این کتاب مجموعهای از اشعار شاعران عربی است که در دورههای مختلف به فعالیت در دستگاه دیپلماسی اشتغال داشتهاند؛ برخی از آنان درگذشتهاند و برخی دیگر همچنان به مأموریتهای خود ادامه میدهند.
شاعران عرب چگونه نماینده کشورهای خود بودند و از جانب دولتهایشان سخن میگفتند؟ تجربههای ادبی آنان چه تأثیری بر مأموریتهایشان بهعنوان دیپلمات، در شرق و غرب، داشت؟ آیا سفیر شاعر یا شاعر سفیر ویژگی خاصی دارد؟ و شعر با آن شفافیت و صراحتش چگونه میتواند با مأموریتهایی سازگار شود که به ملاحظهکاری، پردهپوشی و ماندن در منطقه خاکستری نیاز دارند؟
این موضوع جذاب را نوال الحوار، شاعر و روزنامهنگار، برای کتاب تازه خود برگزیده که با عنوان «الأدب الدبلوماسي/ ادبیات دیپلماتیک» از سوی انتشارات «دار النهار» در بیروت منتشر شده است. این کتاب مجموعهای از شاعران عرب است که در دورههای مختلف در دستگاه دیپلماسی فعالیت کردهاند؛ برخی از آنان از میان ما رفتهاند و برخی دیگر همچنان به مأموریتهای خود ادامه میدهند. بااینحال، این تجربه همواره ارزش بازگشت و تأمل دوباره را دارد.
دروازه پرسشها
نویسنده توضیح میدهد که پرسشی همواره با او همراه بوده است: وقتی شاعر از مرزهای کشورش بیرون میرود و در پایتختهای جهان نماینده سرزمین خود میشود، چه اتفاقی برای او میافتد؟ آیا شعر همانگونه که بوده باقی میماند یا سفر و مواجهه با فرهنگهای دیگر، پنجرههای تازهای به روی آن میگشاید؟
نوال الحوار میکوشد به این پرسش و پرسشهای دیگری پاسخ دهد؛ گاه با تکیه بر شناخت شخصی خود از برخی این افراد و گاه با بهرهگیری از دلبستگیاش به ادبیات. او به شیوه خود زندگی و کارنامه بیش از پانزده شاعر را بررسی میکند؛ برخی از آنان بیش از هر چیز به سرودن شعر پرداختند و برخی دیگر را دیپلماسی به خود مشغول کرد. بااینحال، نویسنده که در پایان شرح زندگی هر ادیب، بخشهایی از آثارش را نیز برای تکمیل معرفی او میآورد، به نتیجهگیری دیگری گرایش دارد.
او در نهایت معتقد است این افراد «در جهان نماینده کشورهای خود بودند؛ گاه سفیران رسمی و در همه حال سفیران واژه، فرهنگ و شعر». از نظر او، فعالیتهای هنری و دیپلماتیک همواره از یکدیگر سیراب شده و هرکدام از سرشارِ دانش و تجربه دیگری بهره بردهاند. او میخواسته است ببیند «تجربه عمومی چگونه به چشماندازهای شاعرانه تبدیل شد و شناخت انسان از خویشتن و سرزمینش چگونه عمق بیشتری یافت».
دیپلماسی فرهنگی در اصیله
در میان نویسندگان این کتاب، چهرههای سرشناسی همچون نزار قبانی، محمد الفیتوری، غازی القصیبی، توفیق یوسف عواد، صلاح ستیته، عبدالوهّاب البیاتی، عبدالعزیز خوجه و عمر ابوریشه حضور دارند. در کنار آنان، شاعرانی جوانتر نیز هستند که همچنان با آثار خود به ادبیات غنا میبخشند؛ از جمله عبد الولی الشمیری، عبدالرحمن شلقم، محمد ولد الطالب و هلال السیابی.
از مقدمه کتاب درمییابیم که نگارش آن با تشویق محمد بن عیسی فقید، طی سالهایی طولانی، آغاز شده و به روح او تقدیم شده است. نویسنده مینویسد: «او مردی بود که رابطهام با وی با یک مأموریت آغاز شد و به کتابی انجامید که سالها وعده نگارش آن را به او داده بودم. میان آن مأموریت و این کتاب، بیستوپنج سال دوستی وجود داشت.»
محمد بن عیسی سفیری برجسته بود؛ او «چهره شاخص دیپلماسی فرهنگی در جهان عرب» به شمار میرفت. تشویق نویسنده به نگارش کتاب حاضر از خدمات او بود، اما فرصت نشد تا نویسنده از نزدیک با رازهای تجربه او آشنا شود. ازاینرو، این اثر را به او تقدیم کرده است.
ارشد توفیق؛ پادشاه هفت کوه
کتاب با معرفی ارشد توفیق، سفیر و ادیب، آغاز میشود؛ یکی از چهرههای عراقی که شعر، روزنامهنگاری و فعالیتهای عمومی را با یکدیگر پیوند داده بود.
او زاده موصل بود و پس از زندگی پرباری، در سال ۲۰۲۵ از دنیا رفت. ارشد توفیق با جریان شعر نو در دهه شصت میلادی همعصر بود. مجموعههای «ستاره و درویش» در سال ۱۹۶۷ و «ایستادن بیرون از نامها» در سال ۱۹۷۳ از او منتشر شدند. او همچنین به داستاننویسی روی آورد و رمان «نصف آسمان» را نوشت. سپس در کتاب «پادشاه هفت کوه»، پژواک حماسه گیلگمش را از نو زنده کرد و به میراث کهن عراق بازگشت.
او مسئولیتهای رسانهای مختلفی، از جمله مدیریت رادیو بغداد، بر عهده داشت و در عرصه دیپلماسی نیز بهعنوان سفیر در کوبا، اسپانیا، مکزیک و امارات متحده عربی فعالیت کرد. بااینهمه، شعرش با وجود مسئولیتهای رسمی، همچنان به تأمل و نمادگرایی گرایش داشت و تجربه شخصی را دریچهای برای طرح پرسشهای بزرگ انسانی قرار میداد.
آنچه کتاب میگوید این است که شعر در سرزمین ما حرفهای نیست که صاحبش بتواند از راه آن امرار معاش کند. این شاعران هنگامی که در کشورهای دیگر به تجربههای تازهای وارد میشدند، چشماندازی به دست میآوردند که افق دیدشان را گسترش میداد؛ چه در رابطه با سرزمینشان و چه در شیوههایی که برای بیان احساسات درونی خود به کار میگرفتند. در مورد ارشد توفیق، او هر جا که میرفت عراق را با خود همراه داشت و سپس به شعر بازمیگشت تا آن را از نو کشف کند.
نزار قبانی انتخاب خود را قطعی کرد
مشهورترین شاعر سفیر در میان همه، بیتردید نزار قبانی است. او برخلاف بیشتر همکارانش، میان مأموریت سفارت و شخصیت شاعرانه خود تعارض احساس میکرد؛ موضوعی که او را واداشت در سال ۱۹۶۶ استعفا دهد و به یکی از معدود شاعرانی تبدیل شود که تمام وقت خود را وقف شعر کردند.
او از سرزمینهایی که در آنها مأموریت داشت بهره فراوان برد؛ بهویژه در دوران مأموریتش در اسپانیا، جایی که حافظه عربی با جهان معاصر تلاقی میکند. در آنجا به شعر لورکا نزدیک شد، دریچهای به روی تمدن اسپانیا گشود و اندلس بهصورت خاطرهای زنده وارد شعرش شد.
اشعار اندلسی او، بهویژه در شعر «مدخل الحمراء»، حافظه عربی را در زیباترین جلوههایش به جوشش درمیآورد؛ آنجا که میگوید:
«في مدخل الحمراء كان لقاؤنا، ما أطيب اللقيا بلا ميعاد»
(دیدار ما در مدخل الحمراء بود؛
چه دلانگیز است دیدار بیقرار قبلی)
«ما أغرب التاريخ كيف أعادني، لحفيدة سمراء من أحفادي»
(تاریخ چه شگفت است، چگونه مرا بازگرداند
به سوی نوادهای گندمگون از نسل نوادگانم)
کتاب میگوید دیپلماسی او را به شاعر دیگری تبدیل نکرد، اما دایره دیدش را گسترش داد. نزار همچنان فرزند دمشق بود، اما دمشق دیگر تنها مرز جهان او نبود. او شهرش را از قاهره، لندن، پکن و مادرید میدید و با چشم شاعرانهای که میان فرهنگها در حرکت بود، جهان را رصد میکرد. برای مثال، اقامتش در پکن در اواخر دهه پنجاه قرن گذشته تأثیر چشمگیری بر تجربه شعری او گذاشت. چین، با فاصله جغرافیایی و تفاوت تمدنیاش، باعث شد جامعه خود را از منظری ببیند که پیشتر با آن آشنا نبود.
سراینده «روزی به محلهمان بازخواهیم گشت»
در این کتاب، شاعر سروده «سنرجع يوماً إلى حينا/ روزی بازخواهیم گشت به محلهمان» نیز حضور دارد؛ شعری که فیروز آن را خواند و به یکی از مشهورترین ترانههایش تبدیل شد. او هارون هاشم رشید، شاعر فلسطینی زاده غزه، است که در سال ۲۰۲۰ از دنیا رفت.
این شعر از برجستهترین ترانههایی است که با اندیشه بازگشت و حسرت سرزمین غصبشده پیوند خورده است. از آنجا که اشعار او، که در بیست مجموعه منتشر شدهاند، به قلب مخاطب نزدیکاند، خوانندگان سرشناسی چون فائده کامل، محمد فوزی، کارم محمود، محمد قندیل، محمد عبده و طلال مداح آنها را اجرا کردهاند. شمار اشعاری که خوانندگان زن و مرد از آثار او خواندهاند، به حدود نود قطعه میرسد؛ چراکه زبان او سرشار از عاطفه و موسیقی است و بهآسانی راه خود را به دل مخاطب باز میکند.

غازی القصیبی؛ عربگرایی اصیل
نویسنده درباره غازی القصیبی میگوید: «دیپلماسی به او شناختی از جهان بخشید و ادبیات توانایی تفسیر جهان و بیان آن را در اختیارش گذاشت.»
از نظر او، ویژگی منحصربهفرد القصیبی در این بود که «ادبیات و سیاست را دو جهان متناقض نمیدید»؛ زیرا باور داشت روشنفکر میتواند در زندگی عمومی مشارکت کند و صاحبمنصب نیز میتواند حس انسانی و فرهنگی خود را حفظ کند.
او عربگرایی اصیل بود که در شعرهایش از عشق، میهن و انسان نوشت؛ رماننویسی که نسلهای مختلف عرب و پرسشهای آزادی، جامعه و سیاست را در آثارش به تصویر کشید؛ سفیری کارکشته و سیاستمداری آگاه که چندین مسئولیت وزارتی را در سعودی بر عهده داشت. از جمله وزارت صنایع و برق، وزارت بهداشت و وزارت کار. نام او با مسائل توسعه، بازار کار و اصلاحات اداری نیز پیوند خورده است.
کتاب «زندگی در مدیریت» را نیز نوشت که در آن تجربههایش را با نثری روان و جذاب روایت میکند.
نویسنده میگوید: «هنگامی که تجربه غازی القصیبی را در ارتباط با مسائل عربی میخوانیم، با سه صدای درهمتنیده روبهرو هستیم: صدای شاعری که جهان عرب را با چشم عاطفه میبیند، صدای دیپلماتی که مسائل را در چارچوب روابط بینالملل و موازنه قدرت بررسی میکند و صدای رماننویسی که میکوشد انسانِ درگیر این مسائل را درک کند...»
اگر «شعر به القصیبی زبان قلب، رمان عرصه پرسش و دیپلماسی شناخت جهان را بخشید، مسائل عربی نیز به تجربه او بُعدی فراتر از خویشتن و در جهت انسان عرب و مسائل او داد».
او چندین رمان نوشت که مشهورترین آنها عبارتاند از: «شقة الحرية/ آپارتمان آزادی»، «العصفوریه»، «سبعة/ هفت» و «رجل جاء و ذهب/مردی که آمد و رفت».
عبدالعزیز خوجه و عشق بزرگ
عبدالعزیز خوجه نیز دیپلمات دیگری از سعودی است که شعر و سفارت را با یکدیگر پیوند داد. او در کشورهای مراکش، لبنان، روسیه و ترکیه سفیر بود.
خوجه با شاعرانی که در کتاب از آنها سخن گفته شده تفاوت دارد؛ زیرا پیشینه علمی داشت. او پیش از آنکه وزیر اطلاعرسانی شود، شیمیدان بود. ازاینرو، نویسنده واژه کلیدی برای توصیف وضعیت او را «دگرگونی» انتخاب کرده است؛ «زیرا شیمیدان بهطور طبیعی به دگرگونی ماده میاندیشد و شاعر به دگرگونی تجربه زیسته و تبدیل آن به زبان، تصویر و آهنگ».

اصطلاح دیگری نیز برای توصیف این شاعر مناسب است: «عاشق ابدی». منظور از این تعبیر، عشق رمانتیک متعارف نیست، بلکه عشقی بزرگ و شعلهور است که همه را دربرمیگیرد، شگفتی خود را از دست نمیدهد و هرگز از جستوجو بازنمیایستد. چنین عشقی تجربه شاعر را به «جوهر تصوف شاعرانه» نزدیک میکند. از همین رو، خوجه شعر خود را چنان مینوشت که گویی نوعی «کیمیاگری روحانی» را به جا میآورد.
محمد الفیتوری؛ فراتر از «شاعر آفریقا»
شاعرانی که دیپلماسی آنها را در کنار یکدیگر قرار داده است، از این جهت به هم شباهت دارند که بیشترشان وارد دنیای مطبوعات و رسانه شدند و در سفر میان کشورها، پنجرههایی فرهنگی برای غنا بخشیدن به اشعار، متنوع کردن موضوعات و کار کردن بر شیوههای بیان خود یافتند.
محمد الفیتوری نهتنها از این قاعده مستثنا نیست، بلکه یکی از متنوعترین آنهاست. او شاعری سودانی بود که در اسکندریه به دنیا آمد. نامش با شعر عربی و آفریقایی و مسائل آزادی، کرامت و انسان پیوند خورده بود و بعدها به دیپلمات لیبیایی تبدیل شد.
در نتیجه، از همان سالهای نخست، آگاهی عمیقی نسبت به تفاوتهای فرهنگی و نژادی در او شکل گرفت و شعر به عرصهای برای بازیابی خویشتن تبدیل شد. انسانی که زیر فشار و ستم قرار گرفته است، صدای خود را از طریق شعر بازمییابد.
نویسنده معتقد است فروکاستن او به لقب «شاعر آفریقا» نوعی بیانصافی است؛ زیرا تجربه او از هویت عربی و آفریقاییاش فراتر میرود و به انسان در جستوجوی جایگاهی برای خود در جهانی سرشار از پیچیدگیها میپردازد.
او سراینده شعر «نغمهای برای درویشی سرگردان» است که در آن میگوید:
«شحبت روحي صارت شفقاً، شعّت غيماً وسنا. كالدرويش المتعلق في قدمي مولاه أنا، أتمرغ في شجني، أتوهج في بدني، غيري أعمى، مهما أصغى، لن يبصرني. فأنا جسد شجر، شيء عبر الشارع، جزر غرقى في قاع البحر... حريق في الزمن الضائع»
(جانم رنگ باخت و شفق شد،
ابر و روشنایی از آن تابید
من، چون درویشی که به پای مولایش آویخته،
در اندوهم میغلتَم و در تنم شعله میکشم
دیگری نابیناست؛ هرچقدر هم گوش بسپارد،
مرا نخواهد دید.
من پیکری از درختم،
چیزی که از خیابان گذشت،
جزیرههایی غرقشده در بستر دریا...
آتش در زمانِ ازدسترفته)
عبدالوهاب البیاتی و درس روسیه
عبدالوهاب البیاتی که وابسته فرهنگی کشورش در اسپانیا بود، در عرصه تدریس و رسانه نیز فعالیت داشت. تدریس در دانشگاه مسکو و اقامتش در آنجا بهعنوان استاد و پژوهشگر، پنجرههایی به سوی ادبیات روسیه و جهان به روی او گشود و پیوندش را با ناظم حکمت عمیقتر کرد؛ شاعری که البیاتی او را الگویی از شاعر متعهد به مواضع سیاسی و انسانی خود میدانست.

اقامت او در اسپانیا نیز، همچون نزار قبانی، فرصتی برای بازخوانی شکوه عربها در اندلس بود. البیاتی تاریخ را با زبانی معاصر بازآفرینی کرد و با الهام از نمادها، در اشعارش میان تمدنها، فرهنگها و دورههای تاریخیای که از آنها عبور میکرد، گفتوگویی برقرار ساخت؛ گفتوگویی با زبانی ویژه خود او.
توفیق یوسف عواد؛ حامل یک طرح فرهنگی
یکی از کهنسالترین ادیبان دیپلمات در این کتاب، توفیق یوسف عواد، نویسنده لبنانی است که در سال ۱۹۱۱ متولد شد. او در میان داستان کوتاه، رمان، مقاله و شعر در رفتوآمد بود و جهانی ادبی را با آرامش و متانت بنا کرد.
او در سال ۱۹۴۶ وارد دستگاه دیپلماسی شد و از کنسول لبنان در بوئنوسآیرس تا رایزن در تهران پیش رفت. همچنین در تهران، قاهره، توکیو و ایتالیا مسئولیتهای مختلفی بر عهده داشت.
او ادیبی بود که با طرحی فرهنگی و ملی وارد عرصه دیپلماسی شد و آن را از مکانی به مکان دیگر با خود میبرد؛ از طریق داستان، زبان و فرهنگ، تصویری از کشورش در نگاه دیگران ترسیم میکرد.
هنگامی که به لبنان بازگشت، خود را وقف ادبیات کرد و در زادگاهش بحصاص اقامت گزید. اما جنگ داخلی به او رحم نکرد؛ گلولهای به خانهاش اصابت کرد و او بر اثر آن جان باخت. این اتفاق در سال ۱۹۸۹ رخ داد.



