گاهی از خودم میپرسم دومینیک دو ویلپن، نخستوزیر پیشین فرانسه، را با شعر و شاعران چه کار است؟ چرا در کار آنها دخالت میکند؟ آیا بهتر نبود این مأموریت را به دیگران واگذار کند؟ بهویژه آنکه فرانسه سرشار از منتقدان و ادیبان است و در این زمینه کمبودی ندارد. گذشته از این، چرا او به حوزهای پا میگذارد که تخصصش نیست، درحالیکه هر روز گرفتار مسائل و دغدغههای سیاست بینالملل است؟ چرا مردان قدرت درباره موضوعاتی سخن میگویند که تا این اندازه از دایره علایق و دغدغههایشان دور است؟ بهاختصار، چرا خود را درگیر چیزی میکنند که به آنها مربوط نیست؟ آیا برای آنکه دربارهشان گفته شود روشنفکرند و صرفاً مردان قدرت نیستند؟ این چه عقدهای است که در برابر فرهنگ و روشنفکران دارند؟ شاید میخواهند از هر دو سو به افتخار برسند: هم افتخار قدرت و هم افتخار اندیشه... و به این ترتیب، علم و شعر را به زور تصاحب میکنند.
در واقع، این مرد در علاقه و دلبستگیاش به شعر و درک و دریافت آن جدی است. اما باید دانست که در این زمینه تنها نیست. ژرژ پمپیدو شیفته شعر بود و کتابی با عنوان «گزیدهای از شعر فرانسه» از خود به یادگار گذاشت. او بارها در کاخ الیزه، در حضور دستیارانش، ابیاتی از ژرار دو نروال یا پل الوار را زمزمه میکرد. فرانسوا میتران نیز ادبیات و رمان را دوست داشت و خود ژاک شیراک هم از دوستداران و علاقهمندان شعر بود. اما دوگل بهخودیخود نویسندهای حرفهای و حتی شاعری بیرقیب بود... خاطراتش را بخوانید.
بااینحال، ویژگی دو ویلپن این است که درباره شاعران ملتهای دیگر نیز سخن میگوید و از جمله به شاعران ما، یعنی شاعران عرب، میپردازد. برای مثال، از ادونیس، بدر شاکر سیاب یا محمود درویش نقلقول میکند؛ تا فقط از بزرگان نام برده باشیم. بنابراین، او در عرصه شعر، ناسیونالیست و گرفتار مرکزگرایی اروپایی یا فرانسوی نیست. شعر را هر جا که بیابد، برمیگزیند؛ برایش تفاوتی میان شرق و غرب یا عرب و غیرعرب وجود ندارد... گشودگی او به روی شعر عربی و استناد به آن در موارد متعدد، با چنین شور و محبت و همدلیای، واقعاً جلب توجه میکند.
اما نکته دیگری نیز وجود دارد که پرسشبرانگیز و درخور توجه است؛ اگر نگوییم مایه شگفتی. دومینیک دو ویلپن توجه خود را بر شاعرانی متمرکز نمیکند که در زندگی کامیاب شدهاند؛ شاعرانی که پیروز شدهاند و نشانها و افتخاراتی به دست آوردهاند؛ آنگونه که از مردی صاحبمنصب و برخاسته از یکی از خانوادههای اشرافی و ریشهدار فرانسه انتظار میرفت. برای مثال، او بر ویکتور هوگو تمرکز نمیکند و حتی بهندرت نامی از او میبرد، بلکه توجهش را به شاعران «ملعون» یا طردشدهای چون ژرار دو نروال، شارل بودلر، پل ورلن، آرتور رمبو و حتی لوتریامون معطوف میکند؛ چه رسد به آندره برتون و سوررئالیستها.
اینجا بود که خود را با دشواری تازهای روبهرو دیدم و این پرسش را مطرح کردم:
این اشرافزاده نجیب و نازپرورده که زیر چلچراغهای زراندود کاخ الیزه یا کاخ وزارت خارجه فرانسه زندگی میکند، با این آوارگان ولگرد و طردشدگان از جامعه، یا کسانی که در حاشیه آن زندگی میکنند، چه نسبتی دارد؟ او را با شارل بودلر چه کار است؛ همان کسی که بیش از یک بار کوشید خودکشی کند یا دستکم به آن اندیشید و در سراسر عمرش از دست طلبکاران در امان نبود؟ او را با مردی چه کار است که در زندگی شکستخورده بود و شغل و حرفهای جز پرسهزدن در خیابانهای پاریس و نوشیدن شراب در میخانهها و روسپیخانههای آن نداشت و به هستی و هر آنچه در آن است ریشخند میزد؟
او را با ژرار دو نروال چه کار است؛ کسی که هنوز از یک آسایشگاه روانی بیرون نیامده، سر از آسایشگاه دیگری درمیآورد و سرانجام واقعاً خودکشی کرد؟ «امشب شبی سفید و سیاه خواهد بود، منتظرم نباش»، این را به عمهاش گفت که در خانه او زندگی میکرد، سپس رفت تا در یکی از خیابانهای فرعی پایتخت فرانسه، درست در میدان شاتله، خود را حلقآویز کند. او تصمیم گرفته بود به این مضحکهای پایان دهد که گاهی آدمها بیش از اندازه به آن دل میبندند و نامش زندگی است.
باهی محمد هرگاه بهطور اتفاقی با کسی روبهرو میشد، همیشه این جمله را بر زبان میآورد: «ما همچنان به رسوایی زندگی ادامه میدهیم.» این همان رسوایی است که گاهی از شدت زیبایی و پوچیاش تابآوردنی نیست.
این زن عشوهگر و نازپرورده که از سویی چیزی به تو میبخشد و از سوی دیگر زهرش را به کامت میریزد، اما شاعر بیمار روانی و ذهنی فرانسه، پیش از رفتنش، شماری از زیباترین سرودههای شعر فرانسه و جهان را از خود به یادگار گذاشت. پس درود بر ژرار دو نروال.
دومینیک دو ویلپن را با آرتور رمبو چه نسبتی است؛ همان کسی که بزرگترین نماد «لاتی و شرارت» در تاریخ شعر فرانسه و شاید جهان بود؟ او را با لوتریامون چه کار است که بوی هولناک و مشمئزکنندهاش دستکم تا صد کیلومتری به مشام میرسد؟ چه کسی میتواند به این آدمها نزدیک شود یا آنها را در خانه خود بپذیرد، بهویژه اگر وزیر خارجه فرانسه باشد؟
شاید بگویند: این همان شیفتگیِ ضد به ضد است! انسان سرانجام در جستوجوی چیزی است که خود ندارد. گذشته از آن، حتی از بهشت هم میتوان خسته شد... افزون بر این، این شاعران اکنون به نماد افتخار شعر فرانسه تبدیل شدهاند. درست است که رفتارها و کردارهای بیقاعدهشان در زمان خود مردم را شوکه میکرد، اما آنها رفتند و اکنون فقط بهترین چیزی که در وجودشان بود باقی مانده است: شعرهایی نبوغآمیز که تا ابد زنده میمانند... فرانسه بدون رمبو، بودلر یا پل ورلن چه معنایی دارد؟
اما شعر در کشورهای صنعتی و پیشرفته اروپا به امری حاشیهای تبدیل شده است. شعر از میان رفته یا چیزی به پایان عمرش نمانده است. نباید تصور کنیم که جایگاه شعر در فرانسه شبیه جایگاه آن در جهان عرب است؛ جایی که شعر همچنان در مرتبه نخست قرار دارد. شاعر در سرزمین ما یک ستاره است، آن هم چه ستارهای! ستاره ستارگان است. اما در میان اروپاییان، شاعر به شخصیتی تا این اندازه حاشیهای و کماهمیت تبدیل شده است. خواننده و موسیقیدان و رقصنده و... جای او را گرفتهاند. شعر به پایان رسیده است؛ در غرب مرده یا چیزی به پایان عمرش نمانده است.
این را میگوییم، با آنکه زبان شاعرانه جایگاهی بسیار ویژه دارد. ما هر روز به جرعههایی از شعر نیازمندیم. شعر زبانی دیگر یا به تعبیر منتقد، ژان کوهن، «زبانی برتر» است؛ چنانکه او در پژوهشی تعیینکننده میگوید. یا به بیان دیگر، شعر کاربردی متفاوت از زبان است؛ کاربردی که هرچند عقلانی و منطقی نیست، به شیوهای دیگر به کشف واقعیت و کاوش در ژرفای آن میانجامد. در اینباره از هایدگر بپرسید...
از این منظر، شعر نوعی شناخت است، اما از جنسی دیگر؛ متفاوت با شناخت منطقی و فلسفیِ سنگین و فرساینده... شعر شادی جهان است، روشنایی جهان است، معجزه هستی است. پیش از آنکه شعر از راه برسد، جهان سرد و نثری و خشک بود؛ اما شعر آمد و ناگهان جهان به آتش کشیده شد و درخشیدن گرفت.
از همان آغاز میتوان دریافت که دومینیک دو ویلپن، اگر بتوان چنین تعبیری به کار برد، جبهه خود را انتخاب کرده است. او در جبهه شاعرانی نیست که جامعه آنها را پذیرفته یا به رسمیت شناخته است، بلکه در کنار کسانی ایستاده که جامعه طردشان کرده و آنها در حاشیه یا حتی حاشیه حاشیهها زیستهاند؛ همان شاعرانی که پیشتر نام بردیم.
اما شاعر حاشیهنشین و طردشده میداند چگونه از نقاط ضعف، حاشیهنشینی و جنون خود بهره بگیرد و آنها را به بزرگترین پیروزی تاریخ تبدیل کند. شعر بزرگترین پیروزی است. بزرگترین جبران شکست شاعر در زندگی است. شعر بزرگترین پیروزی بر جنون درونیای است که هر لحظه او را تهدید میکند. شعر ناگهان او را از حضیض ذلت به اوج عزت میرساند.
تمام زندگی بودلر چیزی جز شکستهای پیدرپی نبود، اما این شکستها با سرودههایی نبوغآمیز همراه بودند که تا ابد باقی خواهند ماند... و اما رمبو؟ دیگر نیازی به گفتن نیست.
شعر تنها بر ویرانههای سوختن و بر خاکستر
خودویرانگری خویشتن پدیدار میشود! این چیزی نیست که ویکتور هوگو به ما آموخته باشد (با وجود عظمت هوگو)، بلکه آن را از بودلر و رمبو و لوتریامون و پیش از آنها از ژرار دو نروال آموختهایم. پل ورلن را نیز نباید فراموش کنم، و آن دیوانه بزرگ را: هولدرلین!
این چیزی است که از شاعران بداقبال، «ملعون» و محکوم آموختهایم؛ شاعرانی که در دوران زندگیشان حتی یک نفر هم به افتخارشان جشنی برپا نکرد و هیچ وزیری آنها را در دفتر کار یا سالن پذیرایی خود به حضور نپذیرفت.
و اما خود دو ویلپن، آیا حاضر بود بودلر را در دفتر مجللش در کاخ الیزه به حضور بپذیرد؟ بهشدت تردید دارم. اما در مقابل، آیا بودلر حاضر میشد نشان عالی افتخار فرانسه را از دست سارکوزی یا مکرون دریافت کند؟ این دیگر از محالات محض بود!


