در میراث هنرهای اموی، مجموعه‌ای از پرندگان حضور دارند که هر یک با الگوهای متنوعی بازنمایی شده‌اند؛ الگوهایی که در عرصه نقش‌برجسته و پیکرتراشی، و نیز در کف‌پوش‌های موزاییکی و نقاشی‌های دیواری به کار گرفته شده‌اند. در این میان، ظاهراً پرنده کبک بیش از همه به چشم می‌آید؛ زیرا تصویر آن به شکلی چشمگیر در آرایه‌های نقش‌دار برگرفته از کاخی واقع در روستایی در حوالی اریحا، در بادیه فلسطین، تکرار شده است؛ کاخی که به نام کاخ هشام شناخته می‌شود. همین تصویر در آرایه‌های مشابهی برگرفته از کاخی واقع میان شهر تدمر و شهر القریتین، در حاشیه بادیه سوریه، نیز بارها دیده می‌شود؛ کاخی که به نام کاخ الحیر غربی شهرت دارد. در کنار این یافته‌های باستان‌شناختی، قطعات شکسته‌ای نیز وجود دارند که از کاخی واقع در نیمه راه امان و زرقا، در بادیه اردن، به دست آمده‌اند و به کاخ الحلابات تعلق دارند. در مجموع این تصاویر نقش‌دار، کبک از ترکیبی واحد و یکپارچه برخوردار است؛ ترکیبی که در مرحله شکل‌گیری و تکامل هنر تصویری اموی، به عنصری ثابت در واژگان بصری این هنر تبدیل شده است.
کاوش‌های باستان‌شناختی کاخ هشام در دهه ۱۹۳۰ میلادی انجام شد و به کشف شمار انبوهی از قطعات نقش‌دار انجامید که متخصصان پیوسته به طبقه‌بندی و مطالعه آن‌ها پرداخته‌اند. بخش بزرگی از این قطعات ماهیتی تصویری داشتند و از نظر گونه و شیوه پرداخت هنری تنوع بسیاری در آن‌ها دیده می‌شد. صنعتگران از دنیای پرندگان گونه‌های متعددی را برگزیدند و آن‌ها را با شیوه‌ای هنری شکل دادند که وجه غالب آن دگرگون‌سازی و انتزاع بود. در این میان، پرنده‌ای از راسته ماکیان و متعلق به خانواده سیاه‌خروسان (تیهوها) جایگاه برجسته‌ای داشت؛ پرنده‌ای که عرب‌ها آن را «قَبَج» و نیز «حَجَل» می‌نامیدند.
این پرنده در سراسر سرزمین شام و شمال شبه‌جزیره عربستان پراکنده است. جثه‌ای متوسط دارد، بومی و غیرمهاجر است و در مناطق کوهستانی و صخره‌ای زندگی می‌کند. از آن با عنوان مرغ وحشی یاد می‌شود و از جمله پرندگان شکاری به شمار می‌رود. بدنش عمدتاً خاکستری و سیاه است و پهلوهای سفید و بلوطی‌رنگ با خطوط راه‌راه دارد. سر آن نیز سفید است و حلقه‌ای سیاه آن را دربر گرفته است.
امرؤالقیس، هنگامی که پس از کشته‌شدن پدرش نزد قبیله بنی‌عدوان فرود آمد، از کبک یاد کرد:
«قَوْمٌ يُحَاجُونَ بِالبِهَامِ/ وَنِسْرَانٌ قِصَارٌ كَهَيْئَةِ الحَجَل»
(قومی که با نوزادان به نبرد برمی‌خیزند
و کرکس‌هایی کوچک، به هیئت کبک)
او همچنین در ستایش بنی‌ثعل گفت:
«تَظَلّ لَبُوني بَينَ جَوٍّ وَمِسْطَحٍ/ تُرَاعي الفَراخَ الدارِجاتِ من الحَجَلْ»
(شتران شیرده من میان جوّ و مسطح می‌چرند
و جوجه‌های کبک را که در دشت می‌گردند، می‌پایند)
طرفه بن عبد نیز در معلقه خود، هنگامی که در پی شکایت به نجاشی رفت، از این پرنده یاد کرده است:
«تَرَبُّعُهُ مِرباعُها وَمَصيفُها/ مِياهٌ مِنَ الأَشرافِ يُرمى بِها
الحَجَل»
(سرزمین ییلاق و تابستان‌گذرانی‌اش
آب‌هایی است از بلندی‌ها که کبک‌ها در آن شکار می‌شوند)
در این بیت، به فراوانی آب، حاصلخیزی و وفور شکار اشاره شده است؛ چراکه کبک، چنان‌که شناخته شده، در مناطقی با پوشش گیاهی انبوه زندگی می‌کند و به دلیل فراوانی‌اش در همان مناطق شکار می‌شود.
تصویر کبک در آرایه‌های کاخ هشام بارها تکرار شده است؛ به‌گونه‌ای که شمارش قطعات نقش‌داری که به آن اختصاص دارند دشوار است. این قطعات اغلب به شکل زنجیره‌ای امتداد می‌یابند و نواری تزئینی را تشکیل می‌دهند که در شبکه‌های آرایه‌ای معماری ادغام می‌شود.
برای نمونه، قطعه‌ای شکسته وجود دارد که در آن چهار پرنده در یک حالت ثابت و یکسان دیده می‌شوند. پرندگان بر پایه‌ای افقی و راست ایستاده‌اند و بالای آن نواری گیاهی قرار دارد که از پشت سرشان امتداد می‌یابد. عنصر اصلی این نوار، شاخه مو است که پیچک آن به‌صورت مارپیچ به دور برگ‌های گسترده و هندسی‌شکلش می‌پیچد.
ترکیب‌بندی همه پرندگان یکسان است: سر به شکل توده‌ای مدور طراحی شده و چشم در میانه آن، به صورت دایره‌ای قرار دارد که مردمکی فرورفته بر فرازش دیده می‌شود. منقار نیز در انتهای مقابل، توده‌ای برجسته و خمیده است. بدن بیضی‌شکل است و بال آن را در بخش بالایی دو خط منحنی و موازی مشخص می‌کنند. پرهای بال نیز به شکل شبکه‌ای از خطوط موازی درآمده‌اند که در بخش پایینی جای گرفته‌اند. پاهای هر پرنده ساختاری ثابت دارند و با چنگال‌هایی بلند مشخص می‌شوند که بر خط مستقیم پایه قرار گرفته‌اند.
این قطعه بخشی از رنگ‌آمیزی اصلی خود را حفظ کرده و رنگ قرمز شرابی بر آن غلبه دارد.
نمیری در کتاب «حیاة الحیوان الکبری»، در تعریف کبک، می‌نویسد:
«کبک پرنده‌ای به‌اندازه کبوتر و شبیه باقرقره است که منقار و پاهای سرخ دارد و به آن مرغ وحشی نیز می‌گویند. دو گونه دارد: نجدی و تهامی. گونه نجدی سبزرنگ و دارای پاهای سرخ است و گونه تهامی به رنگ‌های سفید و سبز دیده می‌شود.»
بر اساس این توصیف، به نظر می‌رسد کبکِ کاخ هشام به گونه نجدی نزدیک‌تر باشد؛ چراکه به تعبیر نویسنده، «پاهای سرخ» دارد.
کبک در آرایه‌های کاخ الحیر غربی نیز دیده می‌شود و ترکیبی مشابه دارد. این نقش در قطعات شکسته‌ای بازنمایی شده که به‌صورت جداگانه به دست آمده‌اند و اکنون تعیین محل اصلی آن‌ها دشوار است. آنچه مسلم است، این قطعات در اصل بخشی از شبکه‌های آرایه‌ای معماری بوده‌اند.
در میان آن‌ها به قطعه‌ای به طول ۴۹ و عرض ۱۹ سانتی‌متر برمی‌خوریم که برجستگی‌ای روی سر دارد؛ این برجستگی همان تاج است. برجستگی دیگری نیز زیر منقار و در دو سوی گردن آویخته است که به آن «ریش» می‌گویند و از ویژگی‌های شناخته‌شده خروس است.
گردن را نواری منحنی احاطه کرده که به بال متصل می‌شود. بال نیز از دو بخش تشکیل شده است: بخش بالایی با شبکه‌ای از دایره‌های مرواریدمانند تزئین شده و بخش پایینی را شبکه‌ای از دو رشته بافته‌شده تشکیل می‌دهد که پرها را بازنمایی می‌کنند.
دم پرنده نیز نمایان است و آن را شبکه‌ای از خطوط عمودی و پیچ‌خورده تزئین می‌کند که خطی افقی و مستقیم از میان آن‌ها می‌گذرد.
همین الگو در قطعه دیگری به طول ۴۱ و عرض ۲۶ سانتی‌متر نیز تکرار شده است. این شباهت و تقارن نشان می‌دهد که احتمالاً هر دو قطعه به یک لوح تزئینی واحد تعلق داشته‌اند.
کبک در کاخ هشام و کاخ الحیر غربی حضور دارد و قطعات شکسته‌ای از آن نیز از کاخ الحلابات به دست آمده است. دو قطعه که در موزه اختصاصی این کاخ به نمایش گذاشته شده‌اند، دو کبک روبه‌روی یکدیگر را نشان می‌دهند؛ با این تفاوت که متأسفانه سر یکی از آن‌ها افتاده است. ترکیب‌بندی همان است، اما پرداخت تزئینی در ترسیم ویژگی‌های سر و پرهای بال، ساده‌تر و خلاصه‌تر به نظر می‌رسد.
این نمونه‌ها گواه حضور کبک در آرایه‌های نقش‌دار هستند. در کنار آن‌ها، بازنمایی تصویری این پرنده در کف‌پوش‌های موزاییکی کاخ الحلابات و نیز در نقاشی‌های دیواری قصیر عمره دیده می‌شود. ترکیب‌بندی در همه این نمونه‌ها یکسان است، اما شیوه تزئین تفاوت دارد؛ زیرا در اینجا رنگ‌آمیزی نقش اصلی را بر عهده می‌گیرد و پرها در قالب شکل‌هایی متنوع و متحول پرداخت می‌شوند؛ امری که به این تصویر ثابت، ابعاد تازه و دگرگون‌شونده‌ای می‌بخشد.
