«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی
TT

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

ترجمه کامل رمان «گدائیم و به خود می‌بالیم» اثر آلبر قصیری، با ترجمه هدی حسین، شاعر، و بازبینی و مقدمه یاسر عبداللطیف، از سوی انتشارات دارالکتب‌خان در قاهره منتشر شد.
این رمان پس از آن شهرت یافت که اسما البکری، کارگردان فقید سینما، فیلم «گداها و نجیب‌زادگان» را بر اساس آن ساخت. در این فیلم، صلاح السعدنی، بازیگر فقید، نقش «استاد گوهر» را ایفا کرد؛ شخصیتی که محور اصلی رمان و فیلسوف زاهد آن است.
رویدادهای «گدائیم و به خود می‌بالیم» در نقطه تلاقی جهان‌های گوناگون می‌گذرد: در قاهره اواخر دهه ۱۹۳۰، در آستانه آغاز جنگ جهانی دوم؛ در عصر پایان امپراتوری‌ها و ظهور امپراتوری‌های جدید. داستان در امتداد خطوط مرزی‌ای پیش می‌رود که پایتخت مصر را به دو بخش تقسیم می‌کنند: قاهره مدرن که مقر حکومت، خارجیان مقیم و بورژوازی مصرِ چشم‌دوخته به مدرنیته اروپایی بود؛ و قاهره قدیم، با پیشینه فاطمی و مملوکی‌اش، که طبقات سنتی همچنان در آن زندگی می‌کردند؛ همان‌هایی که در آن روزگار به آنان «اولاد البلد» و حاشیه‌نشینان و لوطی‌های شهر می‌گفتند.
آلبر قصیری در سال ۱۹۱۳ در قاهره، در خانواده‌ای بورژوا با تبار شامی، متولد شد. او در سال ۱۹۴۵، پس از پایان جنگ جهانی دوم، به پاریس رفت و بیش از شصت سال در یکی از هتل‌های محقر این شهر اقامت داشت تا اینکه در سال ۲۰۰۸ درگذشت. او به «فیلسوف تنبلی» شهرت داشت؛ تنبلی‌ای که به ویژگی شناخته‌شده‌اش بدل شد و سبب شد آثار ادبی اندکی از خود بر جای بگذارد. قصیری یکی از مشهورترین نویسندگان عربی است که به زبان فرانسوی نوشته‌اند؛ بااین‌حال، در تمام این سال‌ها بر حفظ تابعیت مصری خود اصرار داشت و هرگز تابعیت فرانسوی را نپذیرفت. از مشهورترین آثار او می‌توان به «خشونت و ریشخند»، «رنگ‌های ننگ»، «تنبل‌ها در دره حاصلخیز» و «خانه مرگ حتمی» اشاره کرد.

از فضای رمان می‌خوانیم:
«مدت زیادی طول کشید تا بتواند بر خودش مسلط شود. خواست چشم‌هایش را بمالد، اما به‌موقع دست نگه داشت: دست‌هایش خیس و چسبناک بود. با تمام لباس‌هایش خوابیده بود، آن هم روی زمین، بر بستری نازک از روزنامه‌های کهنه. آب به همه‌جا سرایت کرده و بیشتر کف کاشی‌پوش اتاق را پوشانده بود. آب در سکوت به سوی او جاری می‌شد؛ با همان تقدیر سنگین و فشارآور یک کابوس. گوهر احساس کرد بر جزیره‌ای قرار گرفته که موج‌ها آن را احاطه کرده‌اند. جرئت حرکت نداشت. این آب که منشأ آن ناشناخته بود، او را در حیرتی عمیق فرو برد. بااین‌حال، وحشت اولیه‌اش فروکش کرده بود و توانسته بود آگاهی خود را به واقعیت بازیابد. اکنون دریافته بود که تصورش از طغیان رودخانه‌ای که همه‌چیز را در مسیر خود ویران می‌کند، چیزی جز انحرافی ذهنی نبوده است. پس شروع کرد به جست‌وجو برای یافتن منشأ این آب‌های مرموز و خیلی زود آن را کشف کرد: آب از زیر درِ اتاق مجاور به داخل نشت می‌کرد.»



شارل بودلر در کاخ الیزه

 رامبو
رامبو
TT

شارل بودلر در کاخ الیزه

 رامبو
رامبو

گاهی از خودم می‌پرسم دومینیک دو ویلپن، نخست‌وزیر پیشین فرانسه، را با شعر و شاعران چه کار است؟ چرا در کار آن‌ها دخالت می‌کند؟ آیا بهتر نبود این مأموریت را به دیگران واگذار کند؟ به‌ویژه آنکه فرانسه سرشار از منتقدان و ادیبان است و در این زمینه کمبودی ندارد. گذشته از این، چرا او به حوزه‌ای پا می‌گذارد که تخصصش نیست، درحالی‌که هر روز گرفتار مسائل و دغدغه‌های سیاست بین‌الملل است؟ چرا مردان قدرت درباره موضوعاتی سخن می‌گویند که تا این اندازه از دایره علایق و دغدغه‌هایشان دور است؟ به‌اختصار، چرا خود را درگیر چیزی می‌کنند که به آن‌ها مربوط نیست؟ آیا برای آنکه درباره‌شان گفته شود روشنفکرند و صرفاً مردان قدرت نیستند؟ این چه عقده‌ای است که در برابر فرهنگ و روشنفکران دارند؟ شاید می‌خواهند از هر دو سو به افتخار برسند: هم افتخار قدرت و هم افتخار اندیشه... و به این ترتیب، علم و شعر را به زور تصاحب می‌کنند.
در واقع، این مرد در علاقه و دلبستگی‌اش به شعر و درک و دریافت آن جدی است. اما باید دانست که در این زمینه تنها نیست. ژرژ پمپیدو شیفته شعر بود و کتابی با عنوان «گزیده‌ای از شعر فرانسه» از خود به یادگار گذاشت. او بارها در کاخ الیزه، در حضور دستیارانش، ابیاتی از ژرار دو نروال یا پل الوار را زمزمه می‌کرد. فرانسوا میتران نیز ادبیات و رمان را دوست داشت و خود ژاک شیراک هم از دوستداران و علاقه‌مندان شعر بود. اما دوگل به‌خودی‌خود نویسنده‌ای حرفه‌ای و حتی شاعری بی‌رقیب بود... خاطراتش را بخوانید.
بااین‌حال، ویژگی دو ویلپن این است که درباره شاعران ملت‌های دیگر نیز سخن می‌گوید و از جمله به شاعران ما، یعنی شاعران عرب، می‌پردازد. برای مثال، از ادونیس، بدر شاکر سیاب یا محمود درویش نقل‌قول می‌کند؛ تا فقط از بزرگان نام برده باشیم. بنابراین، او در عرصه شعر، ناسیونالیست و گرفتار مرکزگرایی اروپایی یا فرانسوی نیست. شعر را هر جا که بیابد، برمی‌گزیند؛ برایش تفاوتی میان شرق و غرب یا عرب و غیرعرب وجود ندارد... گشودگی او به روی شعر عربی و استناد به آن در موارد متعدد، با چنین شور و محبت و همدلی‌ای، واقعاً جلب توجه می‌کند.
اما نکته دیگری نیز وجود دارد که پرسش‌برانگیز و درخور توجه است؛ اگر نگوییم مایه شگفتی. دومینیک دو ویلپن توجه خود را بر شاعرانی متمرکز نمی‌کند که در زندگی کامیاب شده‌اند؛ شاعرانی که پیروز شده‌اند و نشان‌ها و افتخاراتی به دست آورده‌اند؛ آن‌گونه که از مردی صاحب‌منصب و برخاسته از یکی از خانواده‌های اشرافی و ریشه‌دار فرانسه انتظار می‌رفت. برای مثال، او بر ویکتور هوگو تمرکز نمی‌کند و حتی به‌ندرت نامی از او می‌برد، بلکه توجهش را به شاعران «ملعون» یا طردشده‌ای چون ژرار دو نروال، شارل بودلر، پل ورلن، آرتور رمبو و حتی لوتریامون معطوف می‌کند؛ چه رسد به آندره برتون و سوررئالیست‌ها.
اینجا بود که خود را با دشواری تازه‌ای روبه‌رو دیدم و این پرسش را مطرح کردم:
این اشراف‌زاده نجیب و نازپرورده که زیر چلچراغ‌های زراندود کاخ الیزه یا کاخ وزارت خارجه فرانسه زندگی می‌کند، با این آوارگان ولگرد و طردشدگان از جامعه، یا کسانی که در حاشیه آن زندگی می‌کنند، چه نسبتی دارد؟ او را با شارل بودلر چه کار است؛ همان کسی که بیش از یک بار کوشید خودکشی کند یا دست‌کم به آن اندیشید و در سراسر عمرش از دست طلبکاران در امان نبود؟ او را با مردی چه کار است که در زندگی شکست‌خورده بود و شغل و حرفه‌ای جز پرسه‌زدن در خیابان‌های پاریس و نوشیدن شراب در میخانه‌ها و روسپی‌خانه‌های آن نداشت و به هستی و هر آنچه در آن است ریشخند می‌زد؟
او را با ژرار دو نروال چه کار است؛ کسی که هنوز از یک آسایشگاه روانی بیرون نیامده، سر از آسایشگاه دیگری درمی‌آورد و سرانجام واقعاً خودکشی کرد؟ «امشب شبی سفید و سیاه خواهد بود، منتظرم نباش»، این را به عمه‌اش گفت که در خانه او زندگی می‌کرد، سپس رفت تا در یکی از خیابان‌های فرعی پایتخت فرانسه، درست در میدان شاتله، خود را حلق‌آویز کند. او تصمیم گرفته بود به این مضحکه‌ای پایان دهد که گاهی آدم‌ها بیش از اندازه به آن دل می‌بندند و نامش زندگی است.
باهی محمد هرگاه به‌طور اتفاقی با کسی روبه‌رو می‌شد، همیشه این جمله را بر زبان می‌آورد: «ما همچنان به رسوایی زندگی ادامه می‌دهیم.» این همان رسوایی‌‌ است که گاهی از شدت زیبایی و پوچی‌اش تاب‌آوردنی نیست.
این زن عشوه‌گر و نازپرورده که از سویی چیزی به تو می‌بخشد و از سوی دیگر زهرش را به کامت می‌ریزد، اما شاعر بیمار روانی و ذهنی فرانسه، پیش از رفتنش، شماری از زیباترین سروده‌های شعر فرانسه و جهان را از خود به یادگار گذاشت. پس درود بر ژرار دو نروال.
دومینیک دو ویلپن را با آرتور رمبو چه نسبتی است؛ همان کسی که بزرگ‌ترین نماد «لاتی و شرارت» در تاریخ شعر فرانسه و شاید جهان بود؟ او را با لوتریامون چه کار است که بوی هولناک و مشمئزکننده‌اش دست‌کم تا صد کیلومتری به مشام می‌رسد؟ چه کسی می‌تواند به این آدم‌ها نزدیک شود یا آن‌ها را در خانه خود بپذیرد، به‌ویژه اگر وزیر خارجه فرانسه باشد؟
شاید بگویند: این همان شیفتگیِ ضد به ضد است! انسان سرانجام در جست‌وجوی چیزی است که خود ندارد. گذشته از آن، حتی از بهشت هم می‌توان خسته شد... افزون بر این، این شاعران اکنون به نماد افتخار شعر فرانسه تبدیل شده‌اند. درست است که رفتارها و کردارهای بی‌قاعده‌شان در زمان خود مردم را شوکه می‌کرد، اما آن‌ها رفتند و اکنون فقط بهترین چیزی که در وجودشان بود باقی مانده است: شعرهایی نبوغ‌آمیز که تا ابد زنده می‌مانند... فرانسه بدون رمبو، بودلر یا پل ورلن چه معنایی دارد؟
اما شعر در کشورهای صنعتی و پیشرفته اروپا به امری حاشیه‌ای تبدیل شده است. شعر از میان رفته یا چیزی به پایان عمرش نمانده است. نباید تصور کنیم که جایگاه شعر در فرانسه شبیه جایگاه آن در جهان عرب است؛ جایی که شعر همچنان در مرتبه نخست قرار دارد. شاعر در سرزمین ما یک ستاره است، آن هم چه ستاره‌ای! ستاره ستارگان است. اما در میان اروپاییان، شاعر به شخصیتی تا این اندازه حاشیه‌ای و کم‌اهمیت تبدیل شده است. خواننده و موسیقی‌دان و رقصنده و... جای او را گرفته‌اند. شعر به پایان رسیده است؛ در غرب مرده یا چیزی به پایان عمرش نمانده است.
این را می‌گوییم، با آنکه زبان شاعرانه جایگاهی بسیار ویژه دارد. ما هر روز به جرعه‌هایی از شعر نیازمندیم. شعر زبانی دیگر یا به تعبیر منتقد، ژان کوهن، «زبانی برتر» است؛ چنان‌که او در پژوهشی تعیین‌کننده می‌گوید. یا به بیان دیگر، شعر کاربردی متفاوت از زبان است؛ کاربردی که هرچند عقلانی و منطقی نیست، به شیوه‌ای دیگر به کشف واقعیت و کاوش در ژرفای آن می‌انجامد. در این‌باره از هایدگر بپرسید...
از این منظر، شعر نوعی شناخت است، اما از جنسی دیگر؛ متفاوت با شناخت منطقی و فلسفیِ سنگین و فرساینده... شعر شادی جهان است، روشنایی جهان است، معجزه هستی است. پیش از آنکه شعر از راه برسد، جهان سرد و نثری و خشک بود؛ اما شعر آمد و ناگهان جهان به آتش کشیده شد و درخشیدن گرفت.
از همان آغاز می‌توان دریافت که دومینیک دو ویلپن، اگر بتوان چنین تعبیری به کار برد، جبهه خود را انتخاب کرده است. او در جبهه شاعرانی نیست که جامعه آن‌ها را پذیرفته یا به رسمیت شناخته است، بلکه در کنار کسانی ایستاده که جامعه طردشان کرده و آن‌ها در حاشیه یا حتی حاشیه حاشیه‌ها زیسته‌اند؛ همان شاعرانی که پیش‌تر نام بردیم.
اما شاعر حاشیه‌نشین و طردشده می‌داند چگونه از نقاط ضعف، حاشیه‌نشینی و جنون خود بهره بگیرد و آن‌ها را به بزرگ‌ترین پیروزی تاریخ تبدیل کند. شعر بزرگ‌ترین پیروزی است. بزرگ‌ترین جبران شکست شاعر در زندگی است. شعر بزرگ‌ترین پیروزی بر جنون درونی‌ای است که هر لحظه او را تهدید می‌کند. شعر ناگهان او را از حضیض ذلت به اوج عزت می‌رساند.
تمام زندگی بودلر چیزی جز شکست‌های پی‌درپی نبود، اما این شکست‌ها با سروده‌هایی نبوغ‌آمیز همراه بودند که تا ابد باقی خواهند ماند... و اما رمبو؟ دیگر نیازی به گفتن نیست.

شعر تنها بر ویرانه‌های سوختن و بر خاکستر

خودویرانگری خویشتن پدیدار می‌شود! این چیزی نیست که ویکتور هوگو به ما آموخته باشد (با وجود عظمت هوگو)، بلکه آن را از بودلر و رمبو و لوتریامون و پیش از آن‌ها از ژرار دو نروال آموخته‌ایم. پل ورلن را نیز نباید فراموش کنم، و آن دیوانه بزرگ را: هولدرلین!
این چیزی است که از شاعران بداقبال، «ملعون» و محکوم آموخته‌ایم؛ شاعرانی که در دوران زندگی‌شان حتی یک نفر هم به افتخارشان جشنی برپا نکرد و هیچ وزیری آن‌ها را در دفتر کار یا سالن پذیرایی خود به حضور نپذیرفت.
و اما خود دو ویلپن، آیا حاضر بود بودلر را در دفتر مجللش در کاخ الیزه به حضور بپذیرد؟ به‌شدت تردید دارم. اما در مقابل، آیا بودلر حاضر می‌شد نشان عالی افتخار فرانسه را از دست سارکوزی یا مکرون دریافت کند؟ این دیگر از محالات محض بود!


«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی
TT

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

«گدائیم و به خود می‌بالیم»… نخستین ترجمه کامل به عربی

ترجمه کامل رمان «گدائیم و به خود می‌بالیم» اثر آلبر قصیری، با ترجمه هدی حسین، شاعر، و بازبینی و مقدمه یاسر عبداللطیف، از سوی انتشارات دارالکتب‌خان در قاهره منتشر شد.
این رمان پس از آن شهرت یافت که اسما البکری، کارگردان فقید سینما، فیلم «گداها و نجیب‌زادگان» را بر اساس آن ساخت. در این فیلم، صلاح السعدنی، بازیگر فقید، نقش «استاد گوهر» را ایفا کرد؛ شخصیتی که محور اصلی رمان و فیلسوف زاهد آن است.
رویدادهای «گدائیم و به خود می‌بالیم» در نقطه تلاقی جهان‌های گوناگون می‌گذرد: در قاهره اواخر دهه ۱۹۳۰، در آستانه آغاز جنگ جهانی دوم؛ در عصر پایان امپراتوری‌ها و ظهور امپراتوری‌های جدید. داستان در امتداد خطوط مرزی‌ای پیش می‌رود که پایتخت مصر را به دو بخش تقسیم می‌کنند: قاهره مدرن که مقر حکومت، خارجیان مقیم و بورژوازی مصرِ چشم‌دوخته به مدرنیته اروپایی بود؛ و قاهره قدیم، با پیشینه فاطمی و مملوکی‌اش، که طبقات سنتی همچنان در آن زندگی می‌کردند؛ همان‌هایی که در آن روزگار به آنان «اولاد البلد» و حاشیه‌نشینان و لوطی‌های شهر می‌گفتند.
آلبر قصیری در سال ۱۹۱۳ در قاهره، در خانواده‌ای بورژوا با تبار شامی، متولد شد. او در سال ۱۹۴۵، پس از پایان جنگ جهانی دوم، به پاریس رفت و بیش از شصت سال در یکی از هتل‌های محقر این شهر اقامت داشت تا اینکه در سال ۲۰۰۸ درگذشت. او به «فیلسوف تنبلی» شهرت داشت؛ تنبلی‌ای که به ویژگی شناخته‌شده‌اش بدل شد و سبب شد آثار ادبی اندکی از خود بر جای بگذارد. قصیری یکی از مشهورترین نویسندگان عربی است که به زبان فرانسوی نوشته‌اند؛ بااین‌حال، در تمام این سال‌ها بر حفظ تابعیت مصری خود اصرار داشت و هرگز تابعیت فرانسوی را نپذیرفت. از مشهورترین آثار او می‌توان به «خشونت و ریشخند»، «رنگ‌های ننگ»، «تنبل‌ها در دره حاصلخیز» و «خانه مرگ حتمی» اشاره کرد.

از فضای رمان می‌خوانیم:
«مدت زیادی طول کشید تا بتواند بر خودش مسلط شود. خواست چشم‌هایش را بمالد، اما به‌موقع دست نگه داشت: دست‌هایش خیس و چسبناک بود. با تمام لباس‌هایش خوابیده بود، آن هم روی زمین، بر بستری نازک از روزنامه‌های کهنه. آب به همه‌جا سرایت کرده و بیشتر کف کاشی‌پوش اتاق را پوشانده بود. آب در سکوت به سوی او جاری می‌شد؛ با همان تقدیر سنگین و فشارآور یک کابوس. گوهر احساس کرد بر جزیره‌ای قرار گرفته که موج‌ها آن را احاطه کرده‌اند. جرئت حرکت نداشت. این آب که منشأ آن ناشناخته بود، او را در حیرتی عمیق فرو برد. بااین‌حال، وحشت اولیه‌اش فروکش کرده بود و توانسته بود آگاهی خود را به واقعیت بازیابد. اکنون دریافته بود که تصورش از طغیان رودخانه‌ای که همه‌چیز را در مسیر خود ویران می‌کند، چیزی جز انحرافی ذهنی نبوده است. پس شروع کرد به جست‌وجو برای یافتن منشأ این آب‌های مرموز و خیلی زود آن را کشف کرد: آب از زیر درِ اتاق مجاور به داخل نشت می‌کرد.»


آمین معلوف آینده بشریت را در کتاب تازه‌اش چگونه می‌بیند؟

أمين معلوف بمنزله في بورت جوانفيل غرب فرنسا 1 أكتوبر 2021 (أ.ف.ب)آمین معلوف در خانه‌اش در بندر ژوانویل، در غرب فرانسه، اول اکتبر ۲۰۲۱ (خبرگزاری فرانسه)
أمين معلوف بمنزله في بورت جوانفيل غرب فرنسا 1 أكتوبر 2021 (أ.ف.ب)آمین معلوف در خانه‌اش در بندر ژوانویل، در غرب فرانسه، اول اکتبر ۲۰۲۱ (خبرگزاری فرانسه)
TT

آمین معلوف آینده بشریت را در کتاب تازه‌اش چگونه می‌بیند؟

أمين معلوف بمنزله في بورت جوانفيل غرب فرنسا 1 أكتوبر 2021 (أ.ف.ب)آمین معلوف در خانه‌اش در بندر ژوانویل، در غرب فرانسه، اول اکتبر ۲۰۲۱ (خبرگزاری فرانسه)
أمين معلوف بمنزله في بورت جوانفيل غرب فرنسا 1 أكتوبر 2021 (أ.ف.ب)آمین معلوف در خانه‌اش در بندر ژوانویل، در غرب فرانسه، اول اکتبر ۲۰۲۱ (خبرگزاری فرانسه)

آمین معلوف هرگز صرفاً تاریخ‌نگاری نبوده که گذشته را به سخن درآورد، یا رمان‌نویسی که از دل تاریخ، داستان‌هایی جذاب ببافد؛ او بیشتر به دیده‌بانی می‌ماند که دوربین فکری خود را به دست گرفته و به مه غلیظی می‌نگرد که آینده بشریت را در خود فرو برده است.
او در کتاب فکری تازه و تکان‌دهنده‌اش، «قرن دگرگونی ما» (Le Siècle de notre métamorphose)، که انتشارات «گراسه» در پاریس آن را منتشر کرده است، تنها به صدا درآوردن زنگ‌های هشدار بسنده نمی‌کند؛ بلکه بی‌درنگ ما را با حقیقتی هولناک روبه‌رو می‌سازد: ما صرفاً درگیر بحرانی گذرا یا پیچ تاریخی متعارف نیستیم، بلکه در میانه نوعی «مسخ» فراگیر و بنیادین قرار داریم که هستی بشری را از نو تجزیه و ترکیب می‌کند.
معلوف این اثر را با روحیه یک روزنامه‌نگار تحقیقی و ژرف‌اندیشی یک فیلسوف اگزیستانسیالیست نوشته است؛ کتابی که نقطه اوج پختگی فکری او و حاصل نگرانی دیرپایش درباره سرنوشت این سیاره به شمار می‌رود.

جلد کتاب تازه آمین معلوف، «قرن دگرگونی ما» (Le Siècle de notre métamorphose)، منتشرشده از سوی انتشارات «گراسه» در پاریس

رشته نگرانی‌ها... از «هویت‌های مرگبار» تا سرگشتگی کیهانی

برای خواندن عمیق این اثر تازه، باید آن را در بستر مسیری فکری قرار داد که یک‌چهارم قرن پیش با کتاب برجسته او، «هویت‌های مرگبار» (۱۹۹۸)، آغاز شد؛ کتابی که در آن زمان نسبت به ظهور تعلقات محدود و تعصب کور هشدار داده بود. پس از آن، کتاب «اختلال جهان» (۲۰۰۹) منتشر شد که در آن به بررسی شکاف‌های اقتصادی و سیاسی پرداخت و سرانجام به مرثیه مشهورش، «غرق شدن تمدن‌ها» (۲۰۱۹)، رسید که در آن پایان نظم جهانی کهن را به تصویر کشید.
اگر معلوف در آن کتاب‌ها بر منازعات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تمرکز داشت، در «قرن دگرگونی ما» گامی فراتر می‌رود. خطر دیگر تمدنی را بیش از تمدن دیگر تهدید نمی‌کند، بلکه خود «نوع بشر» را هدف گرفته است. او در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه بحران هویت فرقه‌ای و ملی به بحرانی وجودی و جهانی تبدیل شده که ماشین آن را هدایت می‌کند.

آمین معلوف در ۱۴ ژوئن ۲۰۱۲، هنگام عضویت در آکادمی فرانسه (خبرگزاری فرانسه)

هوش مصنوعی و مهندسی ژنتیک

معلوف در فصل‌های کتاب، با جزئیاتی دقیق و تأمل‌برانگیز، به مخاطرات اخلاقی ناشی از جهش‌های علمی شتابان می‌پردازد؛ به‌ویژه هوش مصنوعی مولد و فناوری‌های زیستی، مانند مهندسی ژنتیک و ویرایش ژن‌ها.
تناقض آشکاری که نویسنده مطرح می‌کند این است که بشریت اکنون ابزارهایی خارق‌العاده در اختیار دارد که به توانایی خدایان در اسطوره‌های کهن شباهت دارند، اما این ابزارها به دست ذهنیت‌های سیاسی و اجتماعی‌ای اداره می‌شوند که هنوز در عصر حجر یا در راهروهای قبیله‌گرایی و عشیره‌گرایی سکونت دارند.
این شکاف میان جهش‌های شتابان علمی و کندی بلوغ اخلاقی بشر است که راه را برای سناریوهایی هولناک هموار می‌کند؛ سناریوهایی که در آنها فناوری به ابزاری رام در دست نظام‌های تمامیت‌خواه تبدیل می‌شود تا نظارتی مطلق برقرار کنند و انسان‌ها را از ارزش و آزادی‌شان محروم سازند.

آمین معلوف (۷۴ ساله) در کنفرانس مطبوعاتی پس از انتخاب شدن به‌عنوان دبیر دائمی آکادمی فرانسه در پاریس (EPA)

هراس از انزوا و ازدست‌رفتن کارکرد انسانی

یکی از نگران‌کننده‌ترین اندیشه‌های کتاب، بحثی است که معلوف درباره مفهوم «عقیم‌شدن اجتماعی» یا ازدست‌رفتن فایده و کارکرد انسان مطرح می‌کند. هوش مصنوعی تنها مشاغل انسان‌ها را تهدید نمی‌کند، بلکه موجودیت انسان را به‌عنوان موجودی اندیشمند، خلاق و تحلیلگر و نیاز وجودی به او را نیز زیر سؤال می‌برد.
نویسنده با لحنی اندوهگین می‌پرسد: وقتی ماشین‌ها در همه‌چیز، از تشخیص بیماری‌ها گرفته تا آهنگ‌سازی و خلق سمفونی‌ها، از انسان پیشی بگیرند، چه چیزی برای بشر باقی خواهد ماند؟
او برای تأکید بر اینکه در آستانه پرتگاه ایستاده‌ایم، به سخنی از استیون هاوکینگ، فیزیک‌دان، استناد می‌کند: یا این دگرگونی را با خردمندی هدایت خواهیم کرد، یا گردن خود را به هوشی جایگزین می‌سپاریم که ممکن است روزی تصمیم بگیرد انسان‌ها باری غیرضروری بر دوش این سیاره‌اند.

علوم انسانی و ادبیات؛ حلقه نجات

با وجود فضای تیره‌وتاری که بر فصل‌های کتاب سایه افکنده است، آمین معلوف تسلیم یأس مطلق نمی‌شود. او با این اندیشه که باید کورکورانه با پیشرفت علمی دشمنی کرد، مخالفت می‌کند، زیرا تاریخ به عقب بازنمی‌گردد.
در عوض، تنها راه برون‌رفت ممکن را پیشنهاد می‌کند: شکل‌دادن به نوعی «انسان‌گرایی جهانی نوین». از نظر نویسنده، اخلاق و سیاست سنتی دیگر نتوانسته‌اند خود را با مقتضیات این قرن هماهنگ کنند؛ ازاین‌رو، آخرین امید باقی‌مانده در گرو «فرهنگ و ادبیات والا» است.
معلوف خواستار بازگرداندن اعتبار به علوم انسانی و ادبیات است تا پل‌های ارتباطی میان فرهنگ‌ها را مرمت کنند و دیواری از حفاظت اخلاقی بنا نهند که پیش از فرارسیدن نیمه قرن کنونی، کرامت انسان را پاس بدارد. او تأکید می‌کند که دو دهه آینده سرنوشت نوع بشر را برای همیشه رقم خواهد زد.