یک سال و نیم پیش، هنگامی که مسئولان نشست «ادبیات واقعیت» در مدرسه عالی تربیت معلم پاریس آن را برگزار می‌کردند، به ذهنشان خطور نمی‌کرد که موضوعات مطرح‌شده برای تأمل و بحث، تا این اندازه با آنچه چند ماه بعد فضای رسانه‌ها را از نوشته‌ها و تصاویر اعتراض، نافرمانی جمعی و خشونت پر خواهد کرد، ارتباط پیدا کند؛ رویدادهایی که در پی تظاهرات دانش‌آموزان دبیرستانی فرانسه در سراسر پاریس، لیون، مارسی و بسیاری از شهرهای دیگر رخ داد و سپس به ایتالیا، آلمان، اسپانیا و آلبانی گسترش یافت و آرامش قاره کهن را برهم زد.
پرسش محوری این نشست درباره «نوشتن واقعیت» و مرزهای آن در روزگار کنونی بود؛ به‌گونه‌ای که امر واقعی، با تمام صورت‌های تند و تکان‌دهنده‌اش، به متن‌ها و روایت‌هایی راه یابد که از قواعد سبکی خاص خود پیروی می‌کنند و می‌توان آن‌ها را در زمره ادبیات «ناتخیلی» قرار داد؛ در برابر گونه‌های شناخته‌شده داستان‌پردازی تخیلی، از جمله رمان، داستان کوتاه، سفرنامه، زندگی‌نامه و خاطرات.
البته بیرون‌آمدن از فضای بحث‌های این نشست که حاصل آن در کتابی با عنوان «نوشتن واقعیت: وقتی جهان دوباره خواندنی می‌شود» (Écrire le réel: quand le monde redevient lisible) گردآوری شده است، کار آسانی نبود. این کتاب را انتشارات دینوئل در پاریس، در سال ۲۰۲۶ منتشر کرده است.
در این کتاب، تعریفی تازه از آنچه می‌توان «ادبیات حقیقت» نامید، مطرح می‌شود. شرکت‌کنندگان در فصل‌های مختلف کتاب می‌پذیرند که رمان همچنان به‌مثابه هنری باقی می‌ماند که در خود حقایقی زوال‌ناپذیر دارد و نمی‌توان میراث و دستاورد متنی آن را به روایت رویدادهای خیالی و «دروغین» تقلیل داد.
به تعبیر ویرژینی لینهارت در متن کتاب: «نوشتن همواره شکلی از تخیل باقی می‌ماند. خواندن اثر نویسنده‌ای که به (نوشتن واقعیت) می‌پردازد، به معنای کشف رویدادهایی است که واقعاً برای او اتفاق افتاده‌اند، اما به معنای شناخت حقیقی آن‌ها در عالم واقع نیست» (ص ۲۰۸).
او برای توضیح این موضوع، به تجربه‌ای شخصی اشاره می‌کند که معنای روایت حقایق ناتخیلی را، در عین تعلق آن به کنش «نوشتن» که در ذات خود کنشی تخیلی است، روشن‌تر می‌سازد. او می‌گوید: «برای اینکه بتواند مراحل محاکمه‌ای را که خود در آن حضور داشت روایت کند، ناچار بود تمام مراحل آن را در نوشتار از نو بازسازی کند؛ زیرا این تجربه چنان ضربه شدیدی به او وارد کرده بود که حافظه‌اش را به‌کلی از دست داده و هیچ‌چیز به یاد نمی‌آورد. حتی هنگامی که نویسنده خود واقعه‌ای را تجربه می‌کند، باز هم ناچار است آن را از طریق نوشتن بازسازی و صورت‌بندی کند» (ص ۲۰۸).
متن کتاب را که آوری بارژونه (Aurélie Barjonet)، منتقد و استاد ادبیات تطبیقی دانشگاه لیل فرانسه، و ایوان ژابلونکا (Ivan Jablonka)، مورخ فرانسوی و پژوهشگر ادبیات واقعیت، تدوین و برای انتشار آماده کرده‌اند، مجموعه‌ای از گفت‌وگوها تشکیل می‌دهد که میان رمان‌نویسان، روزنامه‌نگاران، جامعه‌شناسان و تولیدکنندگان برنامه‌های پادکست صورت گرفته است. این مجموعه در هشت فصل تنظیم شده و می‌کوشد به این پرسش بپردازد که جهان چگونه می‌تواند به‌مثابه واقعیتی قابل خواندن درک شود.
کتاب علاوه بر این هشت فصل، مقدمه‌ای دارد که آوری بارژونه، ویراستار نخست اثر، برای طرح چارچوب مسائل آن نوشته و عنوانش «ادبیات به‌مثابه دلیل و سند» است. همچنین ایوان ژابلونکا، ویراستار دوم، خاتمه‌ای ترکیبی بر آن نوشته است.
هشت فصل کتاب عبارت‌اند از: «رمزگشایی از حوادث و جنایت‌های روزمره»، «افشای خشونت جنسی»، «بازاندیشی در مردانگی‌ها»، «تحقیق درباره تاریخ خانواده»، «نوشتن برای شاهد»، «بازآفرینی و بیان دوباره صداها» و «ماشین ظرف‌شویی خالی».
این فصل‌ها مسائل، پرسش‌ها و تحلیل‌هایی را که در گفت‌وگوهای میان افراد زیر مطرح شده‌اند، دوباره صورت‌بندی می‌کنند: «آلیس ژیرو» با «پاتریشیا تورانشو»، «هلن دوینک» با «شارلوت بودلوفسکی»، «آنتونی پاسرون» با «ونسا اسپرینگورا»، «کریستین دیتری» با «ویرژینی لینهارت»، «کلر دوتروآ» با «رافائل گیدی»، «جودیت پرینیون» با «کریستوف باتای» و «مود لوکاشور» با «کلر ریچارد». در پایان نیز رمان‌نویس فرانسوی و برنده جایزه نوبل، «آنی ارنو»، در آخرین فصل کتاب با «ایوان ژابلونکا» به گفت‌وگو نشسته است.
از این منظر، دستاورد انتقادی این اثر جمعی را می‌توان بازنگری در این تصور دانست که «حقیقت ادبیاتی ندارد» یا اینکه بیرون از قلمرو پرداخت‌های سبکی قرار می‌گیرد. این کتاب در پی آن است که مفهوم ادبیات را از نو تعریف کند تا انواع گوناگون شهادت درباره رویدادهای روزمره زندگی افراد و جوامع را نیز دربرگیرد؛ همان رویدادهایی که موضوع تحقیقات روزنامه‌نگارانه‌ای قرار می‌گیرند که روایت‌ها و تفسیرهای فکری تولید می‌کنند.
این تعریف، همچنین انواع نوشته‌هایی را شامل می‌شود که ممکن است در نگاه نخست صرفاً ثبت آنچه در برابر چشمان شاهدان رخ داده است به نظر برسند. از همین رو، گنجاندن گونه‌های زندگی‌نامه‌نویسی و خودزندگی‌نامه‌نویسی در این نوع روایت «ناتخیلی» نیز امری بدیهی بوده است؛ چراکه این آثار بر منابع و مستنداتی از جنس «ادبیات واقعیت»، از جمله اسناد، مدارک و متون تاریخی، تکیه دارند.
کتاب، ریشه‌های نوشتن واقعیت را به روزنامه‌نگاری قرن نوزدهم بازمی‌گرداند و سپس مسیر آن را از بحران‌ها و تکانه‌های قرن بیستم تا انفجار فکری و خلاقانه‌ای دنبال می‌کند که تحت تأثیر جنبش‌های مبارزه با تبعیض نژادی، تبعیض علیه زنان و گرایش‌های پوپولیستی شکل گرفت؛ جنبش‌هایی که پس از آن پدید آمدند و به توصیف واقعیت بسنده نکردند، بلکه در پی تغییر آن نیز بودند.
نقطه عزیمت این رویکرد، روایت‌های مبتنی بر شهادت را کنشی سیاسی می‌داند؛ کنشی که آگاهانه گفتن حقیقت را به‌جای تخیل و خیال‌پردازی انتخاب می‌کند. از این منظر، چنین روایتی به «نوعی اظهار عقیده و باور» (profession de foi) و تعهدی اخلاقی در قبال رویدادهای تاریخ نزدیک می‌شود.
از همین رو، «ادبیات واقعیت» که شیوه‌های اندیشیدن و نوشتن آن پادزهری در برابر جعل و تحریف فزاینده ناشی از گسترش شبکه‌های اجتماعی به شمار می‌رود، اهمیت ویژه‌ای دارد. در کتاب آمده است:
«از آنجا که این ادبیات به همان اندازه که به ساختن معرفت اهمیت می‌دهد، به درک و دریافت امور نیز توجه دارد؛ و با یادآوری نقش کنجکاوی، تجربه‌گرایی و بررسی آزادانه در هر تلاش عقلانی؛ و با تکیه بر استدلال‌هایی که در چارچوب روشی شفاف و عقلانی صورت‌بندی می‌شوند؛ و با جست‌وجوی پیگیرانه واژگان دقیق برای بیان امور راستین، هم‌زمان به واقعیت و زبان احترام می‌گذارد؛ دو امری که می‌کوشد میان آن‌ها پیوند برقرار کند» (ص ۱۴).
پیداست که کتاب از آغاز تا پایان، قالب مناظره‌ای چندصدایی و برخوردار از لایه‌های معنایی متعدد را حفظ کرده است؛ مناظره‌ای میان آفرینندگان روایت‌های مبتنی بر شهادت و پژوهشگرانی که در آثار خود از روایت مستند بهره می‌گیرند. هدف این گفت‌وگوها رسیدن به نتایجی عمیق درباره رابطه میان واقعیت و نوشتن، چگونگی برخورد با منابع، اسناد و تحقیقات، بدون گرفتارشدن در دام‌های تخیل است.
همچنین این گفت‌وگوها به تأمل درباره مسئولیت اخلاقی نوشتن درباره دیگران و درباره رویدادهای واقعی دردناک یا مسائل اجتماعی بسیار حساس می‌پردازند. در ادامه، تلاش می‌شود مبانی و اصول حاکم بر نوشتن واقعیت در عرصه روزنامه‌نگاری، ثبت و ضبط رویدادها، مستندسازی و پژوهش تاریخی و اجتماعی روشن شود؛ اصولی که با به‌کارگیری آن‌ها، روایت‌های واقعیت به متن‌هایی تبدیل می‌شوند که می‌توان آن‌ها را در زمره «ادبیاتی نوظهور» قرار داد.
نکته قطعی این است که مفهوم «نوشتن واقعیت» در اینجا صرفاً به معنای مخالفت با تخیل نیست، بلکه از طرح پرسش درباره «تنش میان دروغ و حقیقت» فراتر می‌رود و به بازنگری در فرایندهای تولید حقیقت می‌پردازد؛ حقیقت تجربه زیسته، در برابر هر آنچه با دست‌کاری یا تحریف پیوند دارد.
بی‌تردید، بازنمایی واقعیت تا اندازه‌ای به معنای انتقال دروغ‌هایی نیز هست که زندگی از آن‌ها آکنده است. این همان بن‌بستی است که کتاب کوشیده خواننده را نسبت به خطر آن آگاه کند. درحالی‌که رمان‌ها و داستان‌ها به داشتن خیال‌پردازی‌هایی دور از واقعیت متهم می‌شوند، خود واقعیت، با تمام بی‌عدالتی‌ها و خشونت‌هایش، در ژرفای خود زیر سلطه میل به دست‌کاری و انکار حقیقت قرار دارد؛ حقیقتی که تحقیقات روزنامه‌نگاران و صورت‌جلسه‌های مأموران پلیس در پی کشف آن هستند.
از همین رو، نوشتن واقعیت و ادبیات آن، به معنای نفوذ به ورای گرایش‌هایی است که حقیقت را مصادره می‌کنند؛ نوشتنی که برای اثبات آنچه پنهان نگه داشته می‌شود و آنچه دیده نمی‌شود، مبارزه می‌کند؛ همان اموری که جوهر و تار و پود واقعیت را تشکیل می‌دهند.
در کتاب آمده است:
«در جهانی که در آتش و خون می‌سوزد و تبلیغات، بازاریابی، اخبار جعلی و دروغ‌های پوپولیستی آن را از درون می‌پوسانند، به‌کارگیری عقل و نقد، به‌نوعی مقاومت تبدیل می‌شود؛ مقاومتی که نهایت آن، رد خشونت، جنگ، سرکوب، بی‌عدالتی، زن‌ستیزی، نژادپرستی، نابودی محیط‌زیست و نیز مقابله با گسترش فراگیر فقدان معناست» (ص ۱۴).
«به‌کارگیری عقل و تفکر انتقادی، به‌نوعی مقاومت در برابر خشونت، جنگ، سرکوب، بی‌عدالتی، زن‌ستیزی، نژادپرستی، نابودی محیط‌زیست و فقدان معناست.»
