از مطالب لزوماً به معنای انتشار اطلاعات گمراهکننده است»، اما هشدار میدهد که «ممکن است با کنار هم قراردادن بخشهای پراکنده یک ویدئوی واقعی یا دستکاری آنها، زمینه و معنای اصلی آن تغییر کند؛ کاری که هوش مصنوعی انجامدادنش را آسانتر کرده است».
تلاشهایی که توسعه ابزارهای فنی را با تقویت آگاهی اجتماعی برای محدودکردن انتشار اطلاعات گمراهکننده پیوند میدهند.



