پس از الحاق حجاز و بیعت با ملک عبدالعزیز، برخی کشورها به بهانه امنیت، مانع از سفر رعايايشان برای حج شدند و خواهان اداره اسلامی حجاز یا حتی حفاظت بریتانیا بودند. این اقدامها با هدف تضعیف حکومت سعودی و فشار بر آن صورت گرفت. این فشارها بهویژه از طرف کشورهایی بود که به قدرتهای منطقهای و جهانی وابسته بودند.
در آن زمان، حوادث داخلی نیز وجود داشت، مانند شورش «الإخوان»، که از 1925 شروع شد و تا 1929 ادامه داشت. سایر شورشها نیز شامل تمرد ابن رفادة و تمرد الادریسی در جنوب حجاز بودند. این حوادث، در کنار حمایتهای خارجی، تلاش برای بیثبات کردن حکومت عبدالعزیز را نمایان میکرد.
با توجه به این شرایط، نیاز به توحید کشور بیشتر حس میشد. توحید به معنای ضمیمه کردن حجاز و نجد و مناطق تابعه تحت یک حکومت واحد، بهویژه بهدلیل نیاز به ایجاد یک دولت پایدار و منسجم بود.
مفهوم اتحاد کشور
فؤاد حمزه، تاریخنگار، توضیح میدهد که ترکیب دو مملکت حجاز و نجد به دلایل سیاسی و اقتصادی ضروری بود، بهویژه با توجه به کشف منابع نفتی در منطقه.
فؤاد حمزه در توضیح مفهوم توحید البلاد مینویسد: «مملکت عربی سعودی شامل مناطقی است که به املاک ملک عبدالعزیز پیوستهاند یا به طرق مختلف به او ملحق شدهاند. این مناطق را میتوان به دو گروه تقسیم کرد: اول، سلطنت نجد و ملحقاتش؛ دوم، مملکت حجاز. مهمترین اقدام ملک عبدالعزیز، ضمیمه کردن حجاز به املاکش در سال 1926 بود، زمانی که حجاز به عنوان (حکومت عربی هاشمی) شناخته میشد.»
حمزه توضیح میدهد که این دو منطقه به لحاظ حقوقی و قانونی مستقل بودند، اما روابط آنها بر اساس یک عرش مشترک بود. با این حال، سیاستهای خارجی و دفاعی آنها همواره مشترک بود. وی همچنین اشاره میکند که حجاز به دلیل ساختارهای مدرنتر خود، بهعنوان حکومتی پیشرفتهتر در مقایسه با نجد دیده میشد.
حمزه تأکید میکند که با گذشت زمان، نیازی به حفظ تفاوتهای ظاهری میان این دو منطقه وجود نداشت، بنابراین در 21 سپتامبر 1932، یک فرمان سلطنتی صادر شد تا دو مملکت به یکدیگر ملحق شوند و نام جدیدی به آنها داده شود: «مملکت عربی سعودی».
این مرحله نشاندهنده نیاز سیاسی به پایان دادن به اختلافات و استفاده از موقعیت حجاز به عنوان یک ابزار فشار بود.
از 1931، مذاکراتی با شرکتهای نفتی آمریکایی آغاز شد تا امتیاز استخراج نفت داده شود. این مذاکرات شامل حقوق استخراج در جزر فرسان و مناطق دیگر نیز بود و در نهایت، توافقی با شرکت «سوکال» در 29 مه 1933 به امضا رسید، که چند ماه پس از اعلام توحید کشور بود.
ملک عبدالعزیز با رویکردی تدریجی و هوشمندانه، ساختارهای حکومتی را ایجاد کرد و در 21 سپتامبر 1932، اعلام رسمی توحید کشور را به نام «مملکت عربی سعودی» صادر کرد. این عمل نه تنها بهمعنای یکپارچگی سیاسی بود، بلکه نشاندهنده چشمانداز اقتصادی و اجتماعی برای کشور نیز بود.
توسعه اقتصادی و تأمین منابع مالی برای کشور، بهویژه از طریق نفت، یکی از اهداف اصلی این توحید بود. ملک عبدالعزیز بر این باور بود که تنها با یک دولت پایدار میتوان منابع کشور را به خوبی مدیریت کرد و رفاه مردم را تأمین نمود. او به وضوح اعلام کرده بود که هدفش ساختن کشوری بزرگ و مرفه برای شهروندان است.
بناگذاری نهادها و جنبههای سازمانی
ملک عبدالعزیز با تلاش برای یکپارچهسازی کشور، به تدریج ساختارهای حکومتی را بنا نهاد. او به طور سیستماتیک به ایجاد نهادهای قانونی و دولتی پرداخت تا ثبات نظام حکومتی را تضمین کند. در این راستا، تشکیل قوه قضائیه و نهادهای مشورتی از 1924 تا 1926 انجام شد و در سال 1927 مجلس شورایی تأسیس شد.
همچنین، در نیمه سال 1927، نمایندگان مختلف از تمام استانها گرد هم آمدند و خواستار تبدیل «سلطنت نجد» به «مملکت نجد» شدند. در 1 آوریل 1927، این درخواست تأیید شد و عنوان «ملک حجاز و نجد» به ملک داده شد. این تحولات اداری و سازمانی نشاندهنده عزم ملک عبدالعزیز برای ایجاد یک دولت مستحکم و واحد بود.
جنبه قانونی و حمایت بینالمللی
ثبات سیاسی نیازمند یک چارچوب قانونی و راهکارهای مشخص برای انتقال قدرت است. ملک عبدالعزیز با بررسی تاریخ حکومتهای پیشین، به لزوم ترتیبدادن نظام حکومتی و ولیعهدی پی برد. او دستور داد که نظام اساسی برای کشور و نظام توارث سلطنت تنظیم شود.
در این راستا، سفرهای رسمیای به منظور تقویت روابط سیاسی و اقتصادی با کشورهای دیگر انجام شد. هدف این سفرها، جلب حمایت بینالمللی برای اعلام توحید کشور و تأسیس نظام جدید بود. نتیجه این تلاشها، ایجاد پایههای استوار برای مملکت جدید و تأمین امنیت و ثبات آن بود.
تشکیل کمیته تحت رهبری فؤاد حمزه
ملک عبدالعزیز به منظور ساماندهی اعلام توحید کشور، کمیتهای به ریاست فؤاد حمزه تشکیل داد. این کمیته شامل کارشناسان در حوزههای مختلف از جمله حقوقی، سیاسی و اقتصادی بود. هدف این کمیته، بررسی و تنظیم مستندات لازم برای اعلام رسمی توحید کشور بود.
این کمیته همچنین موظف به جلب حمایت عمومی از این ایده بود. گزارشها حاکی از آن است که مردم از ایده توحید استقبال کردند و هزاران تلگراف برای حمایت از این اقدام ارسال شد. این حمایت عمومی در نهایت به صدور دستور رسمی از سوی ملک عبدالعزیز انجامید که نشاندهنده همبستگی و حمایت مردم از تصمیمات حکومتی بود.
همهپرسی
کمیتهای به ریاست فؤاد حمزه برای جلب حمایت عمومی از ایده اتحاد کشور تشکیل شد. در 15 سپتامبر 1932، کمیته درخواستهایی برای حمایت از ایده اتحاد به تمام نقاط کشور ارسال کرد. صدها تلگراف از شهرها و مناطق مختلف به ملک عبدالعزیز ارسال شد و در آنها خواسته شده بود تا این پیشنهاد مورد تأیید قرار گیرد. ملک عبدالعزیز با این درخواستها موافقت کرد، و فرمانی صادر کرد که به موجب آن کشور به نام «پادشاهی عربی سعودی» نامگذاری شد. این فرمان بهطور رسمی توسط نمایندهاش، شاهزاده فیصل، امضا شد.
رویکرد ادامهدار
تیده اعلام اتحاد کشور و نامگذاری آن به «مملکت عربی سعودی» بخشی از چشمانداز ملک عبدالعزیز برای ساخت دولت بود. وی بر اهمیت ایجاد یک کشور مستقل و تأمین منابع اقتصادی تأکید داشت. او به مردم وعده داده بود که آنها را به ملتی بزرگ تبدیل خواهد کرد و خدمت به آنان را وظیفه خود میدانست. این نگرش همچنان توسط نسلهای بعدی، از جمله ملک سلمان و ولیعهد شاهزاده محمد بن سلمان، ادامه دارد که بر اهمیت رفاه مردم تأکید دارند.
