عراق میان خودکفایی و بحران تأمین بنزین

ادامه واردات برخی فرآورده‌های نفتی از سوی عراق، با وجود افزایش تولید نفت خام و گسترش ظرفیت پالایشگاهی این کشور از طریق احداث پالایشگاه‌های جدید، پرسش‌هایی را درباره میزان توانایی آن برای دستیابی به خودکفایی پایدار برمی‌انگیزد. صف‌های طولانی خودروها مقابل جایگاه‌های بنزین در تابستان گذشته، بار دیگر چالش‌های تأمین فرآورده‌های نفتی برای بازار داخلی، به‌ویژه در دوره‌های افزایش مصرف، را برجسته کرد.
در پژوهشی که «مرکز البیان برای مطالعات و برنامه‌ریزی» در بغداد منتشر کرده است، ثامر غضبان، معاون پیشین نخست‌وزیر و وزیر نفت سابق عراق، به بررسی دلایل دشواری تداوم توقف واردات بنزین پرداخته است؛ آن هم با وجود اعلام دولت مبنی بر دستیابی به خودکفایی در تولید فرآورده‌های اصلی نفتی.
در ۴ نوامبر ۲۰۲۵، محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق، اعلام کرد که این کشور در تولید فرآورده‌های اصلی نفتی به خودکفایی رسیده است و این دستاورد را گامی مهم در مسیر استقلال در حوزه انرژی توصیف کرد. او سپس دستور توقف واردات بنزین، گازوئیل و نفت سفید را صادر کرد و خواستار صادرات مازاد تولید شد؛ با این استدلال که تولید داخلی از میزان تقاضا فراتر رفته است. السودانی در اظهارنظری جداگانه پیش‌بینی کرد که عراق تا سال ۲۰۲۸ واردات گاز طبیعی مایع‌شده را آغاز کند.
با این حال، به گفته غضبان، تصمیم توقف واردات بنزین با دشواری‌هایی در زمینه تداوم اجرا روبه‌رو شد. او علت این وضعیت را مجموعه‌ای از عوامل عملیاتی می‌داند که هنگام اتخاذ تصمیم، توجه کافی به آن‌ها نشده بود.
نخستین عامل، نیاز به ترکیب انواع بنزین است. بخش بزرگی از بنزین وارداتی برای ترکیب با بنزین تولید داخل، به‌ویژه در پالایشگاه‌های بیجی، استفاده می‌شد تا درجه اکتان مورد نیاز به دست آید. بنابراین، در دسترس بودن مقداری بنزین تولید داخل لزوماً به این معنا نیست که بتوان تمام مقادیر وارداتی مورد نیاز برای فرایند ترکیب را کنار گذاشت.
عامل دوم به تغییرات فصلی تقاضا مربوط می‌شود. مازادی که تصمیم توقف واردات بر آن استوار بود، در ماه نوامبر آشکار شد؛ ماهی که معمولاً مصرف بنزین در آن کاهش می‌یابد. غضبان اشاره می‌کند که این الگوی فصلی دهه‌هاست در عراق شناخته شده است و حتی در دهه ۱۹۹۰ میلادی نیز وجود داشت.
عامل سوم، مدیریت ذخایر راهبردی است. بر اساس رویه‌ای که وزارت نفت عراق سال‌هاست دنبال می‌کند، ذخایر بنزین و گازوئیل در فصل‌های پاییز و زمستان، زمانی که مازاد فصلی وجود دارد، افزایش می‌یابد؛ در مقابل، ذخایر نفت سفید و گاز مایع نفتی در تابستان، هنگامی که تقاضا برای آن‌ها کاهش پیدا می‌کند، تأمین و انباشته می‌شود.
اما توقف واردات بنزین موجب شد برای پاسخ‌گویی به افزایش تقاضا از ذخایر برداشت شود؛ مسئله‌ای که در نهایت به کمبود شدید بنزین در تابستان انجامید. به گفته غضبان، این تجربه نشان می‌دهد که مازاد ثبت‌شده در یک دوره زمانی مشخص، به‌تنهایی برای تضمین تداوم عرضه در ماه‌های دیگر سال کافی نیست.
در کنار عوامل عملیاتی و فصلی، نشت فرآورده‌های نفتی از بازار داخلی نیز به کاهش مقادیر در دسترس مصرف‌کنندگان کمک کرد. غضبان به دو مسیر قاچاق اشاره می‌کند: نخست، انتقال بخشی از فرآورده‌ها به اقلیم کردستان عراق، به دلیل تفاوت چشمگیر قیمت خرده‌فروشی؛ و دوم، قاچاق به کشورهای همسایه که آن هم از اختلاف قیمت‌ها ناشی می‌شود.
تأخیر در راه‌اندازی واحد شکست کاتالیستی در پالایشگاه بصره نیز پیش‌بینی‌های مربوط به عرضه را پیچیده‌تر کرد. انتظار می‌رفت این واحد روزانه حدود پنج میلیون لیتر بنزین با اکتان بالا تولید کند. به گفته غضبان، این واحد در مرحله انجام اقدامات مربوط به راه‌اندازی آزمایشی قرار داشت، اما پس از خروج پیمانکار در پی درگیری‌های منطقه‌ای، هنوز وارد مدار بهره‌برداری نشده بود.
غضبان در جمع‌بندی خود نتیجه می‌گیرد که مجموع این عوامل نشان می‌دهد عراق هنوز به خودکفایی پایدار در تولید فرآورده‌های اصلی نفتی دست نیافته بود. بر اساس این دیدگاه، ارزیابی خودکفایی نباید بر مازاد موقت تولید استوار باشد، بلکه باید توانایی مستمر برای تأمین تقاضا را در نظر بگیرد؛ توانایی‌ای که به ظرفیت پالایشی کافی، مواد مناسب برای ترکیب بنزین، ذخایر راهبردی و اقدامات مؤثر برای جلوگیری از نشت فرآورده‌ها از بازار داخلی متکی است.
غضبان درباره گاز طبیعی مایع‌شده نیز پیش‌بینی کرد که عراق برای آغاز واردات آن تا سال ۲۰۲۸ با دشواری‌های بسیار زیادی روبه‌رو خواهد شد. او خاطرنشان کرد که عراق به دلیل نبود تجهیزات لازم برای بهره‌برداری از گاز، مقادیر عظیمی از آن را سوزانده و این کشور را یکی از بزرگ‌ترین سوزانندگان گاز در جهان دانست. با این حال، پیش‌بینی کرد که با آغاز بهره‌برداری از پروژه‌هایی که در این زمینه در دست اجرا هستند، میزان سوزاندن گاز در آینده کاهش یابد.
این چالش‌ها عراق را در حوزه انرژی با دو مسیر به‌هم‌پیوسته روبه‌رو می‌کنند: تضمین تأمین فرآورده‌های نفتی در بازار داخلی در تمام طول سال و توسعه توانایی بهره‌برداری از گاز همراه نفت و کاهش سوزاندن آن؛ در کنار آماده شدن برای تأمین نیازهای کشور از طریق واردات گاز، در صورت لزوم.