ادبیات فمینیستی انگلیس را نمی‌توان به جین آستن و خواهران برونته محدود کرد؛ همان‌طور که نمی‌توان آن را در تصویر کلیشه‌ای زن انگلیسی خلاصه کرد که پشت پنجره‌های خانه‌ای روستایی ایستاده، باران را تماشا می‌کند و در انتظار تصمیمی درباره ازدواج یا ارث است. پشت نام‌هایی که جایگاهی استوار در حافظه فرهنگی برای خود تثبیت کرده‌اند، نویسندگانی پنهان‌اند که با جسارت و هوشمندی کم‌نظیری نوشتند و به موضوعاتی چون عشق، ازدواج، پول، قدرت، خانواده، برده‌داری و هویت پرداختند؛ اما حافظه ادبی آن‌ها را کنار گذاشت یا به حاشیه تاریخ راند.
کنستانس ژان، نویسنده و پژوهشگر، در کتاب تازه خود با عنوان «Ladies impitoyables» یا «بانوان سنگدل» (انتشارات لو شِرش میدی)، خوانشی تازه از ادبیات فمینیستی انگلیس ارائه می‌دهد. هدف او انکار جایگاه نامهای بزرگ نیست، بلکه بازتاباندن دوباره نور بر نویسندگانی است که در هنر رمان‌نویسی پیشگام بودند، اما از فهرست‌های درسی و ارجاعات رایج مردمی دور ماندند.
این کتاب تصویری رمانتیک از زنانی که در انزوای روستایی زندگی می‌کردند ارائه نمی‌دهد و تنها به زنده کردن تصویر «خانه انگلیسی» که سریال‌هایی چون «دانتون ابی» و «بریجرتون» تبلیغ می‌کنند، بسنده نمی‌کند؛ بلکه زنانی را آشکار می‌سازد که درباره عشق، هنگامی که به زندان تبدیل می‌شود، درباره ازدواج، هنگامی که به نهادی اقتصادی و سیاسی بدل می‌شود، و درباره خانواده، هنگامی که روابط سلطه، دورویی و انتقام پشت دیوارهای آن پنهان می‌مانند، نوشته‌اند.
آنچه این نویسندگان را از کلاسیک‌هایی که به نمادهای ادبی جهانی تبدیل شده‌اند، مانند جین آستن و خواهران برونته، متمایز می‌کند، تنها شهرت کمترشان نیست؛ بلکه این است که آن‌ها اغلب با لحنی خشن‌تر و کمتر مقید به عرف و سنت می‌نوشتند. آثارشان همیشه داستان‌هایی درباره عشقی نبود که به ازدواج یا تراژدی رمانتیک ختم می‌شود؛ بلکه کاوش‌هایی بودند در روابط قدرت، چگونگی شکل‌گیری هویت و بهایی که زن هنگام تلاش برای در اختیار گرفتن زندگی خود می‌پردازد. نوگرایی آن‌ها دقیقاً در همین‌جاست: آن‌ها نه جدا از جهان، درباره «مسائل زنان»، بلکه از جایگاه زنانی که چیزهایی را می‌بینند که دیگران نمی‌بینند، درباره تمام جهان نوشتند.
این خوانش با آفرَا بِن آغاز می‌شود؛ زنی که نماد نویسنده‌ای بود که نمی‌پذیرفت در نقش همسر، دختر یا زنی آرام و سربه‌زیر خلاصه شود. در دورانی که ارزش زن را با معیارهای ازدواج، طبقه اجتماعی و وفاداری به خانواده می‌سنجیدند، بِن درباره عشق، آزادی و استقلال نوشت و رمان، نمایشنامه و شعر را به عرصه‌هایی کشاند که برای زنان چندان آشنا نبودند.
او در رمان «اورونوکو» به موضوع برده‌داری، استعمار و عشق میان دو نژاد پرداخت؛ آن هم در زمانی که طرح چنین موضوعاتی در ادبیات انگلیسی به‌آسانی امکان‌پذیر نبود. بِن صرفاً یک رمان‌نویس نبود، بلکه از نخستین کسانی بود که دریافت نوشتن می‌تواند کنشی رهایی‌بخش باشد و ادبیات نباید فقط آینه عادت‌ها باشد، بلکه باید ابزاری برای آزمودن و واسازی آن‌ها نیز باشد.
از بِن به جورج الیوت می‌رسیم و تصویر از پیشگامی که راه را می‌گشاید به تحلیلگری تغییر می‌کند که به‌آسانی برای هیچ‌کس حکم برائت صادر نمی‌کند. مری آن ایوانز برای عبور از تبعیض علیه نویسندگان زن، نام مردانه «جورج» را برگزید و سپس رمان‌هایی گسترده درباره جامعه انگلیس در قرن نوزدهم نوشت؛ آثاری چون «میدل‌مارچ» و «آسیاب کنار رود فلاس».
الیوت به معنای ساده و متعارف، نویسنده‌ای احساساتی نبود. او ازدواج را نهادی اقتصادی، سیاسی و دینی می‌دانست که سرنوشت زنان و مردان را به یکسان تعیین می‌کند و طبقه اجتماعی، پول و قدرت را به عناصر اساسی شناخت انسان تبدیل کرد. به همین دلیل، رمان‌های او در تحلیل هویت و قدرت همچنان بسیار مدرن به نظر می‌رسند، با وجود آنکه در دورانی نوشته شده‌اند که امروز برای ما بسیار دور می‌نماید.
اما الیزابت فون آرنیم، نویسنده‌ای است که هجو و طنز را به سلاحی تبدیل کرد. او در رمان‌هایی چون «الیزابت و باغ آلمانی‌اش» و «ورا»، با لحنی طنزآمیز به ازدواج و سلطه خانوادگی پرداخت؛ لحنی که یادآور جین آستن است، اما خشن‌تر و کم‌مداراتر.
فون آرنیم درباره «عشق زیبا» نمی‌نوشت، بلکه درباره عشقی می‌نوشت که به زندان تبدیل می‌شود و آزادی‌ای که در توانایی روزمره برای گفتن «نه» تجلی می‌یابد. در آثار او، خانواده لزوماً پناهگاهی امن نیست، بلکه ممکن است صحنه سلطه و دورویی باشد. زن نیز در انتظار نجات‌دهنده‌ای از بیرون نمی‌ماند، بلکه می‌آموزد آنچه را پیرامونش می‌گذرد ببیند و آن را به نام واقعی‌اش بخواند.
سپس نوبت به آیوی کامپتون‌برنت می‌رسد که درباره خانواده‌های انگلیسی با لحنی تقریباً جراحی‌وار نوشت. او در رمان‌هایی چون «پدران و پسران» و «خدمتکار و کلفت»، جنبه تاریک زندگی خانوادگی انگلیسی را آشکار می‌کند؛ دور از تصویر آرمانی‌ای که ادبیات سنتی تبلیغ می‌کند.
سبک گفت‌وگومحور و تند او و فقدان توضیحات مستقیم، خواندن آثارش را برای برخی خوانندگان دشوار کرده است؛ اما در عین حال، او یکی از عمیق‌ترین نویسندگان در تحلیل روابط قدرت درون خانه به شمار می‌رود. در رمان‌هایش هیچ‌کس کاملاً بی‌گناه نیست و هیچ‌کس نیز تماماً قربانی نیست. خانواده پناهگاه نیست، بلکه میدان نبرد است و سخن گفتن نه وسیله ارتباط، بلکه ابزاری برای سلطه و انتقام است.
نویسنده در ادامه این سفر به موریل اسپارک می‌رسد؛ نویسنده‌ای که با آثارش خواننده را به قلمرو مدرنیته‌ای تندتر وارد می‌کند. او در رمان‌هایی چون «بهار دوشیزه جین برودی» و «صندلی راننده»، با سبکی موجز و غافلگیرکننده که کمدی را با وحشت روانی درهم می‌آمیزد، به موضوع قدرت، سلطه و هویت پرداخته است.
اسپارک درباره «احساسات» به معنای سنتی آن نمی‌نوشت، بلکه به چگونگی تبدیل احساسات به ابزارهای قدرت می‌پرداخت. در جهان او، مرز میان معصومیت و گناه چنان درهم می‌آمیزد که تشخیص آن‌ها از یکدیگر دشوار می‌شود؛ و همین ویژگی خواندن آثارش را هم دشوار و هم برانگیزاننده می‌کند. او انسان را آن‌گونه که هست می‌نویسد، نه آن‌گونه که آرزو دارد باشد، و چهره تاریک مهربانی، هوشمندی و عطوفت را آشکار می‌کند.
سرانجام به پنه‌لوپه فیتزجرالد می‌رسیم که نماینده نسل جدیدتر این فهرست است، اما از پیشینیان خود کم‌تندی و صراحت ندارد. او رمان‌هایی کوتاه اما سرشار از معنا نوشت؛ آثاری چون «گل آبی» و «آن سوی ساحل» که در آن‌ها به خانواده، فقر، حسرت و حافظه با لحنی آرام اما تیره‌وتار پرداخت.
رمان‌های او نشان می‌دهند که ادبیات فمینیستی انگلیس لزوماً به معنای سخن گفتن مستقیم درباره «مسائل زنان» نیست، بلکه می‌تواند به معنای نوشتن درباره زندگی انسانی با تمام پیچیدگی‌های آن باشد.
وجه مشترک این نویسندگان نه ژانر ادبی است و نه سبک نوشتاری، بلکه موضع و نگرش آن‌هاست. هر یک به شیوه خود نپذیرفت که در نقش «بانوی انگلیسی» آرام و سربه‌زیر، همسر ایده‌آل یا نویسنده‌ای درجه دوم خلاصه شود. آن‌ها درباره عشق، خانواده و جامعه با نگاهی انتقادی نوشتند و در پی تقلید از دیگران نبودند. تاریخ را تنها نامهای بزرگ نمی‌نویسند، بلکه کسانی نیز در نوشتن آن سهم دارند که صادقانه قلم زدند، بی‌آنکه به اندازه شایسته مورد توجه و قدردانی قرار گیرند.
در نهایت، کنستانس ژان در کتاب «بانوان سنگدل» صرفاً فهرستی از نامهای جایگزین ارائه نمی‌دهد، بلکه شیوه‌ای تازه برای خواندن ادبیات انگلیس پیشنهاد می‌کند. او به‌روشنی می‌گوید که ارزش ادبیات را نباید با تعداد دفعاتی سنجید که نام نویسنده در کتاب‌های درسی، سینما یا فهرست کتاب‌های پرفروش ظاهر شده است، بلکه باید دید آثارش تا چه اندازه می‌توانند در ذهن و آگاهی خواننده زنده بمانند.
از این رو، «بانوان سنگدل» صرفاً نویسندگانی فراموش‌شده نیستند، بلکه بخشی اصیل از تاریخ ادبیات انگلیس به شمار می‌روند که شایسته است بار دیگر کشف شوند؛ نه به این دلیل که «زن» هستند، بلکه چون نویسندگانی بزرگ‌اند، به تمام معنای کلمه.
