رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، تأکید کرد که روابط کشورش با سعودی «رابطهای راهبردی» است و فاش کرد که مرحله آینده شاهد گامهایی خواهد بود که «روابط دو کشور را به سطوحی بسیار بالاتر ارتقا خواهد داد». او گفت تنگه هرمز یکی از شریانهای حیاتی اقتصاد جهانی است و «آرزوی ما و انتظارمان این است که تنش کنونی در نزدیکترین زمان ممکن پایان یابد و تنگه هرمز بار دیگر نقش خود را در خدمت به تجارت بینالمللی، به شکلی امن، باثبات و بدون وقفه ایفا کند».
اردوغان در پاسخ به پرسشهای مکتوبی که «الشرق الأوسط» پس از امضای «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» با ولیعهد و نخستوزیر سعودی، امیر محمد بن سلمان، و نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف، در مکه مکرمه در هفته گذشته، از او پرسیده بود، گفت: «اشتباه است که (توافقنامه مکه برای دفاع مشترک) را صرفاً بازتابی مقطعی» از تشدید تنش میان ایالات متحده و ایران بدانیم. او توضیح داد که «نباید این موضوع را صرفاً از بعد نظامی نگریست؛ زیرا هدف اصلی این توافقنامه تقویت بعد بازدارندگی آن، تحکیم انگیزه امنیتی طرفها از طریق تقویت روح همبستگی میان آنها و حفاظت از ثبات منطقهای است». او خاطرنشان کرد که این توافقنامه «برای تأکید بر حق دفاع مقرر در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد» شکل گرفته است و تأکید کرد که «متوجه هیچیک از کشورها نیست»، بلکه «به روی همه کشورهای برادری که خواهان پیوستن به آن باشند، باز است».
اردوغان خواستار آن شد که «حملات اسرائیل به لبنان باید هرچه سریعتر متوقف شود» و سوریه را در برابر «مرحلهای جدید» دانست و گفت: «مهمترین چشمانداز ما این است که این مرحله راه را برای صلحی پایدار، ثبات و بازسازی سوریه هموار کند». او متعهد شد که کشورش «اجازه نخواهد داد هیچ سازمان یا موجودیتی در شمال سوریه یا در هر بخش دیگری از آن وجود داشته باشد که امنیت ترکیه را تهدید کند».
متن پاسخهای رئیسجمهور ترکیه در پی میآید:
توافقنامه سهجانبه مکه
جناب رئیسجمهوری، ایده «توافقنامه سهجانبه مکه» چگونه شکل گرفت و مهمترین تحولاتی که به آن منجر شد، چه بود؟
-ایده «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» در نتیجه شرایط جدیدی شکل گرفت که تحولات منطقه ما بر آن تحمیل کرده است و از آگاهی سه کشور نسبت به مسئولیتهای مشترکشان سرچشمه میگیرد. ما همواره بر این باور بودهایم که مسائل منطقه باید به دست کشورهای خود منطقه حلوفصل شود و همیشه از تلاشها برای یافتن راهحل برای آنها حمایت کردهایم؛ و این همواره مبنایی بوده که رویکرد ما به وضعیت بر آن استوار بوده است. مسائل منطقه باید از سوی بازیگران منطقهای آن به راهحل برسند؛ و ما بر این باوریم که با این اقدام، نخستین گام را در مسیر تحقق این هدف برداشتهایم.
رویدادهای اخیر اهمیت فوقالعاده تلاشهای همافزایی و همبستگی میان کشورهای برادر و دوست را اثبات کرده است. ما در ترکیه همواره و همچنان خواهان گفتوگو و تقویت کانالهای رایزنی، به جای تعمیق اختلافات، بودهایم؛ زیرا میدانیم که صلح پایدار صرفاً از طریق پایان دادن به منازعات محقق نمیشود، بلکه از طریق ایجاد پلهای اعتماد متقابل، اراده سیاسی قدرتمند و چشمانداز مشترک برای آینده تحقق مییابد.
بنابراین، «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» ثمره این برداشت است؛ توافقی که از سطح تفاهم میان سه کشور فراتر میرود و به ابتکاری برای بر عهده گرفتن مسئولیت تاریخی سنگین ما در تحقق ثبات در منطقه و فراهم کردن امنیت و آرامش برای ملتهای برادر و دوست آن تبدیل میشود. در اینجا میخواهم بر نکتهای بسیار مهم تأکید کنم و آن اینکه این توافقنامه به روی همه کشورهای برادری که خواهان صلح و ثبات هستند، باز است.
ما در ترکیه، همانگونه که در گذشته چنین بودهایم و در آینده نیز همواره خواهیم بود، از صلح و ثبات و تقویت برادری با برادران خود حمایت میکنیم. ما «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» را تجسم عملی این اراده قدرتمند میدانیم و هیچ مخالفتی با پیوستن کشورهای دیگر به این توافقنامه نداریم. ما ـ به خواست خدا ـ ترکیه، سعودی و پاکستان، راه را برای مرحلهای جدید از همکاری و اقدام مشترک در منطقهمان گشودهایم. کشور ما ارادهای قدرتمند دارد که این در را همواره بهطور کامل باز نگه دارد و با تمام توان در تلاشهای مربوط به تقویت صلح و ثبات در منطقه مشارکت کند.
آیا این توافقنامه ارتباطی با روند تنش شدید میان ایالات متحده و ایران دارد، یا اینکه ایده هماهنگی سهجانبه از قبل مطرح بوده است؟
-بدون شک افزایش شدت تنش میان ایالات متحده و ایران برای تحولاتی که منطقه شاهد آن است، خطرناک است. اما اشتباه است که «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» را صرفاً بازتابی مقطعی از این تشدید تنش بدانیم؛ زیرا چنین برداشتی به درک نادرستی از سیاستها و نیتهای اتخاذشده در کشور ما منجر خواهد شد.
این توافقنامه برای تأکید بر حق دفاع مقرر در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد شکل گرفته است و متوجه هیچ کشوری نیست. این توافقنامه با هدف تقویت امنیت، رفاه و ثبات در منطقه شکل گرفته و به روی همه کشورهای برادری که خواهان پیوستن به آن هستند، باز است. زیرا چشمانداز ما در این زمینه صرفاً به سه کشور محدود نمیشود، بلکه امیدواریم این توافقنامه گسترش یابد و حتی شاید روزی شرایط مناسب فراهم شود و همه کشورهای منطقه زیر سقف آن گرد هم آیند؛ و این میتواند بهترین گام در مسیر تحقق ثباتی پایدار در سراسر منطقه باشد.
گامی که امروز برداشتهایم، محصول لحظه حاضر نیست، بلکه این توافقنامه از مدتها پیش مطرح بوده است؛ در جریان گفتوگوها و دیدارهای مکررمان با شرکایی که این توافقنامه را با آنها امضا کردهایم و همچنین با دیگر کشورهای منطقه. ما همواره و از سالها پیش تأکید کردهایم که تقویت صلح و امنیت در منطقه ما مستلزم رایزنیهای منظم میان کشورهای ذیربط است و تلاشهایمان نیز در همین راستا بوده است.
زیرا حلوفصل مسائل منطقه باید دور از نسخههای تحمیلشده از خارج صورت گیرد؛ ما بهخوبی میدانیم که آن راهحلهای وارداتی از خارج، جز فاجعه به بار نمیآورند. از همین رو، ما در ترکیه پیوسته تلاش کردهایم بر اساس سیاستهایی حرکت کنیم که بر اراده مستقل و خرد جمعی کشورهای منطقه استوارند.
بنابراین، ما سازوکار سهجانبه برآمده از «توافقنامه مکه» را واکنشی آنی در برابر یک وضعیت بینالمللی مشخص نمیدانیم، بلکه آن را گامی بزرگ میدانیم که برآمده از ارادهای راهبردی برای مواجهه با تحولات جدید منطقه است.
ما در ترکیه همواره در کنار راهحلهای دیپلماتیک، نه تشدید تنش؛ در کنار گفتوگو، نه درگیری؛ و در کنار همکاری منطقهای و تقویت پیوندهای اقدام مشترک، نه در کنار شکاف و تفرقه، ایستادهایم. ما کشوری هستیم که توان گفتوگو با همه طرفها و پذیرش مسئولیت در مسائل دشوار را دارد و نقش خود را برای تحقق صلح و ثبات پایدار در سراسر منطقه ادامه خواهیم داد.
بازدارندگی جمعی
با آنکه این توافقنامه ماهیتی دفاعی دارد، متن آن با عبارتی مواجهمان میکند که میگوید هرگونه حمله به هر یک از طرفهای آن، حمله به هر سه طرف تلقی میشود. آیا این درست است؟
-بله، همانگونه که از نام آن نیز برمیآید، «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» بر اساس دفاع جمعی بنا شده است. همچنین امضای آن در مکه مکرمه میان کشورهای برادر، به آن نمادپردازی ویژهای میبخشد. و این برای ما مایه خرسندی بسیار زیادی است.
«توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» پیش از هر چیز بر پایه بازدارندگی جمعی استوار است؛ توافقنامهای که در پی تقویت حوزههای همکاری امنیتی و دفاعی است و راه را برای توسعه طرحهای مشترک در زمینه صنایع دفاعی و حمایت از تلاشهای صورتگرفته برای مبارزه با تروریسم هموار میکند.
این توافقنامه متوجه هیچ طرفی نیست، بلکه هدف آن تحقق صلح، ثبات و رفاه برای ملتهای ماست. مفاد مندرج در متن آن روشن است و به هیچوجه ابهامی در آن وجود ندارد. مبنای آن این است که هرگونه تهدید علیه امنیت یکی از طرفها، تهدیدی امنیتی علیه دیگر طرفهای امضاکننده آن تلقی شود.
اما نباید این موضوع را صرفاً از بعد نظامی نگریست؛ زیرا هدف اصلی این توافقنامه تقویت بعد بازدارندگی آن، تحکیم انگیزه امنیتی طرفها از طریق تقویت روح همبستگی میان آنها و حفاظت از ثبات منطقهای است.
ترکیه در حوزه دفاع و امنیت دستاوردهای بزرگی به دست آورده و در این زمینه مورد تقدیر و تحسین همگان قرار گرفته است. ما از طریق این توافقنامهها با کشورهای برادر و دوست، به این دستاوردها بُعدی منطقهای در حمایت از صلح میبخشیم.
در عین حال، کشورهای امضاکننده این توافقنامه تأکید میکنند که متعهدند برای یکدیگر منشأ تهدید نباشند، بلکه برعکس، خواهند کوشید هر اقدامی را که موجب تقویت مظاهر همبستگی میان آنها میشود، انجام دهند.
پیامی که طرفهای امضاکننده «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» میخواهند منتقل کنند، روشن و بدون هیچ ابهامی است: امنیت ما از طریق آنچه امنیت همه ما را تضمین میکند، محقق میشود؛ و ما کاملاً اطمینان داریم که اگر این رویکرد جامع را به کار بگیریم، صلح، ثبات و شکوفایی را برای همه خود محقق کردهایم.
آیا میتوان گفت که قدرتهای منطقهای در خاورمیانه تصمیم گرفتهاند مسئولیت امنیت و ثبات را بر عهده بگیرند؛ چیزی که در گذشته از وظایف قدرتهای بزرگ به شمار میرفت؟
-امروز کشورهای منطقه بیش از هر زمان دیگری ناگزیرند مسئولیت امنیت، ثبات و آینده خود را شخصاً بر عهده بگیرند. و این همان اصلی است که ما همواره از آن دفاع کردهایم: هیچکس مسائل منطقه را بهتر از کشورهای آن و ملتهایش نمیشناسد.
درست است که تحولات منطقهای ممکن است پیامدهای بینالمللی داشته باشد، اما تقویت حاکمیت منطقهای، همبستگی مشترک و اراده جمعی به تقویت ثبات جهانی کمک خواهد کرد.
ما در ترکیه بر این باوریم که ایجاد سازوکارهای مستحکمتر بهصورت هماهنگ میان کشورهای منطقه برای تأمین امنیت و ثبات، اهمیتی بسیار زیاد دارد. زیرا ما همواره با بیشتر کشورهای منطقه روابط خوبی داشتهایم و میدانیم که تبدیل این روابط به همکاری نهادمند و پایدار، بسیار سودمند است.
از این رو، معتقدیم کشورهای منطقه باید امنیت و ثبات اقتصادی خود را از طریق روابط نهادمند میان یکدیگر تضمین کنند. وضعیت کنونی نشان میدهد که آینده منطقه را نمیتوان جدا از اراده کشورهای آن ترسیم کرد.
هدف ما نباید ایجاد ائتلافهای حذف کننده باشد، بلکه باید ساختن نظامی از همکاری منطقهای باشد که بر احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی، اعتماد متقابل و منافع مشترک استوار باشد.
ترکیه بر اساس این رویکرد به فعالیت خود ادامه خواهد داد، هرگاه ضرورت ایجاب کند مسئولیتهای خود را بر عهده خواهد گرفت و تلاشهای دیپلماتیک خود را برای تقویت صلح، امنیت و ثبات در منطقه ادامه خواهد داد.
امنیت تأمین انرژی
*آیا بر این باورید که «توافقنامه مکه» به تقویت امنیت در منطقه خلیج، که برای اقتصاد جهانی از اهمیت بسیاری برخوردار است، کمک خواهد کرد؟
-البته، من چنین اعتقادی دارم و ما چنین اعتقادی داریم. همانگونه که از ابتدا تأکید کردم، ما توافقنامهای را امضا کردهایم که در خدمت شکوفایی، رفاه، سلامت و امنیت منطقه خواهد بود.
امنیت منطقه خلیج نهتنها برای کشورهای منطقه از اهمیت زیادی برخوردار است، بلکه برای اقتصاد جهانی و تجارت بینالمللی نیز اهمیتی فوقالعاده دارد. بسیاری از مسائل، از امنیت تأمین انرژی گرفته تا ایمنی گذرگاههای دریایی، از تداوم جریان تجارت گرفته تا ثبات اقتصادی جهانی، ارتباطی مستقیم با امنیت و صلح این منطقه دارند. این صرفاً یک دیدگاه نظری نیست؛ تحولات ماههای اخیر این موضوع را بهروشنی به ما نشان دادهاند.
از این رو، ما بر این باوریم که هر گامی که با هدف تقویت امنیت و ثبات در منطقه خلیج برداشته شود، نهتنها در سطح منطقهای، بلکه از منظر صلح و شکوفایی جهانی نیز دارای ارزش و اهمیت است.
ما بر این باوریم که «توافقنامه مکه برای دفاع مشترک» سهم بزرگی در تثبیت مفهوم امنیت مشترک و همبستگی در منطقه خواهد داشت و رویکرد حاکم بر آن را دستخوش تغییر خواهد کرد.
نمیتوان امنیت و توسعه اقتصادی را جدا از یکدیگر نگریست. من بارها تأکید کردهام که ثبات سیاسی و توسعه اقتصادی همگام با یکدیگر پیش میروند.
اروپا پس از آنکه جنگهای بزرگی را پشت سر گذاشت، ابتدا از طریق اقدام مشترک به ثبات و امنیت دست یافت و سپس به سوی همگرایی اقتصادی و شکوفایی حرکت کرد. ما میتوانیم بدون آنکه همه این دردها و رنجها را پشت سر بگذاریم، با یکدیگر به این مرحله برسیم.
تجارت، سرمایهگذاری و شکوفایی در غیاب صلح و ثبات نمیتوانند پایدار باشند. همچنین ثبات منطقه خلیج، همزمان، از منظر امنیت پیوندهای اقتصادی میان آسیا، اروپا و آفریقا، مسئلهای راهبردی به شمار میرود.
ما به صلح و ثبات در خلیج جدا از چشمانداز خود درباره امنیتمان و صلح منطقهای نگاه نمیکنیم. از این رو، به ایفای همه مسئولیتهایی که بر عهده ما گذاشته شده است ادامه خواهیم داد و تلاشهای دیپلماتیک سازنده خود را پی خواهیم گرفت.
تنگه هرمز
آیا انتظار دارید اوضاع در تنگه هرمز به مسیری که پیش از آغاز درگیری کنونی داشت، بازگردد؟
-تنگه هرمز منطقهای است که اهمیت آن تنها به سطح منطقهای محدود نمیشود، بلکه تا سطح جهانی امتداد مییابد. این تنگه گذرگاهی راهبردی و بسیار مهم برای تأمین انرژی جهانی و تجارت بینالمللی به شمار میرود. از این رو، هرگونه تنشی که در این منطقه رخ دهد، پیامدهایش تنها به کشورهای منطقه محدود نخواهد شد و جهان نیز آثار آن را از طریق قیمتهای نفت بهطور کامل مشاهده و لمس کرده است.
تنگه هرمز ثابت کرده است که یکی از شریانهای حیاتی اقتصاد جهانی است. آرزو و انتظار ما این است که تنش کنونی در نزدیکترین زمان ممکن پایان یابد و تنگه هرمز بار دیگر نقش خود را در خدمت به تجارت بینالمللی، به شکلی امن، باثبات و بدون وقفه ایفا کند. این امر نیز به خویشتنداری همه طرفها و باز نگه داشتن کانالهای دیپلماسی بستگی دارد.
ما هرگز از تشدید تنش حمایت نکردهایم، بلکه برعکس، از حل مشکلات از طریق مذاکره و برقراری گفتوگو با همه طرفها دفاع کردهایم. و تلاش کردهایم طرفها را بر سر یک میز گرد هم آوریم. زیرا میدانیم که دستیابی به راهحلی پایدار، چه در تنگه هرمز، چه در اوکراین و چه در فلسطین، از طریق درگیری محقق نمیشود، بلکه از مسیر دیپلماسی تحقق مییابد.
در ارتباط با امنیت آبراهی با چنین اهمیت و حساسیتی، مسئولیت بزرگی بر عهده کشورهای منطقه قرار دارد. ما بر این باوریم که تقویت مالکیت منطقهای و مفهوم امنیت مشترک میتواند سهم بزرگی در ثبات تنگه هرمز داشته باشد. هدف باید این باشد که تنگه هرمز به وضعیت طبیعی، امن و باثبات خود بازگردد و این وضعیت پایدار و دائمی شود.
رابطهای راهبردی
روابط کنونی با سعودی را چگونه ارزیابی میکنید؟
-ما روابط خود با سعودی را رابطهای راهبردی میدانیم؛ رابطهای که تاریخ مشترک، پیوندهای برادری میان ما و منافع متقابل آن را شکل داده است. ترکیه و سعودی نهتنها دو کشور دوست و برادرند، بلکه دو کشوری هستند که مسئولیتهای مهمی در قبال صلح، ثبات و شکوفایی منطقه بر عهده دارند.
ما از شتاب و پویاییای که روابطمان در دوره اخیر به دست آورده است، خرسندیم. در حالی که برای تقویت گفتوگوی سیاسی خود تلاش میکنیم، همکاریمان را نیز در بسیاری از زمینهها، بهویژه اقتصاد، تجارت، سرمایهگذاری، صنایع دفاعی، انرژی و گردشگری، توسعه میدهیم.
ما روابط خود با سعودی را از منظری فراتر از تحولات و شرایط مقطعی دنبال میکنیم؛ منظری که بر منافع مشترک بلندمدت و احترام متقابل استوار است. در شرایطی که منطقه ما مرحلهای را پشت سر میگذارد که با چالشهایی بسیار خطرناک همراه است، رایزنی و همکاری مستمر میان ترکیه و سعودی بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند.
ما بر این باوریم که «توافقنامه مکه» به تقویت روابط ما در بسیاری از زمینهها، و در رأس آنها همکاری دفاعی، کمک خواهد کرد.
ما نسبت به مسئولیتهای مشترک خود در قبال صلح و ثبات منطقهمان آگاهی داریم و بر همین اساس عمل میکنیم. ما در ترکیه برای ثبات و امنیت سعودی و دیگر کشورهای منطقه اهمیت بسیاری قائل هستیم. زیرا هر بحرانی، هرچند محدود، که در منطقه ما رخ دهد، بر همه کشورهای منطقه تأثیر میگذارد؛ بهویژه در زمینه مهاجرت و تروریسم.
و من بر این باورم که در مرحله آینده گامهایی برخواهیم داشت که روابط دو کشور را به سطوحی بسیار بالاتر ارتقا خواهد داد.
ثبات لبنان
ترکیه از نزدیک تحولات لبنان را نیز دنبال میکند. ارزیابی شما از تحولات اخیر لبنان چیست؟
-لبنان برای ما صرفاً کشوری نزدیک از نظر جغرافیایی نیست، بلکه کشوری دوست و برادر است که پیوندهای تاریخی نیز ما را به آن مرتبط میکند. امنیت، صلح و ثبات لبنان برای ثبات سراسر منطقه ما اهمیت زیادی دارد. همانگونه که درباره دیگر کشورهای منطقه نیز صدق میکند، باید از حاکمیت، وحدت سیاسی و تمامیت ارضی لبنان صیانت شود.
ما همچنین با پیچیدهتر شدن مسائل داخلی لبنان از طریق مداخلات خارجی یا ابزارهای نظامی و تبدیل این کشور به عرصه رقابت میان قدرتهای خارجی مخالفیم. ما بر این باوریم که لبنانیها حق دارند تصمیمهای مربوط به آینده کشورشان را خودشان و با اراده آزاد خود اتخاذ کنند.
حملات اسرائیل به لبنان باید هرچه سریعتر متوقف شود؛ آن هم در شرایطی که سیاستهای تجاوزکارانه و توسعهطلبانه اسرائیل، مشکل اصلی منطقه را تشکیل میدهد. در این چارچوب، ما مذاکرات جاری برای دستیابی به آتشبس در لبنان را گامی مثبت میدانیم.
نمیتوان امنیت و ثبات لبنان را جدا از صلح منطقهای نگریست. تاریخ خاورمیانه نباید پیوسته با درگیریها، ویرانی و رنج نوشته شود. این منطقه نیز شایسته آن است که از صلح، آرامش و شکوفایی برخوردار باشد. تمامی تلاشهای دیپلماتیک ما در ترکیه بر همین رویکرد استوار است.
منطقه ما سالهای طولانی با جنگ و اشک پیوند خورده است و باید نهایت تلاش خود را برای تغییر این واقعیت به کار بگیریم. طبیعتاً امیدواریم لبنان ثبات خود را بازیابد، نهادهایش تقویت شوند و مردمش بتوانند با امنیت و آرامش به آینده خود بنگرند.
در این چارچوب، ما آمادهایم همه اشکال حمایت فنی و همکاری را ارائه کنیم. ما اراده و تعهد خود را در این زمینه به آقای رئیسجمهور جوزف عون و آقای نخستوزیر نواف سلام، که اخیراً میزبانشان در کشورمان بودیم، اعلام کردهایم.
سوریه… مرحلهای جدید
روند تغییرات در سوریه را تاکنون چگونه ارزیابی میکنید؟
-ما روند تغییراتی را که سوریه شاهد آن است، از منظر اراده ملت سوریه برای تعیین سرنوشت خود، نقطه عطفی تاریخی ارزیابی میکنیم. ترکیه از همان ابتدا از تمامیت ارضی، وحدت سیاسی و حاکمیت سوریه دفاع کرده است.
جنگ، تروریسم و بیثباتیای که سوریه از آن رنج برده، هزینههای سنگینی بر سراسر منطقه تحمیل کرده است. اکنون ما در برابر مرحلهای جدید قرار داریم. مهمترین چشمانداز ما این است که این مرحله راه را برای صلحی پایدار، ثبات و بازسازی سوریه هموار کند.
ما اجازه نخواهیم داد هیچ سازمان یا موجودیتی در شمال سوریه یا در هر بخش دیگری از آن وجود داشته باشد که امنیت ترکیه را تهدید کند. همانگونه که تمامیت ارضی سوریه برای ما از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است، امنیت ملی ترکیه نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
از آغاز این مرحله، چشمانداز ما این بوده است که برادران سوری ما بتوانند با امنیت و صلح در کشور خود زندگی کنند. سوریه از دسامبر ۲۰۲۴ تاکنون گام مهمی در مسیر بهبود شرایط امنیتی کشور، فراهم کردن زمینه لازم برای توسعه اقتصادی و برقراری تفاهم اجتماعی برداشته است.
طبیعتاً مالکیت منطقهای و حمایت منطقهای از دولت سوریه در دستیابی به این نتایج نقش مهمی داشته است. دولت سوریه که در ایجاد روابط خوب با کشورهای منطقه و جامعه بینالمللی موفق بوده، با تمرکز بر دستورکار ثبات و امنیت پایدار، توانایی خود را برای پرهیز از درگیر شدن در منازعات بیشتر نشان داده است.
امروز، عادیسازی اوضاع در سوریه، در واقع، به مسئلهای با اهمیت راهبردی برای سراسر منطقه تبدیل شده است. به جای آنکه نام سوریه با منشأ بیثباتی گره بخورد، اکنون این نام به پروژههای اتصال و توسعه پیوند میخورد.
ترکیه، همانگونه که تاکنون عمل کرده است، به ایفای مسئولیتهای خود و انجام وظایفی که بر عهده دارد برای ثبات سوریه، کمک به برخاستن دوباره این کشور و تقویت صلح منطقهای ادامه خواهد داد. ترکیه همچنین مصمم است در این مسیر با شرکای منطقهای و بینالمللی خود همکاری کند.
اکنون که صفحهای جدید در سوریه گشوده شده است، این صفحه باید نه با رنجهای جدید، بلکه با روح صلح، برادری و حاکمیت و با چشماندازی مبتنی بر آینده مشترک نوشته شود.
